№ 2 (98) (2023): Ізденістер, нәтижелер

Мақалада әртүрлі меншік нысандар жағдайларындағы селекциялық және асыл тұқымдық жұмыс тәжірибесіне, сонымен қатар селекциялық және асыл тұқымдық жұмыстарды және де жоғары сапалы, бәсекеге қабілетті Қазақстан Республикасының оңтүстік өңірінің тау бөктеріндегі далалық және шөлді жайылымдарды жыл бойы пайдалану жағдайында қой шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясын жетілдіруге бағытталған қызмет ете алатын ғылыми зерттеулердің деректері көрсетілген.

Әртүрлі тұқымішілік типтегі қойлардың жыныстық және жастық топтары бойынша қан сарысуы ақуыздарының полиморфты жүйелерін зерттеу аллельдердің белгілі бір комбинацияларының болуын және трансферрин мен гемоглобин генотиптерінің ара қатынасын анықтады. Зерттеу нәтижесінде жануарлардың аллельдердің және генотиптердің комбинацияларының пайда болу жиілігінің өзіндік ерекше диапазоны бар екені анықталды. Алынған зерттеу нәтижелері бойынша жануарлардың өнімділік қасиеттерін ерте бағалау барысында генетикалық қан маркерлерін қолдану мүмкіндігі белгіленді.

Ғылыми негізделген асылдандыру әдістерін қолдану нәтижесінде Жамбыл облысындағы «Батай-Шу» ЖШС шаруашылығында шайыры ақ түсті, жуылған таза жүн қырқымы 3,1 кг және таза жүн шығымы 48-50 % құрайтын оңтүстік қазақ меринос қой тұқымының асыл тұқымды австрализацияланған қой отары құрылды.    

Ауыл шаруашылығы жануарларының туыстығын анықтау саласындағы заңнамалық жүйенің жетілдірілмеуі теріс пайдаланудың жолын ашады. Бұл сот молекулярлық-генетикалық сараптама саласындағы техникалық реттеуге толық көлемде қатысты, онда стандарттау жүйесінің жетілдірілуіне нақты адамдардың заңды мәртебесі мен тағдыры тәуелді болады. Қазiргi уақытта бұл проблема бойынша кейбiр ережелерi әдiл сынға ұшырайтын әдiстемелiк ұсынымдар, әдiстемелiк нұсқаулар мен нұсқаулар түрiндегi бөлiнген және көбiнесе келiспеген iшкi ведомстволық нормативтiк құжаттар ғана бар.

«Әдістемелік нұсқаулардың» көпшілігінде қарама-қарсы түсіндірмелерге жол беретін көптеген қарама-қайшылықтар, нақты емес, біркелкі емес нұсқаулар, заң құжаты ретінде қаралатын басшылыққа жол берілмейтін толық емес түсіндірмелер бар. Бұл мәселелер ДНҚ-сараптамасының нәтижелерімен келіскен немесе келіспеген жағдайда сотта шешуші болуы мүмкін. Мұндай кемшіліктер сот-генетикалық сараптаманың сапасына айтарлықтай әсер етуге және қосымша немесе қайта сараптама тағайындауға әкеп соқтыруға қабілетті. Стандарттау жөніндегі нормативтік құжаттарда белгіленетін талаптар ғылымның, техника мен технологияның қазіргі заманғы жетістіктеріне, халықаралық (өңірлік) стандарттарға, стандарттау жөніндегі қағидаларға, нормалар мен ұсынымдарға, басқа мемлекеттердің прогрессивті ұлттық стандарттарына негізделуге тиіс.

Бұл тұрғыда Сот генетикасы жөніндегі халықаралық қоғам жанындағы Әке болуды тексеру жөніндегі комиссияның үлкен ұжымы дайындаған «Әке болуды тексеру жөніндегі стандарттарға халықаралық ұсынымдарды» уақытылы жариялауды қайта бағалау қиын. «Сынақ және калибрлеу зертханаларының құзыреттілігіне қойылатын жалпы талаптар» ISO 17025:1999 халықаралық стандарты негізге алынды. ISO стандарттарының ерекшелігі, егер олар бастапқы мәтін параграфтарының ешқайсысының мағынасын ешқандай түрде өзгертпесе, оларды ерекше салаларда қолдану кезінде қосымша «қолдану жөніндегі нұсқауларды» енгізуге жол беріледі.

Зертхана персоналының кәсіби даярлығына қойылатын талаптар ерекше маңызды болып табылады.

Қазақстанда  негізінде әзірленді және 2019 жылдан бастап "Жануарлардың шығу тегін генетикалық талдау. Сәйкестендіруді айқындау және бақылау әдістемесі "ҚР СТ 3074 -2017 ендірілді [9].

Қоғамның қылмыстық және азаматтық-құқықтық жүйелерiнде генетикалық сараптаманың кеңiнен тартылуына байланысты ауыл шаруашылығы жануарлары үшiн неғұрлым алшақ туыстық дәрежелерiн белгiлеу мәселелерi өзектi болып отыр.

Мақалада жалпы қабылданған органолептикалық және физикалық және химиялық зерттеулерді қолдана отырып, бие сүтін  балаусалылық пен қауіпсіздікке зерттеу нәтижелері келтірілген. Біздің зерттеу жұмысымызға Алматы облысының шаруа қожалығынан алынған бие сүтінің (n = 45) сынамалары алынды. Зерттеу барысында бие сүтінің үлгілері Алматы облысының  қожа шаруашылықтарынан алынды. Барлық зерттеулер әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің қажетті заманауи жабдықтармен жабдықталған зертханалары негізінде жүргізілді. Жұмыстың жаңашылдығы - Алматы облысының әр түрлі шаруашылықтарындағы бие сүтінің қауіпсіздігі мен сапасын салыстырмалы аспектте бақылау және физикалық-химиялық көрсеткіштерді зерттеу арқылы бие сүтінің қауіпсіздігін бағалау. Алматы облысының қожа шаруашылықтарынан алынған бие сүтінің органолептикалық параметрлері МЕМСТ талаптарына сәйкес келді және сыртқы түрі, түсі, иісі, дәмі бойынша ауытқулар болған жоқ. Алматы облысының әр түрлі қожа шаруашылықтарынан алынған бие сүтіне жүргізілген физикалық-химиялық зерттеулер Қазақстан Республикасының стандарттарында белгіленген шегінде болды. Тығыздықтың мәні 1,029 -1,034 г/см³ құрады, ал қышқылдықтың көрсеткіштері 7 Тº аспады, үшінші қожа шаруашылығынан алынған бие сүтінде ҚМСҚ-ның ең жоғары көрсеткіші 9,56% құрады. Майдың массалық үлесі 2,5-3,3% аралығында болды. Ақуыздың массалық үлесі келесі мәндерде өзгерді: 3,65-4,89%. Зерттеу нәтижелері бойынша Алматы облысында өндірілген бие сүті сапасы мен қауіпсіздігі бойынша талаптарға сай және бұрмаланбаған деген қорытынды жасауға болады.

Бұл мақалада Ақтөбе облысы жағдайындағы маусымдық фермаларда бие сүтін өндіруде механикаландырылған өндірістік процесті тиімді басқару модельдері келтірілген.

Зерттеудің мақсаты: - бие сүтін өндірудің заманауи технологияларын пайдалана отырып, биелердің жоғары сүтті топтарын қалыптастырудың технологиялық тәсілдерін әзірлеу.     ҒЗЖ жүргізу барысында Көшім және Мұғалжар биелерінің сүт өнімділігі зерттелді. Таңдаудың негізгі параметрлері: тұқымы, биелерді ұстау және Сауу әдістері, ферманың мөлшері, бөлінулердің, шатырлардың, биелерді саууға арналған жабдықтар мен алаңдардың болуы.

Маусымдық қымыз фермалары үшін бие сауу маусымын ұйымдастырудың оңтайлы процесі үшін зерттеулер жүргізу нәтижесінде біз мынадай зоотехникалық іс-шараларды әзірледік, олардың уақтылы орындалуы тиімдірек сүт өндіру шарттарының бірі ретінде машиналық саууды қолдана отырып, биелердің биологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, бие сүтін өндірудің өндірістік процесі барысында барынша оңтайлы нәтиже береді.

Зерттеулердің жаңалығы-Ақтөбе облысы жағдайындағы маусымдық фермаларда бие сүтін өндірудегі өндірістік процесті басқарудағы биелерді машинамен сауу үдерістерін механикаландыру элементтерін (сауу қондырғысы, сауу үшін бөлу, сосун Құлындарын тамақтандыруға арналған алаң) енгізе отырып, тиімді технологияның моделі болып табылады. Биелердің жоғары сүтті топтарын қалыптастырудың технологиялық тәсілдері және Көшім және Мұғалжар тұқымдарының сүт өнімділігін және жайылым жағдайында бие сүтінің қасиеттерін зерттеу әзірленді. 

Жұмыстың ғылыми және практикалық маңыздылығы табын жылқы шаруашылығы аудандарында маусымдық өндіріс кезінде бие сүтін өндіруде өндірістік процесті басқаруда тиімді технология моделін енгізу биелерді саууды толық механикаландыруға, сүт жылқы шаруашылығы қызметкерлерінің еңбек өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді.  Жылқы шаруашылығы аудандарында маусымдық фермаларды ұйымдастыру саланың резервтерін барынша толық пайдалануға және емдеу мекемелері мен тұрғындардың бие сүтіне деген қажеттілігін айтарлықтай қанағаттандыруға мүмкіндік береді.

Бұл мақалада Алматы және Жетісу облыстарының ара шаруашылықтарында жүргізілген ғылыми-зерттеу жұмыстары сөз болады. Аралардың морфометриялық белгілерін кубиталь индексі, гантель индексі және дискоидальды жылжуы арқылы анықтау үшін зерттелетін омарталардың 30 ара тобынан 50 сынама алынды.

Ара топтарымен селекциялық және асыл тұқымды жұмыстар жүргізілетін ара топтарынан алынған омарта бал араларының морфометриялық белгілерінің әртүрлі әдістері зерттелді, ара топтарын зерттейтін препараттардың көшірмелері сканерленіп, MorphoXL бағдарламасы арқылы өңделді.

Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, алынған мәліметтерге сәйкес, кубиталь және гантель индекстерінің арақатынасы неғұрлым жоғары болса, тұқымның пайызы соғұрлым жоғары болады деп болжауға болады. Ара қанатының параметрлерін өлшеу арқылы ара сынамасының морфологиялық белгілерін зерттеуге арналған инновациялық бағдарламаларды қолдана отырып, алынған нәтижелердің статистикалық өңделуі және графикалық көрінісі зерттелді.

Осының нәтижесінде негізгі экстерьер параметрлері бойынша аралар карника тұқымының стандартына сәйкес келетіні анықталды, бірақ зерттелген үлгілер бойынша кубиталь индексінің көрсеткіштері стандарттан төмен болды. Алынған нәтижелерге байланысты бал араларының тұқымдық стандартын қайта қарау қажет. Карпат тұқымын бағалау Алматы және Жетісу облыстарында өсірілетін аралардың тұқымдық тиістілігінің объективті нәтижесін берді.

Жоғарыда аталған міндеттерді әзірлеу, кейіннен нәтижелерді республика омарталарына енгізу Қазақстандағы ара шаруашылығының дамуына әсер етеді және қазақстандық популяциялардың генетикалық әлеуетін сақтауға мүмкіндік береді, бұл республикадағы асыл тұқымды ара шаруашылығын дамытуға негіз болады.

. Етті-майлы бағыттағы құйрықты қойлар Қазақстанның мал шаруашылығының тарихында ежелден қалыптасқан жетекші салаларының бірі. Отандық құйрықты қойлар популяциясының ішінде халық селекциясымен шығарылған еділбай тұқымы ерекше назар аударуға тұрарлық. Еділбай тұқымы гиссар қойы сияқты (Тәджікстанда шығарылған) – жыл бойы жайылымдық ұстау жағдайында тез жетілу және етті-майлы өнімділігі бойынша әлемдік қой шаруашылығында бар тұқымдардың ішінде алғашқы орындардың бірін алады. Сондықтан бұл қойларды басқа тұқымдармен шағылыстыру қауіпті – жоғарыда айтқан ең басты селекциялық белгінің төмендеуіне алып келеді. Тек бұл қой тұқымдарын өзара бір-бірімен шағылыстыру әрқайсысына оң нәтиже бере алады.Осы тұрғыда еділбай қойының тез өсіп-жетілгіштігін және етті-майлы өнімділіктерін арттыру мақсатында осы қой тұқымының саулықтарын гиссар қошқарымен шағылыстыру бойынша жүргізілген зерттеу үлкен қызығушылық тудырып, негізгі зерттеу жұмысының жаңалығы болып табылады.Алынған ұрпақтың туғанда және 4 айлығында, яғни енесінен бөлген кезде тірі салмағын және сыртқы дене бітімінің экстерьерлік өлшемдерін зерттедік, сонымен қатар 4 айлық еркек қозылардың ет-май өнімін зерттеу мақсатында бақылау сойыс жұмысын жүргіздік. Будан еркек және ұрғашы қозылар 4 айлық кезінде өздерінің таза тұқымды (бақылау топ) құрдастарынан –тірілей салмағы бойынша 3,6 және 5,5 кг-ға, ал сойыс салмағы бойынша 2,0 кг-ға асып түсетіні анықталды.

Мақала Апшерон түбегінің Каспий жағалауы топырақтарының физика-химиялық қасиеттерін зерттеуге арналған. Зерттеу нысаны ретінде Апшерон түбегінің әртүрлі аймақтарының топырақтары таңдалды: оңтүстік-шығыс, оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс және солтүстік-батыс. Алғаш рет Апшерон түбегінің Каспий жағалауының барлық бағыттарындағы топырақтардың физика-химиялық қасиеттерінің өзгеруі зерттеліп, осы көрсеткіштерге салыстырмалы талдау жүргізілді. Каспий теңізінің жағалау аймақтарының солтүстік-шығыс және солтүстік-батыс бағыттарында топырақтың катион-аниондық құрамының өзгеруі байқалады. Топырақтың су сығындыларында натрий және магний иондарының болуы сортаңды қатардағы топырақтардағы қолайсыз өзгерістер процесі ретінде қарастырылады. Жер бетінің жоғарғы қабатында тұздардың жоғары концентрациясы анықталды, бұл топырақтардың тұзданғанын растайды. Мақалада бұл процеске әсер еткен себептер көрсетілген және топырақтың тұздануын азайту бойынша ұсыныстар берілген. Барлық бағыттағы топырақтарда тұздың мөлшері 0,25 %-дан астам салмақпен болады, бұл тұздылықты көрсетеді. Органикалық заттардың жалпы мөлшерінің мәні оңтүстік-батыс бағытта 10,2±0,3% максимумға жетеді. Оңтүстік-батыс және солтүстік-батыс бағытта теріс параметрлер мәндерінің артуы су өткізгіштігі мен топырақтың кеуектілігінің артуына тура пропорционалды.  ионы суда еритін тұздар иондарының ішінде топырақтағы ең қозғалғыш  ионының қозғалғыштығы сәл төмен. Катиондарға келетін болсақ,  және  шамамен бірдей қозғалғыштыққа ие. Магнийдің таралу табиғаты сульфат ионына ұқсас  және  иондарының қозғалғыштығы ең төмен.

Мақалада, Алматы облысы Талғар ауданы «ҚазЖКҒЗИ» ЖШС Талғар аймақтық филиалында 15 отандық алма сорттарының Алматы облысы климаттық жағдайында жүргізілген  агробиологиялық зерттеу қортындысы берілген. Зерттеудің мақсаты  – селекцияға әрі қарай да пайдалану үшін, алма сорттарының биологиялық әлеуеттілігін зерттеу негізінде, бағалы шаруашылық-белгілерін бөліп алу. Жеміс өндірудің қажетті деңгейіне жету үшін ғалымдар өндірушілермен бірлесіп бірқатар мәселелерді шешуі керек, олардың ішінде ең маңыздысы жеміс-жидек дақылдарының барлық заманауи талаптарға жауап беретін жаңа бәсекеге қабілетті сорттарын жасау арқылы ассортиментін оңтайландыру болып табылады. Бұл мақалаға Мемлекеттік реестрге енгізілген жаңа алма сорттарымен қатар, сондай-ақ Қазақстандық селекцияның жаңа болашағы зор сорттарымен бирге өткізілген тәжірибе нәтижелері көрсетілген. Алма сорттарын зерттеу барысында жаңа болашағы зор сорттарынның көпшілігінде ақ ұнтақ пен таз қотырға күрделі төзімділік бар. Өнімділігін жағынан  Әнель, Егемен, Айжан, Мақпал, Мақсат, Айзере, Нұрсәт, Подарок Нуртазиной, Көктөбе сорттары бөлініп шықты, бұл сорттардың өнімділігі гектарына 190-260 центнерді құрайды. Бұл мақалада жемістерінің ірілігі, аса дәмділігі, тартымдылығы және шаруашылықта құнды белгілерінің жиынтығы сипатталған. Зерттеу нәтижесінде отандық алма сорттары Айжан, Әнель, Егемен, Нұрсәт, Кәмиля, Мақпал, Асыл-Айым, Мақсат, Талгарское ақ ұнтақ пен таз қотырға төзімді және иммундық нысан ретінде ерекшеленді. Жемістердің ерте жетілу, өнімділік, тауарлық және тұтынушылық сапасы көрсеткіштеріне Айзере, Айжан, Даналық, Кәмила, Мақсат, Нұрсәт, Подарок Нуртазиной, Назгум сорттары бөлінген. Осы сорттарды құнды белгілердің негізі ретінде селекциялық процесстерге қатыстыру ұсынылады.

айтарлықтай әсер етеді. Соңғы ондаған жылдар бойы дақылдардың аурулары мен зиянкестерінің қауіптері жаһандық климаттың өзгеруі контекстінде барған сайын күшейіп келеді, бұл біздің азық-түлік өндірісі қауіпсіздігіне бірқатар қиындық туғызады. Соңғы жылдары Қазақстанда сары таттың таралуы мен зияндылығы артып келеді. Қазіргі уақытта Қазақстанда өсірілетін бидайдың коммерциялық сорттарының көпшілігі әлі де тат ауруларына төзімсіз болып келеді. Зерттеудің негізгі мақсаты - сары таттың дамуына мониторинг жүргізу және заманауи генетикалық және селекциялық әдістерді қолдана отырып Puccinia striiformis Westend f. sp. tritici төзімділіктің жаңа көздерін анықтау. Мониторинг нәтижелері бойынша сары таттың таралуы мен дамуы орташа деңгейде болғаны анықталды (48-52%). Фитопатологиялық скрининг нәтижесінде сары татқа иммундық реакция типімен ерекшеленген 57 бидай үлгісі (76,0 %) анықтады. Ауруларға төзімді және орташа төзімді реакция түрін көрсеткен және бірнеше төзімділік гендерінің болуымен сипатталатын 22 перспективті үлгілер анықталды. Бұл зерттеудің нәтижесінде іріктелігіп алынған күздік бидай генотиптері сары татқа төзімді бидай өсіру селекция бағдарламаларында қызығушылық тудырады.

Мақалада Nosopsyllus fasciatus бүргелеріне қарсы авермектиндер тобынан алынған Актарофитпен байланысатын жаңа биотехнологиялық инсектоакарицидтің тиімділігін зертханалық сынау деректері келтірілген. Бүргелер препаратқа 0,001% - дан 1% - ға дейінгі концентрацияда әсер етті, ал экспозиция да әр түрлі болды және барлық концентрациялар үшін 1, 2 және 5 минутты құрады. Сонымен, нокдаун әсерінің немесе бүргелердің өлімінің алғашқы белгілері орта есеппен 1% ерітіндімен байланыста болғаннан кейін 25 секундтан кейін пайда болды, ал өңдеуден кейін диапазон 16,8-36,7 секундты құрады. Эксперименттің барлық үш сериясында бүргелердің 100% өлімі емдеуден кейін 6 сағаттан кейін болды. Алайда, бүргелердің бір бөлігі "нокдаун эффектісі" басталғаннан кейін тірі қалды, ал 1% ерітіндімен өңдеуден кейін "нокдаун-өлім" коэффициенті: 5 минуттан кейін – 53,3% және 46,6%, 1 сағат-50% және 50%, 2 сағат-43,3%, 3 сағат-33,3% және 66,6%, 4 сағат-10% және 90%. Бүргелердің 100% өлімі, әдетте, емдеуден кейін 5 сағат ішінде болды. Ақтарофит препаратын далалық дезинсекцияда және басқа да эпидемияға қарсы іс-шараларда қолдану мүмкіндігі мәселелері талқыланады. Алынған мәліметтерге сүйене отырып, авторлар Ақтарофит препаратын далалық және кенттік дезинсекцияда шектеулі қолдану профилактикалық мақсатта мүмкін деп тұжырымдайды, бірақ оны төтенше жағдайларда қолдану бүргелердің толық иммобилизациясы мен өліміне дейін ұзартылған әсерге байланысты орынды емес.

Мақала Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығысындағы ауыл шаруашылығында минералды тыңайтқыштардың өндірісін, қолданылуын және тиімділігін шолуға, талдауға арналған. 2016-2020 жылдары бір гектар егістікке 1,4-тен 119,6 кг-ға дейін ә.з. NPK енгізілгені анықталды, ал ұрықтандырылған алаң егістіктің жалпы ауданының 4,3-31,6% құрады. Егістік жерлердің едәуір бөлігі қарашіріктің және азоттың жылжымалы түрлерінің аздығымен сипатталады, олардың жартысынан көбі фосфордың жылжымалы түрлерімен жеткіліксіз қамтамасыз етілген және азот пен фосфор тыңайтқыштарын қолдануды қажет етеді.. Жылжымалы фосформен төмен қамтамасыз етілген топырақ алқаптарының үлесі 44,5%, орташа және жоғары қамтамасыз ету деңгейі тиісінше 40,5% және 15,0% -. құрады. 

Минералды тыңайтқыштарды қолдану жылжымалы қоректік заттардың құрамын оңтайлы деңгейде ұстап тұруға мүмкіндік беретіні анықталды, бұл дақылдардың өнімділігін арттыруды қамтамасыз етеді. Ұзақ стационарлық тәжірибеде тыңайтқыштарды жүйелі қолдану кезінде қызылша ауыспалы егісінің бесінші айналымындағы қант қызылшасының өнімділігі бақылау нұсқасымен салыстырғанда екі еседен астам, күздік бидай дәндері – үш еседен астам, орта маусымдық жүгерінің будандары - 1,4 және жоңышқа пішені - 1,5 есеге өсті. Арпаның жаңа сорттары мен жүгері будандарының тыңайтқыштарын қолдану деңгейіне байланысты олардың өтелу көрсеткіштері анықталды. Тыңайтқыштарды қолдану қарқындылығы, топырақтың агрохимиялық көрсеткіштері, дақылдардың өнімділігі мен өнім сапасы арасындағы тығыз оң байланысты сипаттайтын регрессия теңдеулері есептелген.

Мақалада Солтүстік Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешенінде топырақтың құнарлылығын, ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін үдемелі арттыру, ғылыми негізделген егіншілік жүйесі негізінде астық, мал азықтық жем-шөп және басқа да дақылдар өндірісін ұлғайту мәселелеріне көп көңіл бөлінетіні көрсетілген. Қазіргі уақытта астық егілетін егістік аймақтың ауыспалы егіс жүйесінде жүзеге асырылуы тиіс және халықты жоғары ақуызды азық-түлікпен қамтамасыз ету проблемасы ерекше орын алуда. Майбұршақ дақылын далалық ауыспалы егістің әртарапты түрлеріне енгізу атмосфералық азоттың жиналуына ғана емес, сонымен қатар қарапайым қара топырақтың агрофизикалық, биологиялық және агрохимиялық қасиеттерін жақсартуға да ықпал етеді. Сонымен қатар, майбұршақ дәнінде теңдестірілген және оңай қорытылатын ақуыздың, өсімдік майының, әртүрлі қант пен көміртегі суларының, сондай-ақ диетаға қажетті негізгі дәрумендер мен микроэлементтердің көп мөлшері шоғырланған. Далалық тәжірибе зерттеулер майбұршақ дақылдарында биологиялық препараттарды қолданудың тиімділігін және олардың түйін бактерияларының түзілуіне, майбұршақ дақылының мөлшері мен сапасын қалыптастыруға әсерін анықтау, Қазақстанның Солтүстік өңірінде олардың ең тиімдісін анықтау бойынша жүргізілді. Бактериялық препараттарды қолдану майбұршақ өсімдіктерінің ценозының тығыздығына, атап айтқанда өсімдіктің далалық өнгіштігіне, өсімдіктердің өсу динамикасына, майбұршақ өсімдіктерінің шикі және құрғақ массасының жиналуына оң әсерін туғызды. Барлық зерттелген бактериалық препараттар осы дақылда саңырауқұлақ ауруларының таралуын барынша азайтты. Бактериялық препараттарды қолдану майбұршақ өсімдіктерін өсірудің өнімділігі мен рентабельділік деңгейін арттыруға ықпалын тигізді.

Мақалада оригиналды вируссыз отырғызу материалын өсіру, оригиналды базистік аналықтар мен аналық-қалемшелік бақтарды отырғызу жүйесінде алманың шетелдік және жергілікті селекцияның клонды телітушілері мен сорттарын клонды микрокөбейту сатыларын түрлендіру бойынша мәліметтер берілген. Ұлпалар культурасына алманың дақылының шетелдік және жергілікті клонды телітушілері мен сорттары енгізілді: Арм18, Б7-35, Б16-20, 62-396 және Жетісу 5,  европалық селекция сорттары - Ред Эльстар, Пинова, Джонапринц және жергілікті отандық селекция сорттары -  Айнұр, Восход, Мақсат.

Белсенді хлорлы және саңырауқұлақтарға қарсы препараттардың көмегімен залалсыздандырудың оңтайлы режимі анықталды және стерильді апекстердің  шығымы 93%-ға жеткізілді. Екі бос аминқышқылдар – глицин мен пролиннің әсері зерттелді, олар ұлпалар культурасында апекстердің регенерациясын сәйкесінше 33-46%-ға арттырды. Алты пассаждан кейін Ред Эльстар сортында көбейген микроөсімдіктердің саны 50%, Айнұр сортында 40%, Пинова сортында 35%, сондай ақ Джонапринс, Восход және Мақсат сорттарында 30% құрады. Сиверс және Арм18 алма ағаштарының вируссыз тамыр сабақтарында жергілікті және шетелдік селекцияның алты сортының вируссыз оригиналды алма көшеттері өсірілді және олармен бастапқы негізгі аналық-қалемшелік бақ отырғызылды.

Қазақстанда алғаш рет тұқымды жеміс-жидек дақылдарының клондық тамырсабақтарының коллекциясы құрылды, онда оларды егістік материал өсірумен айналысатын шаруашылықтарда одан әрі көбейту үшін зерттеу жүргізілуде. Адаптивті және интенсивті екпелерді құру үшін жасыл кесінділер арқылы көбеюдің жақсы коэффициенті бар ең өнімділігін анықтау үшін әртүрлі экологиялық-географиялық шығу тегінің тамыр сабақтарын бағалау қажеттілігі өзекті болып табылады. Тас тұқымды жеміс-жидек дақылдарының егіс алқаптарын кеңейту жоғары сапалы отырғызу материалдарын өндіруді ұлғайтуды талап етеді, бұл сорт-тамыр комбинацияларын ғылыми негізделген іріктеу арқылы ғана мүмкін болады. Бұл бағыттағы негізгі міндет – аналық ерітіндідегі тамыр сабақтарын зерттеу. Бұл мәселені шешу үшін зерттеу жұмысының мақсаты қойылды: бар коллекциядан тұқымды жеміс тамырлардың салыстырмалы фенологиялық, биологиялық және климаттық ерекшеліктері негізінде клондық тамырсабақтардың аналық ерітіндісіндегі өркен өнімділігі жоғары перспективті формаларды анықтау, Қазақстанның оңтүстік-шығыс жағдайында стандартты қабаттау, жасыл шламмен жақсы тамыр алу. Өнімділік көрсеткіштеріне, стандартты кесінділердің шығуына, биометриялық көрсеткіштерге жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде Дружба, Пумиселек, Эврика 99, ВВА-1, Колт және Сент-Джульен субтамырларын қолдануға болады деген қорытынды жасауға болады. питомник. Жасыл қалемшелермен көбейту нәтижелері бойынша жеңіл тамырлы ВСЛ-2 және орташа тамырлы LTs-52 тамырсабақтарын пайдалану ұсынылады.

Зерттеу нәтижесінде лиофильді кептіру кезінде монокультуралар мен ассоциациялардың ең жақсы өміршеңдігі анықталды. Сақтау кезінде ең жақсы қоректік ортасы №1 болды, оның құрамына (%) сірке қышқылы натрий - 2,5; лимон қышқылы натрий - 2,5; сахароза-10,0 және №2, оның құрамына (%) сахароза 8,0; желатин-1,5; майсыз сүт-5,0,ал бактериялардың титрі 6,0х10¹⁰ тең болды және сәйкесінше 4, 2х10¹⁰ ШТБ – шоғыр түзу бірлігі. Пробиотикалық бактерияларды және олардың ассоциациясын сақтау кезінде кептірілген препараттардың тұрақтылығын анықтау кезінде №2 қорғаныс ортасы ең жақсы болып табылады (сахароза 8,0 %; желатин - 1,5%; майсыз сүт - 5,0%). Монокультуралардың антагонистік белсенділігі (сүт қышқылы бактериялары Lactobacillus plantarum1, Streptococcus salivarius 20н, Lactobacillus fermentum 15, пропион қышқылы бактериялары Propionibacterium shermanii 34) және олардың негізіндегі ассоциациялар лиофильді кептіру кезінде бастапқы деңгейде сақталады.

Сүт қышқылы және пропион қышқылы бактерияларына негізделген пробиотикті ауылшаруашылық жануарларына арналған диспепсияға қарсы емдік және  сонымен қатар профилактикалық агент ретінде пайдалануға болады. Бұл жағдайда ауру жануарларды емдеу үшін антибиотиктер мен басқа бактерияға қарсы препараттарды қолдану қажеттілігі жоғалады.

Мақалада жаңғақ қабығынан алынған сығындының пайыздық шығымына факторлардың әсері туралы зерттеу нәтижелері келтірілген. Сығынды алудың технологиялық процестері мен режимдері негізделген. Бұл ұсақталған қабықтың мөлшерін, экстракция уақытын және еріткіштің концентрациясы зерттелді.

Жаңғақтың көп бөлігі қабық - фенолды қосылыстарға бай қалдықтардан тұрады. Жаңғақ қабығынан алынған фенолды қосылыстар тамақ өнеркәсібі үшін антиоксиданттардың табиғи көзі болып табылады және денсаулыққа көптеген пайдалы қасиеттерге ие. Ұсақталған жаңғақ қабығы-бұл органикалық, биологиялық ыдырайтын, экологиялық таза және құнды шикізат, бірегей физикалық сипаттамалары мен химиялық қасиеттері бар, өнеркәсіптің әртүрлі салаларында - косметикалық, фармацевтикалық, тағамдық салаларда белгілі бір қолдану аясы бар. Сонымен қатар, жаңғақ қабығы 52,3% лигниннен тұрады, салыстыру үшін Бадам қабығында 28,9%, қарағай жаңғағында 40% лигнин бар. Лигнин қабықтың беріктік деңгейін сипаттайды және химиялық құрамы бойынша антиоксиданттардың көзі болып табылады.

Жаңа Сovid-19 коронавирустық инфекциясынан туындаған эпидемиологиялық жағдайдың шиеленісуіне байланысты біз әзірлеген сығынды өзекті болып табылады. Оны вирустық аурулармен ауыратын иммунитеті төмен адамдарға қолдануға болады. Сондықтан бұл жұмыстың мақсаты өсімдік шикізатының қалдықтарынан, атап айтқанда жаңғақ қабығынан сығындының максималды шығуына әсер ететін факторларды зерттеу болып табылады. Тамақ өнеркәсібінде табиғи антиоксиданттарға деген қажеттілік қарқынды дамып келе жатқандықтан, ауылшаруашылық және тамақ қалдықтары табиғи антиоксиданттар ретінде фенолдық қосылыстарды алу үшін керекті нысан болып табылады.

Ғылыми мақалада «Қайнар» «Қазақ жеміс-көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС  өңірлік филиалында 2018-2020 жылдары жүргізілген зерттеулердің нәтижелері келтірілген. Тыңайтқыштардың қара каштан топырағының тағамдық режиміне әсерін, қызанақ сорттарының өнімділігі мен өнімнің тұрақтылығын, тыңайтқыштардың экономикалық тиімділігін есептеу туралы мәліметтер келтірілген. Зерттеулерде агрохимия мен көкөніс өсіруде жалпы қабылданған әдістер қолданылды. Минералды тыңайтқыштарды қолдану топырақтың құнарлылығына оң әсер етіп, қоректік заттардың құрамын арттырды. Биометриялық зерттеулерге сәйкес, биомасса мен қызанақ дақылдарының қалыптасуына тыңайтқыштардың түрлері мен нормалары айтарлықтай әсер етеді. Қызанақ өсімдігінің сабақтарының, жапырақтарының, жемістерінің саны бойынша ұрықтандырылған нұсқалар бақылау өсімдіктерінен асып түсті. Қызанақтың өнімділігі тамақтану жағдайымен тығыз байланысты. Огонек-777 (Қазақстан) сорты бойынша тыңайтқыштар қызанақ өнімділігін 3,0-12,9 т/га (11,07-47,60%), Барин (Ресей) сорты бойынша - 2,7-13,8 т/га (10,11-51,69%), Шурук (Нидерланды) гибриді бойынша - 4,1-17,0 арттырды т/га (14,39-59,65%), Falkon (Түркия) гибриді бойынша - 3,3-15,7 т / га (12,22-58,15%). Огонек-777 сорт-стандартына сәйкес, нитраттардың мөлшері қызанақтың басқа сорттары мен будандарымен салыстырғанда бақылауда (36 мг/кг) және тыңайтылған нұсқаларда (41-115 мг/кг) ең аз болды. Нитрат деңгейі бойынша Барин сортының қызанақ өнімін экологиялық таза деп санауға болады, өйткені нитраттар аз болды - 50-127 мг/кг МРЕК 150 мг/кг. Шурук гибридіне сәйкес бақылаудағы жемістерде 62 мг/кг нитраттар болды, ұрықтандырылған нұсқаларда олардың күрт өсуі байқалды (74-149 мг/кг). Falkon гибридіне сәйкес қызанақ дақылындағы нитраттардың мөлшері тыңайтқыштардың нормаларына байланысты бақылауда 43 мг/кг болған кезде 65-142 мг/кг аралығында болды. Өнімдерді экологиялық зиянсыз деп санауға болады, өйткені нитраттардың мөлшері рұқсат етілген деңгейден аспайды. Қызанаққа тыңайтқыштарды қолдану жоғары экономикалық нәтиже берді. Огонек-777 стандарты бойынша NPK-тыңайтқыштардан таза табыс 59,0-583,2 мың теңгені құрады, рентабельділігі 32,7-130,0%, Барин сорты бойынша-39,5 - 642,3 мың теңге пайда, рентабельділігі - 22,4 - 139,1%, Falcon гибриді бойынша-78,7 - 766,5 мың теңге таза табысы, табыстылығы - 42,5 - 156,6%, Шурук гибриді бойынша - 130,9-851,4 мың теңге пайда, рентабельділік - 66,5-167,4%.

Мақалада зертханалық және танаптық жағдайларда зығыр тұқымының инфекциясына фунгицидтердің биологиялық және экономикалық тиімділігін анықтау бойынша зерттеу нәтижелері келтірілген. Зерттеулер жүргізу кезеңінде зертханалық жағдайда 20-дан астам түрлі қорғағыш-ынталандырғыш құрамдар әзірленіп, сыналды. Танаптық сынақтар үшін, олардың арасынан тұқымның себу сапасына оң әсер ететін, сондай-ақ зығырдағы патогендік микрофлораны басатын тұқымдарды өңдеуге арналған 7 композиция таңдалды. Танаптық тәжірибелер Алматы облысы, Талғар ауданында орналасқан "Байсерке-Агро" ЖШС-нің тәжірибелік алқаптарында жүргізілді. Зығыр тұқымдарына фитосараптама жүргізілді және оларды сауықтыру үшін қорғағыш-ынталандырушы құрамдар іріктелді. Зерттеулер нәтижесінде барлық сыналған нұсқалардың зертханалық өнгіштігі 85,0–ден 98,0%-ға дейін, тұқымның зеңденуіне қарсы биологиялық тиімділігі 40,5-100% аралығында ауытқыды. Зығыр тұқымдарының танаптық өнгіштігіне қорғағыш-ынталандырғыш құрамдардың әсері де бағаланды. Өскіндердің ең жоғары танаптық өнгіштігі ТМТД, с.с.к. (5,0 л/т) + Селест–топ, 312,5 с.к. (1,0 л/т) + Экстрасол (1,0 л/т) нұсқасында байқалып, бұл көрсеткіш 95,5% дейін жетті, ал бақылау нұсқасында – 73,1%-ды құрады. Сонымен қатар, іріктеліп алынған нұсқалар дақылдың шырша кезеңінде тамыр шірігіне қарсы жоғары биологиялық тиімділікті көрсетті – 60,7–96,4%, өнім жинар алдында – 59,1–93,8%.

Жемістерді сақтау кезінде зақымданудан тиімді қорғауға егін жинаудан кейінгі кезеңдерді қорғау шаралары арқылы қол жеткізіледі.

Мақалада ашытқы негізіндегі "Биоконсервант МР-3" биологиялық препаратының (Metschnikowia pulcherrima) сақтау кезінде дамитын алма жемістерінің шірік ауруларын бақылау тиімділігін бағалау нәтижелері келтірілген. Зерттеу нысандары жемістердің сақтау мерзімінің ұзақтығына әсер ететін жұқпалы және жұқпалы емес аурулар болып табылады.

Өсу мен дамуды, вегетация кезеңінде аурулар мен зиянкестердің зақымдануын, сақтау кезінде әртүрлі аурулардың сақталу сапасы мен дәрежесін бақылау үшін қазақстандық селекцияның үш түрлі сорты алынды: "Апорт", "Восход", "Талгарское". Оларды сақтау +1-2°C температурада және 90-95% салыстырмалы ылғалдылықта жүзеге асырылды. Сақтау кезінде аурулардың дамуына ықпал ететін таңдалған сорттардағы жұқпалы аурулар мен жұқпалы емес аурулардың түрлік құрамын нақтылау бойынша жұмыстар жүргізілді. Жеміс массасының табиғи төмендеуі, жеміс қабағының қаттылығы анықталды, биохимиялық талдаулар жүргізілді. Жеміс қабығының қаттылығын өлшеу (penetrometer) құрылғысымен жүргізілді. Жемістерді ұзақ сақтауға қоймас бұрын жемістер Биоконсервант МР-3 биологиялық препаратымен өңделді, өңдеу жемістерді биологиялық препаратқа 30 секундқа батыру арқылы жүргізілді, Биоконсервант МР-3 препаратының  нормасы (құрғақ нысаны -100 г/10 л/су) және (сұйық нысаны 100 мл/10 л/су) бақылау нұсқасынан басқа және әрі қарай бақылау жүргізу үшін тоңазытқышқа салынған.

Мақалада алма ағашын өсіру технологияларының суүнемдейтін инновациялық әдістерін пайдалана отырып, климаттың өзгеруі жағдайында бау-бақша шаруашылығын дамыту міндеттері қарастырылады. Біз суды сақтап ұстайтын полимер-"АКВАСОРБ" гидрогелінің Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның құрғақшылыққа ұшыраған аймақтарындағы өндірістік Бақ экожүйесінің агроэкологиялық жағдайына әсері зерттелді.

Полимер топырақтағы ылғалдың жалпы және өнімді қорын арттыратындығы және агрофизикалық қасиеттерін жақсартатыны анықталды, мұнда климаттың жаһандық өзгеруімен жеміс дақылын – алма ағашын бейімдеу үшін қолайлы экологиялық жағдайлар жасалады. Тамыр қабатында гидрогельдің болуы жапырақтардың ылғалмен қамтамасыз етілуін арттырады, бақылаумен салыстырғанда әрбір зерттеу нұсқада ылғалдануды және жылжымалы ылғалдылықты арттырады. Ағаштардың құрғақшылыққа және ыстыққа төзімділігі, суды ұстап тұру қаблеті, жалпы ылғалдандыруы және алма ағашының жапырақ ұлпасындағы жылжымалы ылғалдылығы артады.

Жеміс бақшасында зерттеу жағдайында жапырақтардың ұлпасындағы ылғалдануы мен ылғалдануының ең жақсы көрсеткіштері полимерді қолданудың – 1,0 кг/м³ және           1,5 кг/м³ нормасы белгіленді, ал зерттеу жылының қатал құрғақ жағдайында тамыр қабатындағы 2,0 кг/м³ гидрогель оңтайлы нормалар болып табылады. Суды сақтаудың жоғары деңгейі және алма ұлпасындағы қанағаттанарлық ылғалдануы, олардың климаттың өзгеретін жағдайларына бейімделу қабілетін көрсетеді.

Солтүстік Қазақстанның далалы аймағының оңтүстік карбонатты қара топырақтарында дәстүрлі, минималды және нөлдік технологиялар бойынша қыша дақылын (сарептсктік) өсіру жағдайында аурулардың, зиянкестердің, арамшөптердің таралуы мен дамуын зерттеу нәтижелері келтірілген. Қыша дақылын өсіру кезінде инсектофунгицидтік әсер ететін тұқымды себу алдындағы өңдейтін препараттарды, қосжарнақты және дара жарнақты арамшөптерге қарсы гербицидтерді, фунгицидті және инсектицидті қолдану арқылы өсімдіктерді қорғау маңызды екені көрсетілген. Зиянды ағзаларға қарсы қорғау шараларының кешенін қолдану тұқымдық қоздырғыштардың, жалған ақ ұнтақ, крест тәрізді бүргелердің, рапс гүл қоңызының, қырыққабат көбелегінің, біржылдық және көпжылдық дара және қосжарнақты арамшөптердің таралуы мен дамуын тежейді және бақылау нұсқасынан (өңдеусіз) қосымша 54-58% қосымша тұқым өнімін алуға ықпал етеді. Қыша тұқымын залалсыздандыру үшін тірі микроорганизмдер негізіндегі (Glomus ssp., триходерма аспереллум, сенная палочка, Bacillus megaterium) Seedspor W биологиялық препаратының және тұқым өнімділігі үшін жапырақ пен тамырды үстеп қоректендіруге арналған Smart Start P препаратының маңыздылығы қарастырылған. Жүргізілген зерттеулер нәтижелері бойынша қыша тұқымының жоғары өнімділігі минималды өсіру технологиясын қолданған жағдайда алынған және ол көрсеткіш 6,8 ц/га ден 8,2 ц/га құраған.

Күздік бидайдан жоғары өнім алу үшін агротехнологияның озық әдістерін қолданып қана қоймай, негізгі ауруларға төзімді сорттарды егу қажет. Ауылшаруашылық дақылдарына үлкен зиян келтіретін аурулардың бірі – бидайдың жапырақ дақ ауруы септариоз (Septoria tritici) болып табылады. Мақалада 2022 жылы Алматы облысы бойынша күздік бидай сорттарының септориоз ауруына төзімділігін анықтау мақсатында жүргізілген мониторинг жұмыстары нәтижесінде, Жамбыл ауданы, Ұзынағаш ауылдық округінде безостая 100 және бразилская элита күздік бидай сорттарынан септориоз ауруының белгілері анықталынды, аурумен залалдану көрсеткіші 12,7%-9,6%-ды құраса, ал таралу индекісі 92%-78%-дық нәтиже танытты. Сонымен қатар Панфилов ауылдық округінде, Казакстанская 10 бидай сорты септориоз (Septoria tritici) ауруымен орташа деңгейде залалданғаны анықталынды, аурумен залалдану көрсеткіші 2,5%-ды құрады, ал таралу қарқындылығы 48%-дық нәтиже көрсетті. Алматы облысы бойынша Жамбыл, Қарасай, Талғар аудандарының егіс алқаптарында (Septoria tritici) патогеніне жоғары төзімділік танытқан, ауру көрсеткіштері IT – 0 иммундық көрсеткен сорттар іріктелінді олар: Австрийский Грань, Австрийский 100, Безостая-1, Бразильская озимая, Усткеменогорская бригада, Стекловидная 24, Жетісу, Наз және Богарная 56 бидай сорттары болып анықталынды. Бидай өндірісінде септориозға төзімді болып анықталған бидай сорттарын пайдалану ұсынылады.

Қазақстанда арпа егістік көлемі бойынша дәнді дақылдар ішінде бидайдан кейін екінші орында. Арпа – жан-жақты пайдалану мәдениеті. Арпа дәнді дақылдарының көп бөлігі мал шаруашылығына, сондай-ақ дәнді дақылдардың әртүрлі түрлерін дайындауға пайдаланылады және Қазақстанның сыра қайнату өнеркәсібінің негізгі шикізаты болып табылады.

Республикада астық өндірісінің артуы биологиялық әлеуеті зор, қоректік және мал азықтық құндылығы жоғары дәнді дақылдарды өндіруге де байланысты. Қазақстанда мал шаруашылығы мен өңдеу өнеркәсібінің белсенді дамуымен арпа дәніне сұраныс артты. Дегенмен, Қазақстанда уыт арпасының тұқымына деген қажеттілік 30-40%-дан аспайды, дәл осындай жағдай мал шаруашылығын жемдік арпа дәнімен қамтамасыз ету сияқты. Осыған байланысты, Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенін дамытудың әзірленген тұжырымдамасы жоғары сапалы, бәсекеге қабілетті өнім алу мақсатында өсімдік шаруашылығы салаларын әртараптандыруды, рентабельді ауыл шаруашылығы дақылдарының егіс алқаптарын кеңейтуді көздейді. дәнді дақылдар жатады.

Зерттеу нәтижелері дәнді дақылдардың тағамдық құндылығы жоғары сорттарын анықтауға мүмкіндік берді. Отандық асыл тұқымды сорттардың арпа дәніндегі ақуыздың массалық үлесі анықталды. Арпада 11%-дан астам ақуыз бар, ол тағамдық құндылығы жағынан бидайдан жоғары. Өсімдік ақуызы біздің денемізге 100% дерлік сіңеді. Содан кейін көмірсулардың құрамы анықталды. Адам рационының ең күрделі химиялық құрамдас бөлігі болып табылатын адамның энергия көзінің негізі. Осыған байланысты іріктелген дәнді сорттардың көмірсулар кешенінің құрамы химиялық құрамдағы крахмалдың мөлшері мен экстракциялық қасиеті бойынша одан әрі зерттелді. Әрі қарай, біз арпа дәнінің нақты ылғалдылығына айналдырған кезде алынған ақуыздың массалық үлесін зерттедік. Отандық асыл тұқымды сорттардың арпа дәнінің іріктелген үлгілерінің химиялық құрамын зерттеу бойынша жүргізілген зерттеулер нәтижесінде белоктың, көмірсулардың (крахмалдың) пайызы және экстрактивтілігі анықталды. Қорытынды Зерттеу нәтижесінде астық дақылдарының тағамдық құндылығы жоғары сорттарын анықтау белгіленді, олар тамақ өнімдерін өндіруге арналған полижарма қоспаларының рецептураларын жасау кезінде ескерілуі тиіс.

Мемлекет басшысының Жолдауларында белгіленген саланы дамытудың бірқатар бағдарламаларында (2017,2018, 2017-2021) біздің еліміздегі ауыл шаруашылығы өнімін өндірудің маңызды проблемаларының бірі дамудың экожүйелік жолын енгізу есебінен оның тиімділігін арттыруға негізделген жаңа пародигмаға көшу болып табылатыны көрсетілген. Бұл ауысу органикалық егіншілікті өндіруден және жануарлар мен халыққа зиянсыз экологиялық таза өнім алудан тұрады. Сондықтан, осы бапта баяндалған агротехнологияларды әзірлеу және өндіріске зиянды организмдерден қорғау шараларының экологияландырылған кешенін енгізу жөніндегі ғылыми зерттеулердің нәтижелері экологиялық таза (органикалық) өнім өндіруді шешудегі маңызды үлес болып табылады.

Бұл мақалада ауыл шаруашылығы дақылдарының  зиянкестеріне карсы колданылган биологиялық қорғау шараларынын нәтижелері келтірілген. Экологиялық тұрғыдан алғанда, өңделетін аумаққа және қоршаған ортаға пестицидтік жүктеме азаяды, техниканың егістікке шығу санынын төмендеуі нәтижесінде топырақтың тығыздалуы мен ластануы аз дәрежеде орын алады. Мониторинг барысында ауыл шаруашылығы дақылдарының (бидай, майбұршак, жүгері) зиянкестері кездесіп, оларға Алматы облысы жағдайында биологиялық қорғау шаралары қолданылды.

Вегетациялық кезеңде топырақ қазба жұмыстары және зиянкес санының есебін жүргізу кезінде майбұршақта 11, жүгеріде 8, бидай мен арпада 15, рапс пен зығырда зиянкестердің 8  түрі анықталды.

Мақта көбелегіне (Helicoverpa armigera HB.)  қарсы қолданған препараттар мен энтомофагтардың биологиялық тиімділігі жүгері дақылдарында жоғары биологиялық тиімділік көрсетті. Жетінші күні 91,5-95,1%, ал 14-ші тәулікте биоагенттер шығару есебінен тиімділік 77,6-82,1% деңгейінде болды. Өрмекші кенеге қарсы есептің 7–ші күні биологиялық тиімділік 86,3-87,3% құрады, алтынкөз энтомофагты шығару арқылы тиімділік 81,2-81,5% деңгейінде болды.

Әртүрлі экологиялық-географиялық топтардың кәдімгі тары үлгілерінің генетикалық коллекциясы зерттелді. Негізгі экономикалық құнды белгілері бойынша жинақ үлгілеріне құрылымдық талдау жүргізілді және сапа параметрлері талданды. Ауа-райы мен климаттың құбылмалы жағдайында зерттеу нәтижелері бойынша жоғары өнімділік, ерте пісетін, дән сапасы мен ауруға төзімділік көздері ретінде қызығушылық тудыратын тары түрлері анықталды. Әртүрлі тары генотиптерінің өсімдік биіктігі, түйіршік өлшемі және өнімділігі, түсі, дәні мен жармасы бойынша сорт ішілік өзгергіштігі бағаланды. Солтүстік Қазақстан жағдайында тарыдың дүниежүзілік генофондты будандастыру компоненті ретінде пайдалану мүмкіндігі көрсетілген.

Генофондты далалық бағалау В.И. атындағы Бүкілресейлік өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының нұсқауларына сәйкес жүргізілді. Вавилова Н.И., Мемлекеттік сорт сынау әдістемесі және сапа параметрлерін реттейтін ГОСТ бойынша астықтың сапа көрсеткіштерінің зертханалық зерттеулері.

Жүргізілген зерттеу нәтижесінде тары да жеке, сондай-ақ шаруашылық пайдалы қасиеттер кешені бойынша коллекциялық үлгілері анықталды: К-3314, К-3216, К-3310, К-3299 Р. Тува, К-10141 Омское11, К-9166 Моңғолия, К-10196 Крупноскорое, К-9874 Быстрое, К-9746 Орловское 707, К-2790 Саратов облысы, К-8544 Амур жергілікті, К-8523 Иран, К-50 Приморск өлкесі, К-2806 Казаньское -2432 Алтай өлкесі , Қ-2874. Оқшауланған генетикалық материал қолданыстағы сорттардың параметрлерін жақсарту үшін жүйелік кресттерге енгізілген.

Нәтижелерді қолдану саласы өсімдік шаруашылығы, селекция және тұқым шаруашылығы.

Арал өңірінің дихандар арасында бүгінгі күні микроэлементтері бар сұйық биологиялық тыңайтқышты қолдану танымал болып келеді. Биологиялық тыңайтқыш бейтарап немесе сәл сілтілі реакцияға ие, техногендік радионуклидтермен ластанбаған, жарылғыш емес. Төмен кристалдану температурасы – 2°C және мұздату –26°C-сұйық биологиялық тыңайтқышты жыл бойына тасымалдауға мүмкіндік береді, әсіресе пленканың ішкі қабаты бар бетон мен асфальттан жасалған топыраққа көмілген оқшауланған қоймаларда.

Күріш шаруашылығы институтының қызметкерлері сұйық тыңайтқыштардың тиімділігі бойынша зерттеулер жүргізіп, олардың күріш өнімділігін арттыруға әсерін зерттеді. Сұйық тыңайтқыштарды егу алдында және күріш өсіру кезінде минералды тыңайтқыштармен бірге қолдану дақылдардың өнімділігін едәуір арттырғаны анықталды, ол нұсқалары бойынша 3,9-5,7 т/га аралығында өзгерді. Сыр Сұлуы сортының күріш өнімділігі егу алдында және вегетация кезеңінде сұйық био тыңайтқыштармен 0,2-0,3 т/га-ға, ал минералдармен бірге қолданған кезде өнімділік 1,9-2,0 т/га-ға өсті. Күріштің өнімділігі дақыл құрылымының көрсеткіштерімен анықталды және олармен корреляцияның өте жоғары коэффициенттерімен сипатталды. Тұқымды егу алдындағы өңдеу минералды тыңайтқыштар мен биологиялық препараттармен тыңайтқыштар нұсқаға байланысты 3,9-5,7 т/га өзгеретін дақылдың өнімділігіне айтарлықтай әсер еткені анықталды. Осыған байланысты минералды тыңайтқыштармен био тыңайтқыштарды (Nacle және Фитоп 8.67) кешенді қолдануды ұсынамыз. Мақала да тағы Арал өңіріндегі күріш дақылдарына Nacle және Fitop 8,67 8 биотыңайтқыштарының тиімділігін зерттеу нәтижелері берілген. Үш рет күріш агроценозының өндірістік процесіне әсер ететіні, бұл жеке өсімдіктердің өнімділігінің жоғарылауынан және өнімділіктің жоғарылауынан көрінетіні анықталды. Nacle және Fitop 8,67 8 тиімділігінде айтарлықтай айырмашылықтар болған жоқ. Максималды тиімділікке қол жеткізу үшін Nacle және Fitop 8.67 егіс алдында N90P60 мөлшерінде азот және фосфор тыңайтқыштарын енгізу керек, өйткені күріш агроценозын тыңайтқыштың мұндай жүйесімен (N90P60 + Nacle 2 л / т) тұқымдар + Накл 2 л/га өңдеуде + 2 л/га тарауда және N90P60 + Phytop 8,67 8 2 мл/т тұқым + Phytop 8,67 8 өңдеуде 1 л/га + Фитоп 8,67 8 тарауда 1 л/га. ) күріш өнімділігін 1,9-2,0 т/га (51,4-54,1%) арттыруды қамтамасыз ете отырып, биотыңайтқыштардың да, азот-фосфор тыңайтқышының да тиімділігі айтарлықтай артады.

Әлемдік тәжірибеде бақша құлпынайының клондық микрокөбеюі бастапқы материалдың аз мөлшерінен жекелеген формалар мен сорттарды тез және тиімді көбейту, дамудың алғашқы кезеңдерінде in vitro таңдау үшін қолданылады. Құлпынай өсімдіктерінің ұлпа культурасына енгізу сатысында әртүрлі концентрациялар мен экспозициялардағы натрий гипохлориті құрамындағы белсенді хлор препараттарымен зарарсыздандырылды.

Регенерацияны дамыту және қоректік ортаға экологиялық таза құлпынай көшеттерін сатып алу үшін химиялық өсу реттегіштері (цитокининдер мен ауксиндер) 10 мг/л концентрациядағы пролин амин қышқылы, аденозинтрифосфат (АТФ) -10 мг/л және С дәрумені-аскорбин қышқылы -10 мг/л енгізілді, қоректік ортаның құрамына ұлпаны енгізу және регенерация кезеңінде апекстердің фенолдық тотығуын толығымен жояды. Пролин және АТФ амин қышқылын қоректік ортаға енгізу құлпынайдың үш түрі бойынша регенерацияны 10-15% - ға арттырды.

Пролиферация кезеңінен кейін микроклондалған өсімдіктер тамырлану үшін жаңа қоректік ортаға қайта отырғызылды. Мальвина сортында көптеген тамырлар пайда болды. Сабрина және Ред Гонтлит сорттарында бұл мәліметтер 5 және 7 данадан сәл төмен болды. өсімдіктердің биіктігі бойынша 10 дана Мальвина сорты ерекшеленді. Өсімдіктердің ең төменгі биіктігі сәйкесінше 5 және 7 дана Сабрина және Ред Гонтлит сорттарымен сипатталды.

Құлпынайдың тамырлы микроөсімдіктері оларды бейімдеу үшін ex vitro жағдайларына ауыстырылды.

Бұл мақалада дала жағдайында ноқат топтамасының шығымдылығын және аскохитоз ауруының көрінісін анықтауға арналған зерттеулердің нәтижелері көрсетілген. Қазақстандағы ноқат өндірісі ауыл шаруашылығының маңызды саласы болып табылады және ел үшін маңызды экономикалық маңызы бар.

Зерттеу объектілері 78  қазақстандық және шетелдік ноқат сорттары мен линиялары болып табылады, бұл топтама әртүрлі елдерден: Сирия, Ресей, Украина, Түркия, Мексика, Португалия, Болгария, Иран, Армения, Аргентина, Әзірбайжан, Қырғызстан, Марокко, Ирак, Үндістан, Қазақстаннан алынған үлгілермен ұсынылған. Зерттеулер 2021-2022 жж. Алматы облысы Саймасай агропаркінде жүргізілді. Стандарт ретінде Қазақстанның аудандастырылған Нұрлы 80,  Камила, Икарда 1 сорттары қолданылды. Стандартты сорттың өнімділігі 2021 жылы 71 г/м2, өсімдік биіктігі 61,2 см, вегетациялық кезеңі 112 күнге созылды, 1000 дәннің салмағы 270 г стандартты сорттан Flip 98 -129, к 151, Мирас , к 2412, к510, к 1221, Малхотра, к 482 асып түскен үлгілер болды. Олардың өнімділігі 86,9 г/м2, 80,7 г/м2, 78,7 г/м2, 78,6 г/м2, 76,9 г/м құрады, сәйкесінше қалған үлгілер Нұрлы 80 стандартымен салыстырғанда өнімділігі төмен, бірақ Икарда 1-ге қарағанда өнімділігі жоғары болды. Аскохитоз мен 1000 дәннің салмағы арасындағы жоғары теріс корреляция ауру көрінісінің шығымдылығының төмендеуіне жоғары әсер ететінін растайды. Әрі қарай іріктеу үшін ең үлкен салмағы 1000 дәнді, қысқа және ұзақ вегетациялық кезеңді және жоғары өнімді генотипті үлгілер таңдалды.

Қазақстанның оңтүстігінің құрғақ жағдайында су ресурстарын ұтымды пайдалану және топырақ құнарлылығын сақтай отырып, дәндік жүгерінің тұрақты және жоғары өнімділігін қамтамасыз ететін тиімді суару технологияларын енгізу мәселелері ерекше өзекті болып отыр. Қазіргі уақытта өсімдіктердің даму жағдайларын оңтайландырудың перспективалық технологиясы тамшылатып суару болып табылады, оны суару кезінде қолдану өсімдіктерге қажетті қоректік минералды заттарды енгізуге мүмкіндік береді.

Зерттеудің мақсаты өсімдіктерді жапырақты қоректендірудің дәндік жүгері өнімділігіне әсерін анықтау болды. Зерттеу әдісі - тәжірибе нұсқалары арасындағы айырмашылықтарды анықтау үшін арнайы бөлінген учаскедегі далалық тәжірибе. Далалық тәжірибе ауылшаруашылық өндірісіне ғылыми жетістіктерді енгізудің объективті негіздемесі үшін жүгеріні жапырақты қоректендірудің әсерін зерттеуді және сандық бағалауды қарастырады. Тәжірибелердің негізгі факторлары жүгеріні жапырақты қоректендірудіңжасыл массаның өсуіне және жүгерінің өнімділігіне әсерін анықтау болды. Жүгерінің өнімділігін арттыруға бағытталған өсімдіктерді жапырақты қоректендіруді қолдана отырып, дәндік жүгеріні өсірудің технологиялық әдістері зерттелді. Тәжірибе нұсқаларында өсімдіктерді жапырақпен қоректендірусіз бақылау нұсқасымен салыстырғанда 2 кг/га, 4 кг/га және 6 кг/га нормаларымен «5 түптену жапырағы», «9 түптену жапырағы» және «түтіктену» фазаларында жүгері өсімдіктерін жапырақты қоректендіру қарастырылған. 4 кг/га нормалы Кристалон препаратымен жүгеріні жапырақты қоректендіру өсімдік жапырақтарын өңдеу кезінде жүгері дәнінің өнімділігін 2 кг/га өңдеу нормаларымен салыстырғанда 7,6% - ға және өсімдік жапырақтарын өңдеусіз бақылау нұсқасымен салыстырғанда 14,7% - ға арттыруды қамтамасыз етеді. Жүгері жапырақтарын жапырақты қоректендіру нормасын 6 кг/га дейін арттыру өнімнің шығымдылығын айтарлықтай арттырмайды.

Қазақстанның оңтүстігінде жүгері жапырақтарын 4 кг/га нормасымен жапырақты қоректендіру қолдануға ұсынылады.

• Қазіргі таңда орман шаруашылығы саласында басқарудың әртүрлі деңгейлеріндегі міндеттерді шешу үшін – таксациялық жұмыстарды жүргізуден және кеспеағаштарды есепке алудан бастап ормандарды қорғау, қалпына келтіру бойынша шешімдер қабылдауда геоақпараттық технологиялар белсенді қолданылады.

  Орман шаруашылығында далалық эксперимент кезінде қағаз жұмыстары әлі де пайдаланылуда. Бұл электрондық құжат айналымына толық көшуге технологиялық шешімдердің болмауына байланысты. Қазіргі ғылыми әдебиеттерде геоақпараттық технологиялар жүйесін (ГАЖ) қолдана отырып, орман орналастыру жұмыстары кезінде орман карталарын жасау процесін егжей-тегжейлі сипаттайтын әдістемелік әзірлемелер жоқ. Осыған байланысты мобильді технологияларды өндірістік циклге енгізу арқылы электрондық құжат айналымына толық көшуді қамтамасыз етуге қабілетті орман шаруашылығын геоақпараттық картаға түсірудің жаңа әдістемесін әзірлеу қажеттілігі туындайды. Соған орай, мақала орман орналастыру жұмыстарын жүргізу кезінде далалық контурлық дешифрлеу кезеңінде қағаз картографиялық материалдардан бас тартуды қамтамасыз етуге арналған орман шаруашылығын геоақпараттық картаға түсіру әдістемесін әзірлеуге бағытталған. Мақаланың мақсаты - мобильді технологияларды қолдана отырып, орман шаруашылығын геоақпараттық картаға түсірудің әдістемелік негіздерін көрсету. Мақалада орман орналастыру кезінде картографиялық өнімді құрастырудың заманауи әдістемесіне талдау, сондай-ақ орман шаруашылығына мобильді технологияларды енгізудің ресейлік және шетелдік тәжірибесін зерттеу келтірілген.

Мақалада қара сексеуіл екпелерінің жолақаралық кеңістігіндегі ауа температурасының (маусым-шілде) деректері, әртүрлі жастағы екпелердің және қорғалмаған ашық кеңістіктегі топырақтан алынған кескіндердің жалпы сипаттамасы және әртүрлі жастағы қара сексеуілдің жолақаралық кеңістігіндегі әртүрлі өсімдіктер мен олардың биіктігінің табиғи жаңару көрсеткіштерінің динамикасы келтірілген.

Зерттеулер ҚР АШМ 2015-2017 жылдары арналған 212 Бағдарламасы бойынша, кіші жоба: «Арал теңізінің құрғаған түбіндегі орман мелиоративтік қорғаныштық екпелерді зерттеу, олардың топырақ түзілу процестеріне әсері және жайылымдық орман алқаптарын құру бойынша ғылыми негіздерді әзірлеу» бөлігінде орындалған.

Жолақаралық кеңістікте әртүрлі өсімдіктердің 9 түрі өседі. Орман алқаағаштарының жасы ұлғайған сайын  қара сексеуіл екпелерінің жолақаралық кеңістігіндегі өсімдіктер биіктіктерінің орташа көрсеткіштері артады. Қара сексеуіл екпелерінің жолақаралық кеңістігі аралығында шөптесін өсімдіктердің табиғи жаңаруына әсер ететін микроклимат жақсарады, олардың өсуі мен саны орман белдеулерінен тікелей қашықтығына байланысты: алқаптардан 5- метр аймақта орта есеппен 55-68 данаға дейін (әр түрлі шөптер), олардың саны 15 м және одан да көп аралықтарда азайғандығы анықталды.

Сынақ алаңдарында өсімдіктердің ең көп кездесетін 4 түрі – қара сексеуіл (Haloxylon aphyllum), жапырақты сорқаңбақ (Kalidium foliatum), арам сораң (Salsola tragus) және климакоптера (Climacoptera) анықталды.

Әртүрлі жолақаралық кеңістігіндегі өсімдіктердің сандық көрсеткіштерін салыстыратын болсақ, 35 м аралықта олардың саны көбірек, ал 60 м-лік жолақаралық кеңістікте олар 30-40% төмендейді.

Балқаш-Алакөл су шаруашылығы ауданындағы су шаруашылығы жағдайын талдау негізінде су ресурстарын ұтымды пайдалану қағидаттары әзірленді. Экологиялық жүйелердің қазіргі заманғы деградациясын талдау бұл үдеріс Қазақстанның жекелеген өзен бассейндері үшін су ресурстарын кешенді пайдалану және қорғау схемаларын әзірлеу сатысында қабылданатын шешімдердің ықтимал салдарын уақтылы болжау мен болжаудың тікелей нәтижесі болып табылатынын көрсетеді. Су тапшылығы бар өзендер бассейндерінде су шаруашылығын одан әрі дамыту және тиісінше экономика салаларын дамыту қолма-қол Су ресурстарының мүмкіндіктерін оларға қажеттіліктермен келісуді талап етеді. Осылайша, ең дұрысы, қоршаған ортадан белгілі бір мөлшердегі суды алу мүмкіндігі туралы келісу қажет.

Антропогендік іс-әрекеттің және Іле өзенінің жоғарғы ағысындағы, Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейніндегі суды пайдалану деңгейінің күрт өсуі нәтижесінде қазіргі уақытта қалыптасқан су шаруашылығы және экологиялық жағдай табиғаты ерекше Балқаш көлі Арал теңізінің тағдырын қайталауына әбден мүмкүн. Жетісу және Алматы облыстарының аумақтарында суармалы егіншілікті дамыту жөніндегі орта және ұзақ мерзімді кезеңдерге жоспарланған іс-шаралар өңірдегі табиғи ортаның жай-күйіне қосымша шамадан тыс жүктемелер салады. Балқаш көлінің сақталуын ескере отырып, Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейнінде су ресурстарын ұтымды (әлеуметтік-экологиялық және экономикалық оңтайлы) пайдалану жөніндегі стратегиялық міндетті шешу бойынша ықтимал кешенді шаралар ұсынылды.

Фитодәрілік өсімдіктердің қайнар көзі - кең спектрлі дәрілік өсімдіктер, олар бүкіл әлемде бағаланады және климаттың өзгеруі дәуірінде жойылуы мүмкін. Осындай тартымды, белгілі өсімдік түрлерінің бірі жаңғақ болып табылады. Жаңғақ Juglans L. Juglandaceae тұқымдасына жатады. Зерттеудің мақсаты жетілген ағаштар аналық өсімдіктер ретінде алынған микрокөбейту технологиясын қолдана отырып, Juglans regia effigia экспланттарына әртүрлі концентрациядағы өсу стимуляторларының әсерін зерттеу болып табылады. Бұл зерттеу каллус немесе суспензия дақылдары түріндегі шикізаттың қосымша дәрілік көзін алуға арналған. 1 және 10 мг/л BAP, TDZ 5 және 10 мг/л пайдаланып DKW қоректік ортада экспланттарды бастағанда ең жақсы нәтижелерге қол жеткізілді. 20 күннен кейін қалыптасқан өркендердің орташа саны бір каллуста 2-5 дана болды, өркеннің биіктігі 1,6-2,7 см болды.

Аңшылық фауна Қазақстанның оңтүстік өңірлерінің биологиялық әртүрлілігінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Аңшылық жануарлар табиғи ресурстардың бір бөлігі бола отырып, бір жағынан аң аулау объектісі болып табылады, яғни рекреациялық және экономикалық құндылыққа ие. Екінші жағынан олар антропогендік факторлар кешенінің толық әсеріне ұшырайды. Олардың ішінде ауылшаруашылық өндірісі дала аймағы үшін ерекше өзекті болып табылады. Бүгінде Қазақстанның жекелеген өңірлерінің табиғи-ресурстық әлеуетін сақтау және объективті бағалау мәселесі ерекше өзекті болып отыр. Осыған байланысты ауыл шаруашылығы алқаптарының айналымына байланысты барлық экологиялық-экономикалық шығындарды көздеу және ауыл шаруашылығы жерлерінде аңшылық ресурстарды пайдалануға байланысты қайшылықтарды анықтау қажет. Аңшылық ресурстар игерілген өңірлердің табиғи-ресурстық әлеуетінің бөлігі ретінде дала аймағының жүйелі экологиялық дағдарысының объективті индикаторы болып табылады. Қазақстанда дала аймағы - бұл биоалуантүрлілікті сақтау, жерді пайдалануды әлеуметтік-экономикалық және экологиялық оңтайландыру және аңшылықты пайдалануды басқару мәселелері ерекше өткір тұрған аграрлық өңір. Зерттеу жұмысының мақсаты өңірлік аңшылық - ресурстық әлеуетті талдау және Қазақстанның оңтүстік өңірінің аңшылық шаруашылық қызметін басқаруды оңтайландыру қағидаттарын әзірлеу болып табылады.

Мақалада Оңтүстік Қазақстанның бір бөлігі болып табылатын Қызылорда және Түркістан облыстарының аңшылық шаруашылық қызметін талдау нәтижелері келтірілген. Бекітілген аңшылық шаруашылықтары туралы ақпаратпен қамтылған. Жыртқыш сүтқоректілердің салыстырмалы саны анықталып, аң аулау нысаны болып табылатын – қасқыр, түлкі, қарсақ, шибөрі, борсық және суырлардың санын реттеу жолдары ұсынылған.

Бұл мақалада қара сексеуіл көшеттеріне фенологиялық бақылау жүргізу нәтижелері ұсынылған. 2018 – 2020 жылдары 6 тәжірибелік учаске салынған аумақ Жамбыл облыстық Табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу басқармасының Қосқұдық орман және жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік мекемесінің мемлекеттік орман қорына қарайды. Қосқұдық орман және жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік мекемесі орман қоры аумағының жалпы ауданы 419,5 мың гектарды құрайды, оның ішінде 269,7 мың га орманмен қамтылған. Аумақ негізінен 300-600 м абсолютті биіктікте жатқан шөлдер деп есептеледі. Зерттелетін аумақтың климаттық ерекшеліктері – өте ұзақ ыстық, құрғақ жаз, суық қыс және 900-ге жететін абсолютті жылдық температура амплитудасын көрететін өткір континентальдылық. Ауаның орташа жылдық температурасы-5-9,80 шегінде. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері аз және 81-170 мм аралығында болады. Қар жамылғысының орташа қалыңдығы 12 см-ден аспайды. Аймақ салыстырмалы ылғалдылықтың өте төмен болуымен сипатталады, ол 40%-ды құрайды. Жамбыл облысының аумағындағы құмдар үлкен аумақты алып жатыр. Рельефтің сипаты бойынша құмдар жазық, бұдырлы, жоталы-бұдырлы және барханды болып бөлінеді. Құрғақ аймақтың қатаң климаттық жағдайлары қара сексеуіл алқаағаштарындағы бірқатар биологиялық ерекшеліктерді анықтайды. Сондықтан жасанды екпелердің өсуі мен жай-күйін зерттеу ерекше практикалық маңызға ие.

Қазақстан Республикасында жерді пайдалану тиімділігін арттыру және тұрақты дамуды ғылыми негіздеу мәселелері ғалымдардың назарын көбірек аударуда. Ауыл шаруашылығының тұрақты дамуын қамтамасыз ету және жер қатынастарының өңірлік органдарының рөлін күшейту жерге орналастыруды жүзеге асырудың тұжырымдамалық тәсілдерін жетілдіруді талап етеді. Бұл мақаланың мақсаты – Қазақстандағы жер қатынастарының дамуын зерттеу, ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді пайдалану тиімділігі мәселесін зерттеу және тұрақты жер пайдалану тиімділігін бағалау критерийін әзірлеу. Авторлар КСРО ыдырағаннан кейін жер қатынастарының қайта құрылуының тарихи аспектісін қарастырып, агроөнеркәсіптік кешеннің тұрақты дамуы жағдайында жерді тұрақты пайдаланудың тиімділігін бағалаудың тұжырымдамалық жаңа критерийі әзірленді. Мақаламен жұмыс істеу барысында тарихи-аналитикалық әдіс, синтез және дедукция әдісі қолданылды. Нәтижелер – соңғы 30 жылдағы жер қатынастарындағы өзгерістер туралы жалпы түсінік алынды, ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді пайдалану тиімділігінің тұжырымдамалары жүйеленді, тұрақты жерді пайдалану тиімділігін бағалау критерийі жасалды. Тұрақты жер пайдалануды анықтауға авторлар әзірлеген тәсіл және жаңа критерий нақты жағдайды бағалауға, жер учаскесін дамытудың ең жақсы нұсқасын енгізу үшін жаңа жобалық шешімдерді негіздеу үшін өндірістік және ұйымдастырушылық құрылымды жақсартуға мүмкіндік береді. белгілі бір экономикалық әсер.

Бұл мақала "Көпфункционалды гелиокептіргіш - жылыжайлар базасында жеміс-көкөніс өнімдерін жыл бойы өндіру мен өңдеудің энергия үнемдеу технологиясын әзірлеу" (мемлекеттік тіркеу № 0111РК00488, инв.№ 0212РК01775, 2012-2015 жылдарға арналған қаржыландыру көлемі 40 млн теңге) 055 "Ғылыми және/немесе ғылыми-техникалық қызмет, 100" бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру "Кіші бағдарламасы, "Инновациялық нәтижеге бағдарланған университеттік ғылымды нысаналы дамыту" бағдарламасы бойынша.

Қыста мәдени өсімдіктер табиғи жарықтың жетіспеушілігінен күйзеліске ұшырайды, бұл өнімділіктің айтарлықтай төмендеуіне әкеледі. Осыған байланысты жылыжайдағы қосымша жасанды жарықтандыру өсірушіге вегетациялық кезеңді ұзартуға және өсімдіктерді жыл бойы өсіруге мүмкіндік береді немесе өсірушіге ерте көктемде егуді бастауға және маусымды Бірінші аязға дейін жалғастыруға мүмкіндік береді. Өсімдіктердің өсуін жақсарту үшін шамамен 10-12 сағат жарық қажет. Гүл немесе жеміс өсіру кезінде күніне қосымша жарық қажеттілігі 16 сағатқа дейін артады.

Сонымен қатар, аталған процесті автоматтандыру жарықтандыру жақсы және ол болмаған кезде бақылау деректерін дисплейге шығарады немесе жарықдиодты шамдар арқылы Климаттық параметрлердің маңызды мәндері туралы хабарлайды немесе кейінірек шешім қабылдау үшін интернет арқылы планшетке немесе телефонға деректерді жібереді деген алаңдаушылықты жояды.

Мақала жергілікті жағдайларға бейімделген, құны бойынша арзанырақ және аналогтарымен салыстырғанда монтаждау жабдықтарын сатып алуда халықтың, фермерлердің сұранысын қанағаттандыруға бағытталған. Жабдық өндірістің қарапайымдылығымен және одан әрі пайдалану кезінде тартады.

Жоғары сабақты ауылшаруашылық өсімдіктерінің дақылдарын бүрку арқылы химиялық өңдеуде бүріккіштің қозғалысы кезінде өсімдіктердің жапырақтарының алдыңғы бетінде жұмыс сұйықтығы артқы жағымен салыстырғанда үлкен қарқындылықпен қолданылады. Бұл препараттардың біркелкі бөлінбеуінің, олардың шығынының жоғарылауының және экологиялық қауіпсіздік деңгейінің төмендеуінің себебі болып табылады. Зерттеудің мақсаты-жоғары сабақты дақылдардың жұмыс ерітіндісімен жабуының біркелкілігін арттыруды қамтамасыз ететін бүріккіш қондырғысының  дизайнын зерттеу. Дәстүрлі түрде белгілі жалпақ қабатты саңылаулы бүріккіштерде бүрку сапасы желдің жылдамдығына және қоршаған ортаның температурасына байланысты. Ауа-райының өзгермелі жағдайларына бейімделген, сұйық-ауа тамшыларын құрастыратын инжекторлық бүріккіштер булануға және желдің бұзылуына аз ұшырайды. Жоғары сабақты дақылдардың жапырақ беті бойынша жұмыс сұйықтығының біркелкі таралуын жақсартуға бүріккіштің қозғалысы кезінде сұйықтықты алға және артқа беруге бағытталған екі саптамадан тұратын екі факельді инжекторлық бүріккіштердің конструкциялары мүмкіндік береді. Өсімдіктерге жұмыс сұйықтығын жағу сапасын жақсарту үшін екі бөлікті бүріккіштің алдыңғы және артқы саптамаларын бойлық тік жазықтықта бұру мүмкіндігімен орындау ұсынылады. Бүріккіштің өзгермелі жылдамдығында олардан ағып жатқан тамшылардың абсолютті жылдамдық векторларының тігінен көлбеу бұрыштарының теңдігін қамтамасыз ететін тәуелділіктерге негізделген. Микропроцессорлық құрылғы тірек доңғалақтарындағы датчик сигналдары арқылы бүріккіштің жылдамдығын үздіксіз бақылайды және саптамаларды автоматты түрде бұрады, бұл жұмыс сұйықтығының біркелкі таралуын және жоғары сабақты дақылдардың парақ бетін химиялық өңдеудің экологиялық қауіпсіздігін арттыруға көмектеседі. Инновациялық бүріккіштің қасиеттерін зертханалық жабдықтау және компьютерлік бағалау бағдарламасы мен әдістемесі жасалды.

Күріштің ауыспалы егісінде арамшөп қабатын өңдеудің оңтайлы технологиясын сақтау топырақтың құнарлылығын қалпына келтіреді және күріштен жоғары өнім алуға ықпал етеді. Тәжірибе көрсеткендей, егістікті чизельді культиватормен өңдеу уақыты егін түсімділігіне әсер етеді.

Чизельді культиваторының ауыстырылатын табандарының жинап салуы агротехникалық талаптарға сәйкес жасалынды. Чизельді культиватордың қайырмалы-қопсытқыш табандарының параметрлерін негіздеу үшін  тәжірибе зерттеулері жүргізілді.

Зерттеулер культиватор табандарының жұмысы кезінде топырақты қопсыту жолағының ені жұмыс мүшелерінің әсерінен жер бетіндегі топырақ деформациясының таралу жолағының еніне сәйкес келетінін көрсетті және топырақтың бетін қопсыту енін анықтау үшін келесі келтірілген формуланы пайдаланамыз: А_п = 2a+ b.

Топырақтың қопсу дәрежесі чизельді культиваторы табанының технологиялық және құрылымдық параметрлеріне тәуелді. Егер табанның топырақ бетінен көтерілу биіктігі 195 мм-ден аз болса, онда табан, топырақтың қопсытылған бөлігін көтеріп, технологиялық процесті аяқтамайды. Топырақ оның бетінен мерзімінен бұрын ығысып шығады, бұл оның шөгу және араласу сапасының төмендеуіне әкеледі.

Топырақты өңдеу технолиясын жетілдіру мақсатында жаңа пішіндегі чизельді культиватор ұсынылды және жаңа пішіндегі ұсынылған табанының пішінін және жұмыстық параметрлері негізделді.

Ұсынылған жаңа пішіндегі чизельді культиватор агротехникалық талаптарға сәйкес негізгі технологиялық үдерістерді орындауға бейімделген.

Жаңа пішіндегі чизель культиватордың ерекшелігі өсімдіктердің тамырын босатып оның тамырлануына, қатайуына және жақсы өсуіне ықпал жасайды. Негізгі нәтижесі күріштің  өсімділін 15...20 пайызға артырады.

Бақша дақылдарының жемістері негізінде функционалдық өнімдердің оңтайлы құрамын анықтауда органолептикалық көрсеткіштерге аса назар аударылып, компоненттерді таңдау өсімдік тектес байытқыш қоспаларды құрайтын смузилердің функционалды бағыттарына (тазартатын, зәр айдайтын, өт айдайтын, тыныштандыратын және сергітетін) қарай анықталды. Тәжірибе жүзінде белгіленген негізгі және қосымша шикізаттың түпнұсқалық комбинациялары негізінде дайын өнімнің жоғары дәмдік қасиеттерін сақтай отырып, негізгі қоректік заттардың оңтайлы тепе-теңдігін қамтамасыз ететін рецептуралар жасалды. Рецептурада қант қолданылмады. Дәмін, иісін, түсі және консистенциясын қалыптастыруда және жақсартуда рецептураға көкжидек, таңқурай, мүкжидек, шырғанақ және шпинат жапырақтары, алма, анар, қара өрік, сары өрік және жүзім шырындары сияқты жеміс-жидек және өсімдік шикізаты енгізіліп, смузилерге функционалды бағытты қалыптасыруда дәрілік өсімдіктердің сығындылары, атап айтқанда аюжидек, салаубас, жалбызтікен, шүйгіншөп және адамтамыр сығындылары қолданылды. Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде қауын, қарбыз, асқабақ, қауын-қарбыз және қауын-асқабақ смузидің түрлі композицияларының рецептуралары дайындалды. Компоненттер санын енгізуді есептеу 10 балдық шкала бойынша органолептикалық көрсеткіштерді дегустациялық бағалау негізінде жүргізілді. Жүргізілген сенсорлық талдау функционалды бағыттағы өнімдерді өндіруге негіз болатын компоненттердің ең жақсы шекті оңтайлы қатынастарын анықтауға мүмкіндік берді.

Картоп күріштен, бидайдан және жүгеріден кейін төртінші орында, өнімділігі жағынан да, экономикалық құндылығы жағынан да, энергия мен ақуыздың бір гектардан және уақыт бірлігінде өндірілуі бойынша картоп бірінші орында тұр.Елімізде картоп өндірісінің серпінді өсуі байқалды, ал 2004 жылдан 2021 жылға дейін жалпы өнім көлемінің ұлғаюының екі есе дерлік артуы байқалды. Мақсат – картоп тұқымының сапасы мен қадағаланатын құндылығына әсер ететін факторларды, сондай-ақ саланың нормативтік-құқықтық базасындағы кедергілерді анықтау. Ол үшін үстелдік зерттеу әдістері қолданылды – талдау және салыстыру кезінде: Қазақстан Республикасы Статистика бюросының, әлемдік мамандандырылған салалық орталықтардың ресми мәліметтері, ашық дереккөздерден тақырып бойынша материалдар; ережелер мен басқа да құжаттар; апробаторлардың қызметін зерделеу үшін: облыстық ауыл шаруашылығы басқармасының апробаторлардың тізімдері. Нәтижелер – апробаторлардың жедел қызметіне әсер ететін және картоп тұқымының сапасын анықтайтын негізгі факторлар анықталды. Бүкіл технологиялық тізбек бойынша картоп тұқымының сапасын қадағалау сценарийі ұсынылған. Қорытынды – жоғары сапалы тұқымдық материал арқылы жалпы өнімді ұлғайтуға ғана емес, сонымен қатар картоп тұқымының экспорттық әлеуетін құруға ықпал ететін салалық нормативтік стандарттарды жаңарту қажет.

Мақалада Қазақстандағы тамақ өнеркәсібі кәсіпорындарындағы инновациялардың (өндірістік, процесстік, ұйымдастырушылық, маркетингтік) еңбек өнімділігіне әсері қарастырылған. Жалпы елімізде тамақ өнеркәсібінің кәсіпорындарында инновация мен кәсіпорын өндірісі арасындағы байланысқа жеткіліксіз көңіл бөлінген.

Зерттеу және талдау кезінде пайдаланылған деректер Бизнес ортасы мен кәсіпорынның тиімділігіне сауалнамадан (BEEPS V) және Еуропалық қайта құру және даму банкінен  алынған. Сондай-ақ 2016-2018 жылдарға арналған Қазақстанның тамақ өнеркәсібінің шағын және орта кәсіпкерлік субъектілері арасында жүргізілген сауалнама нәтижелері назарға алынды.

Мақалада заманауи аналитикалық зерттеу әдістері, оның ішінде эконометрикалық және статистикалық әдістер, алынған нәтижелерді талдау және салыстыру әдістері қолданылады. Мақалада эконометрикалық талдау, модельдеу және бағалау нәтижелері қарастырылды. Қазақстандағы тамақ өнеркәсібінің шағын және орта кәсіпорындарының (ШОК) өнімділігіне инновацияның, инвестицияның, сондай-ақ ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстардың (ҒЗТКЖ) оң әсері анықталды.

Gretl бағдарламасы арқылы құрылған эконометриялық модель негізінде инновациялар (өнімдік және процесстік) ішкі шығындар ҒЗТКЖ-ға, патенттерге және фирма көлеміне оң әсер етеді. Сонымен қатар, фирманың көлеміне оң (әлсіз) әсер ететін инновациялар (ұйымдастырушылық және маркетингтік) анықталды.

Е­лімізде и­нновациялық б­елсенділік д­еңгейін а­рттыру ү­шін т­амақ ө­неркәсібі к­әсіпорындары ө­з қ­ызметін ж­аңа н­емесе ж­етілдірілген ө­німдерді ш­ығаруды к­еңейтуге,  ж­аңа т­ехнологияларды қ­олдану а­рқылы н­арықта б­әсекеге қ­абілетті ж­оғары с­апалы ө­нім ө­ндіруге  б­ағытталуы қ­ажет.