№ 4 (104) (2024): Ізденістер, нәтижелер

 Бұл мақалада А 46 № 576 штамынан жасалған құс пастерелезіне  қарсы белсенділігі төмен вакцинаның иммуногендік қасиеті   туралы зерттеу қортындылары келтірілген.  Мақалада

Сонымен қатар осы мақалада  пастерелла Сh, К-1 табиғи изоляттарынан және  А46 No 576 штамынан  тұндырылып дайындалған  вакцинаны   бір жыл бойы  зерттеуден өткізіп ,  6 %  алюминий  оксидінің  гидратын  қосқаннан  соң  өндірісте   пайдалану  кезіндегі  нәтижелері берілген.

Пастерелла Сh, К-1 табиғи изоляттарынан және  А46 No 576 штамынан  тұндырылып дайындалған  вакцинаны   бір жыл бойы  зерттеуден өткізіп ,  6 %  алюминий  оксидінің  гидратын  қосқаннан  соң   төмендегі  жағдай байқалды:  Pasteurellf multocida A 46 №576 вакцинасы  Сh, К-1 табиғи изоляттарынан дайындалған  бактериалармен  дайындалғанға   салыстырмалы   иммунногендік  тиімділігі  бір жылға дейін сақталып,  (IEC) 99%  ға дейін жоғары пайыздық көрсеткішке ие юолды. Белсенділігі төмендетілген құрамында  адьюванты бар вакциналардың қорғаныс қалыптастыру  денгейі   12 ай бақылау кезеңіндегіндей   қалыпта болғанын анықтадық, сонымен  қатар  бұл ретте  Pasteurellf multocida A 46 №576 вакцинасы  Сh, К-1 табиғи изоляттарынан дайындалған  бактериалармен  дайындалғанға   салыстырмалы   иммунногендік  тиімділік  көрсеткіші  ең жоғары денгейде екені байқалды.

МұғалжаржылқытұқымыАқтөбе,ҚарағандыжәнеҚызылордаоблыстарыныңбазалықшаруашылықтарындағықазақтыңжабыжылқыларын асыл тұқымдыөсіру, іріктеу-жұптаужәнежетілдірунегізіндешығарылды.Аталған жылқыныөсірудіңайрықшаерекшелігі жыл бойы жайылымдық-тебендікжағдайда баға отырып, тұқымішілік селекциялықәдісінқолдануғанегізделген.Бұлқазақтыңжабыжылқыларыныңқұндыбейімделуқасиеттерінсақтауғажәнесоныменбіргеолардыңтірісалмағынедәуірарттыруғамүмкіндік берді.МұғалжартұқымыныңжаңаЕртісзауыттықтүріндегіжылқыларАбайоблысынында өсірілетінқазақ жылқыларынан анағұрлымжоғарытірісалмағымен,салыстырмалы түрде үлкен дене өлшемдеріменерекшеленеді(айғырлардыңорташа шоқтық биіктігі146,4см, тұлғасының қиғашұзындығы152,5см,кеуде орамыі 185,8см, жіліншік орамы 21,2см,тірісалмағы526,1кг;тиісінше биелерінкі:144,2-151,3-183,6-20,1смжәне501,4кг,жайылымжағдайында бағылғанда ет-сүтөнімділігіжоғары. Салмақтылығы, денесінің үйлесімділігі, күштітығызконституцияғаие болуы,сүйектігі жеткілікті, алдынғы және артқы аяқтарықалыпты орналасқан, түсі бір реңді (құла, сары), МұғалжартұқымыныңЕртісзауыттықтүріндегіжылқылар сырт пішіні жағынан өзіндік артықшылықтармен ерекшеленеді.Олардыңетжәнесүтөнімділігіжоғары.Мәселен,Ертісзауытық түрдегі 2,5жастағы құнандардың қондылығы күзгі жайлымнан кейінгі союкезіндеұшаныңсалмағы216,4кг,алсойыс шығымы54,6% құрайды. Еттілік шығымы80,5%(174,20кг),алсүйекшығымы19,5%(42,20кг).

Мақалада гинекологиялық патологияларды зерттеу нәтижелері берілген, олардың ішінде ең жиі кездесетіні 50%-ға дейінгі жатыр патологиясы, оның ішінде клиникалық экспрессиялық эндометрит 30%-ға дейін, субклиникалық эндометрит – 13%-ға дейін, жатырдың субинволюциясы – 12%-ға дейін жоғары. Бірінші ұрықтандырудан кейін, төлдегеннен кейін 30-40 күнге дейін малдың 20,0%-ға дейіні буаз болды, бұл кейінгі кезеңдерге қарағанда шамамен 2 есе төмен. Осы уақытқа дейін бедеулік Қазақстан Республикасының мал шаруашылығына үлкен экономикалық зиян келтіруде. Бедеулік - бұл жай-күйдің (соның ішінде аурудың) белгісі немесе салдары, нәтижесінде табындардың көбеюі бұзылады. Бұл күйзеліс факторларының (қоректік, климаттық және т.б.) әсерінен, жасанды немесе табиғи ұрықтандырудағы қателіктер, ұрпақты болу мүшелерінің аурулары, иммундық реакциялар нәтижесінде аналық малдың көбеюін және оның орнын толтыратын жас малды бұзу. Осылайша, төлдегеннен кейін екі ай ішінде (немесе жыныс мүшелерінің инволюциясының физиологиялық кезеңі аяқталғаннан кейін 1 айдан кейін) ұрықтанбаған немесе ұрықтандырылған, бірақ ұрықтанбаған сиырды бедеу деп есептеу керек. Жатырдағы қалпына келтіру процестері баяу жүрді, бірақ овариостимуляция арқылы қол жеткізілген аналық бездердің функционалдық белсенділігін тұрақтандыру жатырдағы қалпына келтіру процестерін жылдамдатты. Кейінгі жұмыста біз босанғаннан кейінгі кезеңде аналық малды акушерлік-гинекологиялық медициналық тексеруден өткізу және сиырлардағы жыныс мүшелерінің жиі кездесетін патологияларын анықтау және жыныс мүшелерінің функцияларын қалпына келтіру үшін тиімді емдеу әдістерін әзірлеу міндетін қойдық. органдар, осылайша біз осы фермадағы бедеу сиырлардың 30%-ға дейінін анықтадық және сиырлардағы бедеуліктің негізгі түрі симптоматикалық бедеулік болды, бұл 67%-ды құрады, бұл жатырдың іріңді-катаральды қабынуы, аналық бездердің патологиясы; және олардың функционалдық бұзылыстары, вагинит, вестибуловагинит, гинекологиялық патологиялардың ішінде ең жиі кездесетіні іріңді-катаральды эндометрит болды, сондықтан біз осы патологияны емдеуді, өзіміз тексерген емдеу әдістерін қолдануды шештік және сиырлардың қан сарысуының биохимиялық және гематологиялық көрсеткіштерін зерттеуді шештік. іріңді катаральды эндометрит емдеуге дейін және емдеуден кейін сиырлардың қан сарысуындағы биохимиялық және гематологиялық өзгерістердің нәтижелері туралы барлық деректер осы мақалада талқыланады және олар бойынша тиісті қорытындылар жасалады.

Экологиялық, селекциялық-генетикалық, зооинженерлік және санитариялық-ветеринариялық іс-шаралардың ғылыми-өндірістік әлеуеті құс фабрикаларында ауыл шаруашылығы тауықтарының жұқпалы, әсіресе бактериялық ауруларға өнімділігі мен төзімділігін арттыруды қамтамасыз етеді. Өнеркәсіптік тауық шаруашылығында жұқпалы бактериялық аурулар құстардың денсаулығына, өнімділігіне және өлім-жітім көрсеткіштеріне жоғары қысым жасайды. Мақалада ауыл шаруашылығы тауықтарының патматериалының (198 біріктірілген сынамалар) бактериялық ластануының сипаттамаларын анықтайтын зерттеу нәтижелері берілген. Бұл зерттеулер алғаш рет республиканың Ақмола, Алматы және Батыс Қазақстан облыстарындағы құс фабрикаларында жүргізілді. Ақмола облысындағы құс фабрикасынан алынған сынамаларда Enterococcus spp. (№ 2-4 құс фабрикалары) және Staphylococcus spp., Алматы облысында – Clostridium spp. (№2 құс фабрикасы), Staphylococcus spp. (№ 2 құс фабрикасы) және Escherichia coli (№ 2-4 құс фабрикалары), Батыс Қазақстан облысында – Enterococcus spp. және Escherichia coli (№ 2 құс фабрикасы). оң нәтиже берді. Enterococcus spp. және Staphylococcus spp. штаммдарының антибиотиктерге төзімділігіне байланысты жүргізілген тесілеу бойынша, Enterococcus spp. штаммы «Тифарм» (100 %), «Спелинк» (67 %) препараттарына төзімділігі жоғары болды, ал Staphylococcus spp. штаммы «Энроксил» (100 %) және «Кинолон» (67 %) препараттарына жоғары төзімділікті көрсетті. Патматериалдың бактериялық ластануының сипаттамаларын зерттеу зерттелетін құс фабрикаларына биоқауіпсіздікті қамтамасыз ету және өндірістік матрицалардың бактериялық қоздырғыштармен ластану деңгейін барынша төмендету бойынша қажетті шараларды қабылдауға мүмкіндік берді.

Омыртқалардың вариациялары - ауыл шаруашылық малдарының маңызды сипаттамасы. Зерттеудің мақсаты – қой омыртқалары вариацияларын  және олардың  ұша ұзындығы және салмағы арасындағы байланысты зерттеу.

Мақалада етті-майлы, биязы және биязылау жүнді тұқымдардың әртүрлі жыныстық-жас топтарындағы қойларды рентген аппаратпен зерттеу нәтижелері келтірілген. Рентген-суреттерді талдау нәтижесінде қошқарлар, саулықтар мен 4-айлық қозыларда қосымша 14-ші қабырға жұбы мен 7 омыртқа кездесетіні анықталды.

Қазақтың қылшық жүнді құйрықты қой тұқымы («Тоқан 1» ШҚ) және Етті меринос («Мерей» ШҚ) тұқымы бойынша қалыпты қошқарлар мен қалыпты саулықтарды жұптастырумен салыстырғанда ұзын денелі қошқарларды қалыпты саулықтармен жұптастырудан алынған 4 айлық еркек тоқтыларды сою нәтижелері көрсетілген. Бақылай сою нәтижелеріне сәйкес екі қой тұқымы бойынша ұзын денелі қошқарлардан туылған еркек тоқтылар қалыпты қошқарлардан алынған тұстастарына қарағанда ұша шығымы бойынша 0,89-2,22%-ға, сойыс шығымы бойынша 0,41-1,80%-ға басым болғаны анықталды. Сондай-ақ ұзын денелі қошқарлардың төлдерінде еттілік коэффициенті 3,46-3,62 және ақуыз-май арақатынасы бойынша 1/0,94 және 1/1,11 көрсеткішіне ие болып, тұстастарынан басым түскен.

Жүргізілген жұмыстардың нәтижесінде қалыпты саулықтарға ұзын денелі қошқарларды жұптаудан алынған төлдің ет өнімділігі жақсаратыны туралы алдын ала қорытынды жасалды. Осылайша, етті-майлы және биязы жүнді қой шаруашылығында малдың ет өнімділігін арттыруға бағытталған селекциялық жұмыстарда ұзын денелі қошқарларды қолдануға болады. 

Мақалада ауыл шаруашылығының екі маңызды бағытының бірі болып табылатын мал шаруашылығының негізгі саласы ет бағытындағы есепті дұрыс ұйымдастыру үшін бордақылау мен марқайтудағы есепті ұйымдастыру ерекшеліктері зерттеледі. Статистика бюросының мәліметтері бойынша ет өндіру көлемінің жыл сайын артуы оның есебін дұрыс ұйымдастыру қажеттілігін негіздеп отыр. Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының экономикалық қызметі туралы ақпараттың негізгі көзі бухгалтерлік есепте қамтылған деректер болып табылады. Ауыл шаруашылығындағы бухгалтерлік есеп өндірістік процестердің барысы туралы қажетті ақпарат беруге, меншіктің сақталуын қамтамасыз етуге, рентабельділіктің өсуіне, тиімділікті арттыруға және жұмыс сапасын жақсартуға бағытталған.

Белсенді нарық бар жерде биологиялық активтің немесе ауылшаруашылық өнімінің әділ құнын биологиялық активтерді немесе ауылшаруашылық өнімдерін олардың негізгі сипаттамаларына қарай топтастыру арқылы анықтауға болады (мысалы, жасына немесе сапасына байланысты бағалар, сол нарықта қолданылатын заттар).

Азық - түлік проблемасы қазіргі уақытта өткір болғандықтан, мақалада ауылшаруашылық кәсіпорындарының негізгі міндеті-мал басы мен жануарлардың өнімділігіне байланысты мал шаруашылығы өнімдерінің көлемін ұлғайту екендігі көрсетілген. Бұл жас жануарлардың шығымдылығын арттыру және оны дұрыс өсіру үшін жағдай жасау, теңдестірілген тамақтандыру, бордақыланған жануарлардың тірі салмағының максималды сақталуы мен жоғары өсуіне қол жеткізу арқылы мүмкін болады. Сондай-ақ , бухгалтерлік есеп аталған міндеттерді шешуде маңызды рөл атқаратыны анықталады. Ол табын құрамындағы барлық өзгерістерді бақылайды және тіркейді, сонымен қатар малды өсіру мен бордақылау нәтижелерін анықтайды.Сонымен қатар мақалада өсім малдары мен бордақыдағы малдың бухгалтерлік есебінің шоттарда дұрыс айқындалуы мен тірі салмақтың өзіндік құнын есептеу тәртібі келтіріледі.

Бүгінгі таңда Қазақстан аумағында ең маңызды проблемалардың бірі мал арасында паразиттік аурулардың көп болуы, атап айтқанда мониезиоздың таралуы болып табылады. Мақалада Алматы облысы аймағында қой мониезиозын зерттеу және қой шаруашылығында кездесетін гельминттердің түрлерін анықтау нәтижелері берілген. Зерттеу жұмыстары күзгі кезеңде жүргізілді және  «Нұрай» жеке шаруашылығында 40 бас малдың нәжіс сынамалары зерттелінді. Сынамаларды Дарлинг, Фюллебон және Г.А. Котельников және В.М. Хренов әдістерімен Қазақ Ұлттық аграрлық зерттеу университетінің биологиялық қауіпсіздік кафедрасына қарасты зертханада балау әдістері қойылып, паразиттердің түрлік құрамы, инвазияның қарқындылығы (ИИ) және инвазияның экстенсивтілігі (ИЭ) және паразитоценоз түрлерінің құрамдас бөліктерін зерттедік.

Қойларда кездесетін паразитоздарды копрологиялық әдістермен зерттегенде, аноплоцефалаттар инвазиясы моноинвазиялар және аралас инвазиялар түрінде анықталған. Қойдың ішек-қарын жолында кездесетін паразитоздарды копрологиялық әдістермен зерттеген уақытта 4 гельминт кездесті: Dictyocaulus filarial, Moniezia expansa, Thysaniezia giardi және Avitellina centripunctata.

Айта кету керек, ауруға шалдыққан қойлардың диктиокаулезбен (Dictyocaulus filarial) жалпы залалдануы 12,5% (5 бас) құрады, бір көру аймағында инвазия қарқындылығы 1-ден 14 жұмыртқаға дейін залалданған, ал  Moniezia expansa 40 қойдың 12 бас 30 % залалданған. Сондай-ақ Thysaniezia giardi 8 қой жұқтырды (ИЭ 20,0%, ИИ 1-2 жұмыртқа) және Avitellina centripunctata 2 қой (ИЭ 5,0%, ИИ 1). Осылайша, Moniezia expansa инвазиясының жоғары қарқындылығы байқалды. Инвазия интенсивтілігі жоғары, микроскоптың 1 көру алаңында 1-14 жұмыртқа. Инвазия интенсивтілігі төмен, микроскоптың 1 көру алаңында 1-6 жұмыртқа анықталды.

Солтүстік Қазақстанның дала аймағының оңтүстік карбонатты қара топырақтарында жаздық бидай өсіру жағдайында зиянкестердің таралуын зерттеу нәтижелері келтірілген. Ценозды зерттеу және өсімдік органогенезі мен фитофаг фенологиясын бақылау фитосанитарлық бақылаудың тақырыбы болып табылады. Біз алған мәліметтер өсімдіктерді қорғау шараларын ұйымдастырудың ақпараттық базасы болып табылады.  Сондықтан бидай өнімділігін төмендететін әрбір фактор үлкен экономикалық зиян келтіреді. Қазіргі уақытта осындай факторлардың бірі соңғы жылдары бидайдың ең маңызды зиянкестеріне айналған бидай трипсі (haplotrips tritici) болды.

Жаздық жұмсақ бидай дақылдарының фитосанитарлық мониторингінің арқасында 2022–2024 жж. бидай трипсімен өсімдіктердің зақымдану қаупінің дәрежесін бағалау анықталды. Осы мониторингтің нәтижелері бойынша негізгі шешім қабылданады – зияндылықтың экономикалық шектерінің критерийлері бойынша қорғаныс шараларын таңдау, тағайындау немесе жою туралы, бұл өңдеуді бастау көрсеткіші ғана емес, сонымен қатар егіннің жоғалуын болдырмау үшін фитофагтың санын азайту қажет.

Зерттеу нәтижесінде бидай трипсінің зақымдануын далалық және зертханалық бағалаудың заманауи әдістері қолданылды. Зерттеу аймағы жағдайында фитофагтың биологиялық ерекшеліктері зерттелді. Ауа-райының осы зиянкестер санының динамикасына әсері бағаланды. Трипстің зияндылық дәрежесі анықталды және астық өнімінің жалпы шығыны %есептелді. 

2022-2024 жылдар кезеңінде жаздық бидай вегетациясы кезінде бидай трипсі санының маусымдық динамикасы зерттелді. Жаздық жұмсақ бидай дақылдарындағы фитофагтардың максималды саны түтікшелену кезеңінде (100% қоныстанған кезде тордың 34,6 – 40,1 дана/10 серпілісі) және тікенек фазасында (өсімдіктердің қоныстануы 60,2-75,1% болатын 121,1-135,2 дана/м2), дақылдың пісіп-жетілу кезеңінде (152 дана/тордың 10 серпілісі). Бидай трипсінің зияндылығының экономикалық шегін белгілеу үшін бидай дақылдарындағы зиянды жәндіктер-фитофагтарға мониторинг жүргізілді. Бидайды теру фазасының зияндылығының экономикалық шегі (EPV) - 70,0 – 150,0 дана/м2, теру кезеңінде - сүттің пісуі-73,3 имаго/10 торды сермеу және бір құлаққа 54,7-76,5 2 личинка/.

Тұрақты даму қағидаттарына қол жеткізу және өнеркәсіптік әсерден теріс әсер еткен аумақтардағы фитоценоздардың түзілу процестерін түсіну қажеттілігіне байланысты бұл зерттеуде Грачевский уран кенішінің (Қазақстан) жағдайы бағаланды, ол шамамен консервациялау рәсімінен өтті. 25 жыл бұрын. Бағалау агроклиматтық жағдайларды және ақпарат жинаудың эмпирикалық әдістерін анықтау үшін сапалы зерттеу әдісін (құжаттарды талдау) қамтыды. Авторлар су қоймасының су бетінің гамма-фонының (және жағалау сызығының учаскелері мен су қоймасына іргелес аумақтардың) иондаушы сәулелену қарқындылығын және су қоймасы суларының гидрохимиялық параметрлерін зерттеп, ботаникалық сипаттама жасады. әртүрлілік. Су қоймасы жағалауының учаскелерінің өсімдік жамылғысы сингенездің әртүрлі кезеңдерінде және пионер топтарымен, топтық қалың қауымдармен және диффузиялық қауымдастықтармен ұсынылған. Су қоймасының жағалауында өсімдіктердің қоныстануы мен дамуына қолайлы экологиялық жағдайлар дамиды. Иондаушы сәулеленудің қарқындылық деңгейлері шекті рұқсат етілген деңгейден аспайды және фитоценоздардың түзілуіне іс жүзінде әсер етпейді. Жазық террассада далалық аймаққа тән өсімдіктердің қатысуымен антропогендік түрлендірілген құрғақ шалғын қалыптасқан. Бұл су қоймасының сапасы мен токсикологиялық көрсеткіштеріне келетін болсақ, суды алдын ала тазарту шартымен шаруашылық-ауызсу мақсатында пайдалануға болады. Уран кеніші рекультивацияланғаннан кейін жиырма жыл ішінде су қоймаларының табиғи тазаруының жоғары деңгейі болды деп қорытынды жасауға болады.

ҚостанайоблысыныңҚарабалықауданындағы"Қарабалық ауыл шаруашылығытәжірибестанциясы"ЖШС-нің қарапайым қара топырақтарындағыдалааймағындаминералдықоректендіружүйелеріне,ауыспалы Егістерге, ауыл шаруашылығыдақылдарыментопырақтыөңдеутехнологияларынабайланыстыжердіңинтенсификациясындамытукезінде агроландрафт топырақтарыныңкөмірқышқылгазыэмиссиясыныңдинамикасызерттелді.Зерттеулеркөмірқышқылгазыныңбөлінуін штатновтың титриметриялықәдісіменөлшеуарқылыжүргізілді.Сондай-ақ, жұмыстатопыраққұнарлылығынбағалаужәнеоныңәртүрлі топырақ өңдеутехнологияларындакөмірқышқылгазыныңбөлінуінеәсері туралы мәліметтеркелтірілген.Вегетациялықкезеңдегібақылауларнегізіндетопырақтанкөмірқышқылгазыныңағындарыалғашретәртүрліагротехнологиялардағы,топырақтыөңдеудегі, ауыспалы егіс жүйелеріндегіжәнетыңайтқыштардағымаусымдықжәнеабиотикалықфакторларға(температура,жарық,ылғалдылықжәнет.б.) байланыстыСО2эмиссиясыныңөзгергіштікдинамикасыныңнегізгізаңдылықтарыанықталды.Нәтижелернөлдікөңделген(NoTill)учаскелердетопырақтыңбиологиялықбелсенділігініңжоғарылаутенденциясы бар екенінкөрсетті,бұлкөмірқышқылгазыныңжоғары шығарылу көрсеткіштеріменрасталады.Соныменқатар,тыңайтқыштардықолдануарқылытопырақтыдәстүрліөңдеунитратазотыныңжәнежылжымалыфосфордыңконцентрациясыныңөсуінеықпал етеді,бұлагрономиялықөнімділіктіңжоғарылауынаықпал етеді.

Мақалада күкірт қышқылы өндірісінің құрамында күкірт бар қалдықтарды кәдеге жарату өнімінің жүзім оидиумымен күресу үшін пайдаланылған нәтижелер келтірілген. Оидиумның қоздырғышы – жүзімнің өсуі мен дамуына зиянды әсер ететін Uncinula Burill саңырауқұлағы. Біз зерттеу нысаны ретінде табиғи климаттық факторлардың (температура, ылғалдылық, желдің ауытқуы) күрт өзгеруіне төтеп бере алатын жүзімнің түрі – қара кишмишті алдық.

Жұмыста құрамында күкірт бар қалдықтарға әк әсерінен алынған кальций полисульфиді қолданылады. Оның құрамында полисульфидтен басқа тиосульфат және басқа кальций қосылыстары бар. Толилтриазол кальций полисульфидінің биологиялық белсенділігіне әсері зерттелді. Толилтриазол  құрамы болып – 4-толилтриазол мен 5-толилтриазол қоспасы (5 метил – 1,2,3-бензотриазол; 5-метилбензотриазол (қоспасы) табылады. Толилтриазол фунгицидтік белсенділікпен сипатталады, ол аурулардың дамуының ерте кезеңдерінде өсімдіктерді емдеу үшін, сондай-ақ олардың алдын алу мақсатында қолданылады. Оның әсер ету механизмі стерин биосинтезінің тежелуіне негізделген. Микробтардың өсуі мен өлімін бұзу арқылы жасушаның бөліну процестеріне әсер етеді.

Эксперименттік зерттеулердің нәтижелері толилтриазолмен бірге қолданғанда кальций полисульфидінің биологиялық тиімділігінің жоғарылағанын көрсетті. Байқалған синергетикалық әсерге теориялық түсініктеме беріледі. Толилтриазолды біз өсімдіктердің жапырақтары мен сабақтарының өңделетін беттеріне гидрофильділік беру үшін де, күрделі инсектофунгицидтік құрамның жалпы биологиялық белсенділігін арттыру үшін де қолдандық.

Оидиум ауруына ұшыраған жүзімнің сапасы мен өнімділігінің күрт төмендеуі анықталды.

Мақалада жалаң мияны (Glycyrrhiza glabra) өсіру арқылы сортаңданған топырақтарды фитомелиорациялау мәселелері және оның қоректену құбылымына әсері қарастырылған. Зерттеудің өзектілігі республиканың оңтүстік жартысында тұзданған топырақтардың тек топырақ түзілу факторларының өзгеруіне байланысты емес, сонымен қатар антропогендік әсердің күшеюіне байланысты тұрақты өсу үрдісі болып отыр. Олардың дамуы дәстүрлі әдіспен жүзеге асырылады, оның мәні дренажды-коллекторлық жүйенің аясында топырақ-грунт қабатынан тұздарды жуу болып табылады. Бұл әдістің негізгі кемшілігі суды көп мөлшерде пайдалану болып табылады. Осыған байланысты зерттеу жұмысының мақсаты мелиорацияның биологиялық әдісін жасау мақсатында Оңтүстік Қазақстанның әртүрлі дәрежеде сортаңданған топырақтардың қоректену құбылымына жалаң мияның әсерін анықтау болды. Осыған ұқсас әдістерден оның артықшылығы мынада: жалаң мияны өсіргенде көп мөлшерде су жұмсалмайды және өсімдіктің биологиялық ерекшеліктеріне байланысты жер үсті массасымен жеңіл еритін тұздарды сыртқа шығарады, жер асты ыза суларының деңгейін төмендетуді қамтамасыз етеді және топырақты органикалық заттармен байытады.

Далалық тәжірибелер топырақтың тұздану дәрежесі бойынша ерекшеленетін Оңтүстік Қазақстандағы үш пилотты шаруашылықтың аумақтарында жүргізілді. Зерттеулер жалаң мияны сәл, орташа және күшті сортаңданған топырақтар жағдайында өсіру топырақты гумуспен қамтамасыз етілуге әсер етпейтіндігін көрсетті. Алайда, тұздану дәрежесі әртүрлі топырақтарда жалаң мияны өсіру азоттың, фосфордың және калийдің қолжетімді түрлерінің және олардың градациясының кем дегенде бір деңгейге көбеюіне жағдай жасады, бұл жағдайды олармен қамтамасыз етілу картограммалары растады. Жалаң мия топырақ-грунт қалыңдығынан жеңіл еритін тұздарды шығарады, сонымен қатар минералданған жер асты ыза суларының деңгейін төмендетуге көмектеседі, ал оның тамыр массасы органикалық заттардың қосымша қорын қамтамасыз етеді, топырақтың физика-химиялық қасиеттерін, биологиялық белсенділігін және жалпы алғанда оның құнарлылығын арттырады.

Мақалада солтүстік Қазақстанның оңтүстік карбонатты қаратопырағы жағдайында 2023 және 2024 жылдар аралығында майлы зығырды дәстүрлі, минималды және нөлдік технологиямен өсіру барысында зиянкестердің, аурулардың және арамшөптердің дамуы мен таралуы бойынша зерттеу нәтижелері келтірілген. Майлы зығырды өсіруде тұқымды себуге дайындауда  Seedspor S инновациялық биопрепараты Пилигрим, к.с. химиялық тұқым дәрілегішпен салыстырмалы зерттеліп, тұқымның себу сапа көрсеткіштеріне, танаптық өңгіштігіне және тамыр шірігі ауруының дамуы мен таралуына әсері анықталған. Зерттеу жылдарында орташа жоғары танаптық өңгіштікті биопрепарат қолданылған нұсқа көрсетіп, ол химиялық препарат қолданылған нұсқадан 2,8-3,8% және бақылау нұсқасынан 10,5-11,3% жоғары болған. Алайда, тамыр шірігінің таралуы мен дамуын тежеу және жою кезінде Seedspor S биопрепаратының тиімділігі Пилигрим, к.с. препаратынан төмендеу болған. Әр түрлі технология аясында майлы зығырды өсіруде қорғау шараларының кешенін қолдану тұқымдық инфекцияның, топырақ фитопатогендерінің, вегетация барысында аурулардың, зығыр трипсінің, біржылдық және көпжылдық даражарнақты және қосжарнақты арамшөптердің дамуы мен таралуы деңгейінің төмендеуін қамтамасыз етіп, бақылау нұсқасымен салыстырғанда 19,4-25,4% қосымша өнім алуға мүмкіндік берген. Майлы зығырдың зерттеу нұсқалары арасында ең жоғары өнімділік көрсеткіші минималды технологияны қолдану аясында алынып, орташа 2 жылда 12,5-12,6 ц/га құраған.             

Бұл мақалада жер ресурстарын пайдалану барысында  инженерлі-геодезиялық зерттеулер жүргізіп, оны геоинформациялық басқаруды қамтамасыз ету процесстері көрсетілген. Мақаланың негізгі мақсаты жер ресурстарын пайдалану мен орналастыру кезіндегі жүргізілетін жұмыстарда  инженерлік және геодезиялық зерттеулер жүргізу үшін  геоинформациялық басқаруды ұйымдастыру.  Жер ресурстарын пайдалану барысында  инженерлі-геодезиялық зерттеулер жүргізу әдістемесінде жерді пайдалану заңдылықтары мен нұсқауларында геоақпараттық қолданысты пайдалану. Алдыда тұрған міндеттердің күрделілігіне байланысты жерге орналастыру көптеген түрлерге және сорттарға бөлінеді. Оның нысандары мен мазмұны табиғи-экономикалық жағдайларға, игеріліп жатқан аумақтың ерекшеліктеріне байланысты әртүрлі болуы мүмкін және оларға геодезиялық бақылаулар жүргізу қажет. Геодезиялық бақылаулардың мақсаты - зерттеліп отырған объектінің ықтимал қираудан алдын алу жөніндегі іс-шараларды жүзеге асыру үшін деформациялардың абсолютті шамаларын сипаттайтын сандық деректерді алу. Сонымен қатар, қазіргі қоғамның дамуы геоақпараттық технологияларды қолданбай жасау мүмкін емес, өйткені кез-келген қызмет саласында шешім қабылдау үшін адамға қоршаған ортаның жай-күйі, тауарлар мен қызметтер нарығындағы тенденциялар, экологиялық жағдай және т. б. туралы өзекті білім қажет. Осыған байланысты Internet және Intranet желілерін құру арқылы жеке және заңды тұлғалар арасында ақпарат алмасу процестерін жетілдіруге бағытталған бірқатар маңызды ақпараттар бұл процестерді іске асыру геоақпараттық жүйелерге негізделген технологияларға негізделуі керек.

Көптеген елдерде қырыққабат кале тез танымалдыққа ие болды, өйткені оның пайдалы қасиеттерінен басқа, ол суыққа төзімді дақыл. Ондағы витаминдердің құрамы тәуліктік нормадан бірнеше есе асады. Бұл осы жапырақты көкөністің антиоксиданттық қасиеттерін түсіндіреді. Кале қырыққабатының құрамына көптеген минералдар кіреді, ол кальций, магний, фосфор, марганец, мыс және темірге бай. Ол дәрумендер, флаваноидтар, каротиноидтар және минералдық элементтері көп бірегей биохимиялық құрамға ие, сондықтан өте пайдалы көкөніс дақылы болып табылады. Кале қырыққабатының бір порциясы А дәруменін және 40% С дәруменін тұтынудың ұсынылатын тәуліктік нормасынан 100% артық қамтамасыз етеді, Өсімдік сынамаларындағы витаминдер мен флаваноидтарды анықтауға мүмкіндік беретін тиімді әдіс жоғары тиімді сұйықтық хроматографиясы - күрделі қоспаларды бөлу мен талдаудың әмбебап аналитикалық әдісі болып табылады. Қазіргі уақытта әртүрлі объектілердегі кверцетиннің және басқа флавоноидтардың құрамына қызығушылық айтарлықтай өсті, бұл олардың антиоксиданттық, ан-тимутагендік және антиканцерогендік белсенділігімен, сондай-ақ осы қосылыстар иеленетін басқа да бірқатар пайдалы қасиеттерімен байланысты.

Зерттеулер әр түрлі типтегі гидропоникада өсіру кезінде қырыққабат жапырақтарында кале кварцетинінің, А витаминінің, С витаминінің, құрғақ заттар мен қоректік элементтердің жинақталуы бойынша технологиялардың әрқайсысына неғұрлым бейімделген будандарды анықтауға мүмкіндік берді. Зерттеу нәтижелері бойынша Dwart green curlet F₁ гибриді аквапоникада, ал Scarlet F₁ және Nero di Toskana F₁ гибридтері NFT технологиясында ұсынылған.

Солтүстік Қазақстан жағдайында қант құмайының сорттары мен перспективалы селекциялық материалына негізгі шаруашылық-пайдалы белгілері мен қасиеттері бойынша кешенді бағалау жүргізілді, осы климаттық жағдайлар үшін қант құмай сортының селекциялық моделі әзірленді.

Зерттеулер Ақмола облысында "А.И. Бараев атындағы АШҒӨО" ЖШС жүргізілді. Пісуі, құрғақшылыққа төзімділігі, өсімдік биіктігі, жасыл масса мен құрғақ заттардың өнімділігі, тұқым өнімділігі, сабақ шырынындағы қант мөлшері бойынша бағалау жүргізілді және вегетациялық кезеңі қысқа, сабақтарының шырынында қант мөлшері жоғары қант құмайының өнімді, құрғақшылыққа төзімді селекциялық материалы бөлінді.

2022-2023 жылдары қант құмайының перспективалық селекциялық нөмірлерін зерделеу нәтижелері бойынша қант құмайының 2 селекциялық нөмірі бөлінді: К-16 және К-18-3, олар жасыл масса, құрғақ зат және тұқым өнімділігі бойынша Славянское приусадебное стандартынан (тиісінше 271,0 ц/га, 116,2 ц/га, 3,6 ц/га) 13,9-42,8% жоғары болды. Үздік перспективалы селекциялық нөмір К-16 2023 жылы сорт ретінде мемлекеттік сортты сынауға берілді және жасыл мал азығына, сүрлемге, пішенге, сондай-ақ шырыннан сабақтарды немесе құрамында қант бар түрлі өнімдердің мал азықтық массасын алу үшін пайдалануға ұсынылады.

Ғылыми мақала ҚР АШМ BR24892821: "Қазақстанның әртүрлі топырақ-климаттық аймақтарында өнімділік, сапа және стресске төзімділік әлеуетін арттыру үшін дәнді дақылдардың селекциясы және бастапқы тұқым шаруашылығы" нысаналы қаржыландыру бағдарламасы шеңберінде "Солтүстік Қазақстан жағдайлары үшін құмайдың бастапқы материалы мен сорттарын жасау" іс-шарасы бойынша дайындалды.

Қазіргі экологиялық және жалпы жаһандық дағдарыс жағдайында оны еңсеру үшін жалпыға бірдей және үздіксіз экологиялық білімнің маңызы артып келеді. Рио-де-Жанейрода 1992 жылы өткен Қоршаған орта және даму жөніндегі халықаралық конференцияда қабылданған Күн тәртібі 21 құжатында, адамзаттың жаңа дүниетанымы ретінде тұрақты даму тұжырымдамасын бекіткен болатын. Аталған құжат экологиялық білім беру басты мақсат емес, сәйкесінше, тұрақтылыққа қол жеткізу үшін қажетті білімді, құндылықтарды, мінез-құлық пен өмір салтын өзгертудің, мәдениетті қалыптастырудың негізгі тетігі ретінде көрсетілген.

Экологиялық білім беру арқылы экологиялық мәдениетті көтеру, қоғамдық экобелсенділікті қалыптастыру тұрақты даму мақсаттарына қол жеткізудің тетігі ретінде айқындалған. Мақалада Қазақстанда жүргізіліп жатқан мемлекеттік экологиялық саясаттың басым бағыттары қарастырылып, экологиялық білім беру бойынша шетелдік озық тәжірибелерге талдау жасалынған. Отбасылық тәрбиеден бастап жоғарғы оқу орындары және барлық топтағы азаматтарға арналған үздіксіз білім беру бағдарламаларын жүйелі түрде жүргізбейінше қоғамда экологиялық мәдениетті қалыптастыру мүмкін еместігі сипатталған. Халықтың экологиялық жауапкершілігінің артуына байланысты тұрмыстық экобелсенділік мәселесі де өзекті. Экологиялық мәдениетті кешенді түрде дамыту – ұрпағымызды отан сүйгіштікке баулудың, азаматтардың қоршаған ортаға үнемі ұқыптылықпен қарауының бірден бір кепілі болмақ. Осындай тың бастамалардың нәтижесінде елімізде жаңа мәдениет пен жаңа әлеуметтік этика орнығып, нағыз патриоттық, ұлттық, отансүйгіштік сезімді, қоршаған табиғи ортаға деген қамқорлықты орната аламыз. Мұндай іс шаралар қоғамның барлық салаларында экологиялық мәдениетті, «жасыл трансформацияны» қалыптастырудың құралы ретінде тануға  негіз бар.

        Цемент бұл құрылыс материалы ғана емес қоғамдағы мәдини мұраларды сақтауды қамтамасыз ететін материал. Жыл сайын әлемде цемент бетонын пайдалана  мыңдаған құрылымдар салынады (мәдини мұралар, тарихи ескерткіштер), бірақ уақыт өте келе  жарамсыз және де адам мен жануарлар үшін қауіпті болып келеді. Сондықтан бұл құрылымдарды қайта қалпына келтіру үшін өзін-өзі қалпына келтіруге қабілеті бар материалдарды қолдануға болады. Соның бірі, уреаза активті бактерияларды пайдалану бұл мәселелерді тиімді шешеді. Өйткені бетон құрылымындарында бактерия қолданылса бастапқы пайдаланудан кейін тіршілігін жалғастырады және өсуін тоқтатпайды. Қоршаған ортадағы кальций карбонаты мен мочевина гидролизі жүріп, минерализацилануы үшін  уреаза  қажет. Уреаза белсенділігінің нәтижесінде көмірқышқыл газы бөлінеді, бактериялар мочевинаны жалғыз азот көзі ретінде қолдана алады, аммиак ортаның рН жоғарлатады бұл Ca²⁺ мен Co³⁺ тұнбасы пайда болып, Ca₂Co₃ түзіледі. Бұл ерекше қасиеті әсіресе құрылыс саласында (бетон конструкциялары, сылақ ерітінділерінде, дайын қосындыларда, отқа төзімді элементтер, кірпіш өндірісінде) қолдануға қолайлы.

        Микроағзалар кәріз суларынан, ағынды сулардан бөлініп алынғаннан кейін мочевинаны гидролиздеу қабілетіне тексерілді. Мочевинасы бар қоректік ортада 7 изолятқа сынақ жүргізілді,  олардың ішінде уреаза белсенділігі жоғары 2 штам таңдалынып алынды.

       Бұл мақалада биоцементациялау әдісі арқылы құмнан жасалынған құрылыс материалы зерттелді. Қатқан құмның беріктігін анықтау үшін жауын  суының эрозиясы арқылы сынақ жүргізілді.          Сондай-ақ нығайтылған құмды SEM-BSE микроскопы арқылы зерттеліп, құмдағы кальций карбонаттарының биоцементілігі айқын көрініс берді.

Алма М9 телітушісі – Батыс Еуропа мен Қазақстанның оңтүстік аймағында бақша шаруашылығы үшін ең перспективті, бірақ in vitro жағдайында қиын көбейтілетін түр. Эксплант ретінде 0,5–2,0 см мөлшеріндегі апикалды және қолтық бүршік сегменттері қолданылды. Микроклондау модификацияланбаған Мурасиге-Скуг (МS) және Woody plant medium (WPM) қоректік орталарына 6-бензиламинопурин (БАП) – 0,5 мг/л; индолил-3-май қышқылы (ИМҚ) және гиббереллин қышқылы (ГҚ) – 0,5 мг/л мөлшерінде қосу арқылы жүргізілді. Сондай-ақ В₁ және В₆ витаминдері 0,5 мг/л, ал аскорбин қышқылы 1,5 мг/л мөлшерінде қосылды. Ал модификацияланған Мурасиге-Скуг (МS) және Woody plant medium (WPM) қоректік орталарына индолил-3-май қышқылы (ИМҚ) және гиббереллин қышқылы (ГҚ) – 0,01 мг/л; В₁ және В₆ витаминдері 0,1 мг/л және аскорбин қышқылы 1,0 мг/л концентрациясында болды. Жаңа қоректік орталарға енгізу 4 аптадан кейін жүргізілді. Тәжірбиелер 25–30 экспланттан тұрды және 3 рет қайталанып қоректік ортаға енгізілді.

Ең оңтайлы эксплант түрі – апикалды ұштар болды. Олардың регенерация деңгейі модификацияланбаған Мурасиге-Скуг (МS) және Woody plant medium (WPM) қоректік орталарында 1 және 2 ай көшеттеуден кейін сәйкесінше 40% құрады. Сондай-ақ витаминдердің 0,5 мг/л мөлшері экспланттардың 2–3 аптадан кейін өлуіне алып келді. Микроқалемшелер каллус тінін қалыптастырып, 3–4 ай көшеттеуден кейін некрозға ұшырады. Мурасиге-Скуг модификацияланған ортасында БАП 0,5 мг/л, индолил-3-май қышқылы (ИМҚ) мен гиббереллин қышқылын (ГҚ) – 0,01 мг/л, В₁ және В₆ витаминдері 0,1 мг/л және аскорбин қышқылы 1,0 мг/л қолдану интенсивті каллус түзілу мәселесін толығымен шешті. Осы ортада 1 ай культивациядан кейін экспланттардың регенерациялық қабілеті басқа орталармен салыстырғанда 40,7%-ға жоғары (65,0−85,0% сәйкесінше) болды. Меристемалық тіннің дифференциациясының тоқтауы және экспланттардың некрозы 3–4 ай культивациядан кейін болды.

Зерттеу жұмыстарына Қазақстанның онтүстік шығысында орналасқан «Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ҒЗИ» ЖШС, Майлы дақылдар бөлімі және молекулалық биология зертханасында сорт сынау питомнигінің бәсекеге қабетті жоғары соя линиялары және де нөлдік аллелі бар TI3 локусы бастапқы материал ретінде алынды. Зерттеудің басты міндеті соя дақылын пайдаланғанда, оның тұқымының құрамындағы кездесетін қоректік заттарға қарсы факторлардың бірі трипсин ингибиторының (ТІ) белсенділігін төмендету болып отыр. Яғни, ТІ ас қорыту кезінде ақуызды ыдырататын трипсиннің белсенділігін төмендететін ферменттің қызметін бақылау маңызды. Қазіргі уақытта дәстүрлі селекция әдісімен осындай ферменттерді анықтау мүмкін емес. Осыған орай біздің зерттеуімізде лабораториялық жағдайда молекулалық биология әдістерімен соя линияларының тұқымы құрамындағы трипсиннің ингибиторлық белсенділігін және липоксигеназаның Lox2 локусының аллельдері тығыз байланысы Satt 656 праймерінде SSR маркері көмегімен анықталды. Зерттеуге алынған сояның Б-47/411; Б-40/62-24; ЗР 107/3; Б47/53; З 8/2; Е 12/2; Ж 8/2; Ж 8/4; Ж13/2; ИТ 1/6; ИТ 1/5; ИТ 17/3; З 40/; ИТ 1/8; А8/22; ИТ 24/4; ИТ 1/7; ИТ 24/2; ИТ 1/9, ИТ1/3; КТ-41/1; И-23/7  линияларының тұқымдарындағы ақуызды сақтау спектрі және липоксигенеза белсенділігі талданды. Нәтижесінде сояның Б-47/411, ИТ 1/3, Ж 8/2, Б47/53 линияларының тұқымының құрамындағы қоректік затқа қарсы ферменттің төмен мөлшері алынды. Аталған линияларды тұқымдарының құрамындағы антиқоректік заттардың төмендету соя селекциясында бастапқы материал ретінде қолданысқа ұсыналады. 

Жұмыста топырақтың химиялық және физикалық сипаттамаларын ғана емес, сонымен қатар дақылдарға және олардың өнімділігі мен сыртқы әсерлерге төзімділігіне әсер ететін биологиялық көрсеткіштерді ескеретін жерді агроэкологиялық бағалаудың заманауи әдістері қолданылды. Құнарлылықтың жекелеген көрсеткіштеріне назар аударатын дәстүрлі тәсілдерден айырмашылығы, бұл жұмыста антропогендік факторлардың әсерін, климаттың өзгеруін және динамикадағы деградация процестерін ескеретін кешенді тәсіл қолданылады. Бұл жердің жағдайын дәлірек және функционалды бағалауға және оларды тұрақты пайдалану бойынша ұсыныстар жасауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, жұмыста жердің агроэкологиялық жағдайының жоғары дәлдіктегі карталарын жасау үшін қашықтықтан зондтау деректері мен геоақпараттық жүйелердің (ГАЖ) интеграциясы сипатталған. Бұл технологиялар үлкен аудандардағы жер жамылғысының өзгеруін жедел бақылауға мүмкіндік береді, бұл әсіресе қарқынды егіншілік жағдайында және климаттың өзгеруі аясында маңызды. Авторлар жер жамылғысының микроқұрылымдарының әзірленген электрондық карталарын, агроэкологиялық топтар мен жер түрлерінің карталарын, геоморфологиялық картаны және егіншіліктің адаптивті-ландшафттық жүйелерін жобалаудың негізі және негізі болып табылатын басқа да карталарды ұсынды.

Қазіргі кезде Қазақстанның оңтүстік шығыс аймағы жағдайында майбұршақ дақылын өсіру, өндіру бойынша негізгі өңірге айналып отыр. Соңғы уақытта облыста майбұршақ дақылының егістіктері айтарлықтай ұлғайды. Алматы облысының таулы аумағында, күрт континентальды климатында қуаңшылық жылдары өнімділігі жоғары майбұршақ дақылдарының қалыптасуына кері факторлардың бірі табиғи ылғалдылықпен қамтамасыз етілмей қалуы болып отыр. Майбұршақ дақылы сыртқы орта жағдайларына аса сезімтал болып келеді, жауын-шашып жетіспеушілік, қолайсыз жылдары вегетациялық кезең ұзақтығының толық жүрмей, қысқаруынан майбұршақ өнімі 30-40% төмендеуіне әкеледі. Сол себепті майбұршақ дақылының вегетациялық кезең ұзақтығы оңтайлы және өнімділігі жоғары сорттарды алу маңызды мәселелердің бірі. Біздің зерттеу жұмысымызда салыстырмалы түрде суармалы және қуаңшылық жағдайлардағы майбұршақ сорттарының вегетациялық кезең ұзақтықтарына бақылау жасалды. Фенологиялық бақылау нәтижесінде ерте пісетін топтағы Ивушка, Восточная красавица, Роза  сорттар суарламы жағдайда  (90 күн), қуаңшылық жағдайда (87 күн); орташа пісетін топ Радость, Алматы сорттары суармалы жағдайда (92-95 күн), қуаңшылық жағдайда (90 күн); кеш пісетін топ Бірлік, Вита, Даная сорттары суармалы жағдайда (101-104 күн), қуаңшылық жағдайда (98-101 күн) анықталды. Осы аталған майбұршақ сорттарын еліміздің оңтүстік шығыс жағдайында қуаңшылық селекциясына бастапқы материалды ретінде қолдануға ұсынылады.

Халықтың өсуі және сапалы азық-түлікке сұраныстың артуы егінді сақтау тәжірибесін жақсартуды қоса алғанда, ауыл шаруашылығының тиімділігін арттыруды талап етеді. Микробиома мен ризосфераның заманауи зерттеулері жемістердің егін жинаудан кейінгі бұзылуымен күресудің жаңа мүмкіндіктерін ашады. Эндофитті және эпифитті микробиоманың рөлін түсіну қауіпсіз және тиімді биобақылау жүйелерін дамытуға мүмкіндік береді.

Еуропалық азық-түлік қауіпсіздігі агенттігі (EFSA) ресми түрде Metschnikowia ашытқыларының кейбір штаммдарын саңырауқұлақ ауруларынан өсімдіктерді қорғау құралы ретінде таныды. Осы ашытқыны қолдана отырып, егін жинау алдындағы емдеу барған сайын танымал бола бастады, өйткені олар патогендердің көбеюіне жол бермей, жемістердің бетін сәтті колонизациялайды. Ашытқы қабықтың түсінің өзгеруіне жол бермейді, жемістердің қаттылығын және еритін қатты заттардың, қышқылдың және С витаминінің жалпы құрамын сақтайды және патогендердің өсуіне жол бермейді.

Бұл зерттеу Hanseniaspora Uvarum Y-RKM 1147 және Metschnikowia Pulcherrima Y-RKM 1138 негізіндегі биологиялық препараттың ұзақ мерзімді сақтау кезінде  жүзімінің сақталуына әсерін зерттеді. Нәтижелер препараттың патогендердің көбеюіне тиімді әсер ететінін және жемістердің сапасын сақтайтынын көрсетті. Сондай-ақ, өңдеу биохимиялық көрсеткіштерді, соның ішінде еритін қатты заттардың, қышқылдардың және С витаминінің құрамын жақсартады және жүзімнің жақсы сақталуына көмектеседі.

Осылайша, ашытқы негізіндегі биологиялық препараттарды қолдану асханалық жүзім сорттарының сақталуын арттырудың және олардың сапасын жақсартудың перспективалық әдісін білдіреді.

Жүзім Қазақстанда маңызды жеміс дақылы болып табылады. Жалған ақ ұнтақ (милдью) - Plasmopara viticola тудыратын ең көп таралған жүзім саңырауқұлақ ауруларының бірі. Қоздырғыштың таралуын бақылаудың тиімді әдісі – бұл төзімді сорттарды өсіру. Vitis Vinifera сорттары жоғары сапалы жүзім шаруашылығының негізі болып саналады, бірақ P. viticola-ға сезімтал болып келеді. Тұрақтылық донорларын іздеу - бұл селекцияның маңызды кезеңі. Бұл жұмыста Rpv10, Rpv12 және Rpv3 локустары бойынша жалған ақ ұнтаққа  төзімділік гендерімен байланысқан 5 (GF18-08, GF18-06, GF09-46, GF09-48, GF14-28) ДНҚ маркерлерін қолдана отырып, қазақстандық селекциясының таңдалған жүзім сорттары мен гибридтеріне ПТР әдісімен зерттеулер жүргіздік. Реакция өнімдерін бөлу 3500 автоматты генетикалық ДНҚ анализаторын қолдана отырып, капиллярлық электрофорез әдісімен жүзеге асырылды. Талдаулар зерттелетін үлгілердің тұқымына сәйкес мақсатты аллельдерді анықтау мүмкіндігіне сәйкес жүргізілді. Милдьюға төзімділік локустарының болуын молекулалық-генетикалық зерттеу нәтижесінде оң аллельдері бар 7 сорт (16-дан) және 9 гибрид (29-дан) анықталды. Сонымен милдьюға төзімді Rpv3 гені бар алты гибридті генотиптерде және төрт сортта анықталды. Ал Rpv10 локусы бойынша – Алмалы, Береке және Фиолетовый ранний сорттарында екі маркерде (GF09-46, GF09-48)  және үш жүзім гибридінде анықталды. Rpv12 төзімділік гендері табылмады. Бақылау ретінде тұрақтылықпен корреляцияланған тізбектердің тұқым қуалауын растау үшін кейбір бастапқы ата-аналық сорттар пайдаланылды.

Мақалада Солтүстік Қазақстанның далалы аймағы жағдайында оңтүстік карбонатты қара топырақтарында жасымық (Lens culinaris Medik) егістіктерінде арамшөптердің таралуы мен дамуын зерттеу нәтижелері келтірілген. Танаптық тәжірибелер Ақмола облысы Шортанды ауданы «А.И. Бараев атындағы АШ ҒӨО» ЖШС жағдайында жүргізілді. Зерттеулерімізде жасымықты далалы аймағы жағдайында өсіру кезінде ең көп таралған арамшөптер дәнді дақылдар тұқымдасына жататын өсімдіктер (даражарнақтылар) анықталды. Даражарнақты арамшөптердің зияндылығын шектеу үшін жасымық егістігінде гербицидтермен дақылдың өсіп-дамуының 4-6 жапырақтану кезеңінде, бір жылдық даражарнақты арамшөптердің 1-3 жапырақтану кезеңінде өңдеу жұмыстары жүргізілді. Жасымық егістігінде бақылау жұмыстарын жүргізу барысында бір жылдық даражарнақты арамшөптердің барлық түрлері анықталды. Гербицидтердің биологиялық тиімділігі бақылаумен салыстырғанда арамшөптер санының азаюымен есептелінді.

Жүргізілген зерттеулердің нәтижелері бойынша Суприм, к.э., Кинетик форте, к.э. және Кадим 240, к.э. препараттары жасымықтың өсіп-дамуы кезеңінде біржылдық даражарнақты арамшөптерге қарсы қолданылған нұсқаларда биологиялық тиімділігі тиісінше 88,5-77,3, 89,5-78,4 және 87,7-77,1% құрады. Біржылдық даражарнақты арамшөптерге қарсы химиялық препараттарды қолдану арамшөптердің санын шектеуге және сәйкесінше 8,5, 8,6 және 8,3 ц/га дақыл тұқымынан өнім алуға мүмкіндік берді.

Арпаның халық шаруашылық маңызы оның жан-жақты қолданылуымен анықталады. Арпа көптеген жапырақ дақ ауруларымен залалданады. Саңырауқұлақ ауруларынан теңбіл дақ (Pyrenophora teres)  және ақ ұнтақ (Blumeria graminis f.sp. hordei) қоздырғыштары арпаның өнімділігі мен сапасына айтарлықтай әсер етеді. Арпаның ауруларға төзімділігі полигенді, яғни арнайы емес горизанталды және олигогенді,  арнайы расаға тән вериткалды төзімділік арқылы бағаланады. Селекцияның маңызды міндеттерінің бірі ауруларға төзімді сорттарды шығару болып табылады.

2020-2023 жылдар аралығында «Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы» ғылыми-зерттеу институтының жасанды індет аясында  күздік және жаздық арпаның конкурстық сорт сынау питомнигінің коммерциялық және коллекциялық 216 сорт-үлгілері зерттеліп, олардың шаруашылық-құнды белгілері егістік және зертханалық жағдайда бағаланды. Зерттеу барысында арпаның ауруларға төзімді сорт-үлгілерінің өнім құрылымының элементтері (1000 дәннің салмағы, масақ өнімділігі, масақтың дәнділігі, бір масақтағы дән салмағы және мөлдектен алынған өнім) салыстырмалы түрде зерттелді.

Мақаланың негізгі мақсаты мен міндеті саңырауқұлақ ауруларына төзімді арпа сорт-үлгілерінің шаруашылық-құнды белгілерін талдауға бағытталған. Шаруашылық-құнды белгілері бойынша таңдалған сорт-үлгілерді селекцияда пайдалануға ұсыну.

Арпа – бағалы астық, азық-түлік және өнеркәсіп дақылдары, оның дәні азық-түлік және жемшөп мақсатында кеңінен қолданылады. Астықты, оның iшiнде арпаны тиiмдi өндiру көп жағдайда қолданбалы ауыл шаруашылығы технологиясына, әсiрiне рационға байланысты. Дәнді дақылдардың, оның ішінде көктемгі арпаның шығымдылығы мен сапасын арттыру ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының экономикалық тұрақтылығының негізі болып табылады. Бүгiнгi күнi астық өндiрудiң тұрақты өсуi жоғары өнiмдi дақылдарды құруға, экологиялық қауiпсiздiктi сақтау кезiнде астық сапасын жақсартуға, ресурстық және энергия шығындарын азайтуға бағытталған өсiрудiң технологиялық процесiнiң қарқын алуымен байланысты. Астық сапасының жоғары көрсеткіштері бар көктемгі арпаның тұрақты өнімділігін өсіру үшін өсімдіктерді вегетациялық маусымның басынан бастап минералды тыңайтқыштар қолдану арқылы қоректік заттармен қамтамасыз ету маңызды екені белгілі. Мақалада жаздық арпаның өсімдіктері мен дәнді дақылдарының шығымдылығы туралы минералдық тыңайтқыштардың әр түрлі көрсеткіштерін қолданудан және көктемгі арпа өсімдіктері кезінде топырақты бастапқы өсіру әдістері туралы эксперименттік деректер берілген.

Мақалада Солтүстік Қазақстан облысында ГАЖ технологияларын пайдалана отырып, топырақ пен ауыл шаруашылығы дақылдарын диагностикалау үшін кеңістіктік талдауды зерттеу бойынша зерттеулер ұсынылған. Шектеулі деректер негізінде болжанатын карталарды құруға мүмкіндік беретін, сондай-ақ кез келген мәндердің кеңістіктік мінез-құлқын интерактивті түрде зерттеуге және деректерді көрсетілген мәндерсіз объектілерге интерполяциялау арқылы олардың одан әрі өзгеруін немесе күйін болжауға мүмкіндік беретін геостатистикалық Кригинг әдісін қолдану талдауы берілген. Бұл зерттеулерде топырақ-агрохимиялық көрсеткіштердің өзгеру болжамы қарастырылды: азот, фосфор және гумус. Кригинг кезінде бағдарлама белгілі бір нүктелер саны үшін математикалық функцияларды қолданады. Статистикалық тәуелділіктің мәндерін бағалау үшін вариограммалар мен ковариация функциялары жасалды және ұрықтандырылған фон мен бақылаудың әртүрлі дақылдарында белгісіз мәндерді болжау жүргізілді. Интерполяцияны құру деректерінің дұрыстығын тексеру үшін мақалада болжам картасы мен жылжымалы фосфор мен гумустың картограммасын салыстыру жүргізілді. Карталарды салыстыру нәтижесінде фосфор мен гумустың өзгеруінің ұқсас аймақтары анықталды, бұл Кригинг интерполяциясының жұмыс моделін және кейбір сәйкессіздіктерді көрсетеді, бұл әдістің қателіктерін көрсетуі мүмкін.

Грек жаңғағы (Juglans regia L.) - әлемдік маңызы бар негізгі жаңғақ дақылдарының бірі. Жаңғақтың генетикалық ресурстарын сақтау және тиімді пайдалану селекциялық жұмыстың негізгі принциптерінің бірі болып табылады. Сондықтан жаңғақтың таралуын (Juglans regia L.) және олардың әртүрлілігін зерттеу, жаңа селекциялық бағдарлама мен тамаша генотиптерді сұрыптау үшін маңызды. Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс өңірлерінде Juglans regia L. таралуына мониторинг жүргізілді және жаңғақ жемістерінің сапа көрсеткіштерін фенотиптеу жүргізілді. Экспедициялық жұмыстардың нәтижесінде 60 грек жаңғағының үлгілері жиналды: Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркінен 30 үлгі, Түркістан облысы Түлкібас ауданы Машат ауылынан 7 ағаш, Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы Сарқырама ауылынан 10 ағаш, Қырғыз Республикасынан 7 үлгі және Алматы облысынан 6 жаңғақ ағашы. Барлық ағаштардан гербарий материалы мен жаңғақ жемістері (60 генотип) GPS негізіндегі материалды жинау орнының географиялық координаттарын көрсете отырып, генетикалық зерттеулерде одан әрі жұмыс істеу үшін жиналды. Жеміс сапасының көрсеткіштері бойынша, жаңғақ коллекциясын фенотиптеу нәтижесінде, Машат ауыл аумағында жиналған жаңғақ жемістері жалпы коллекциямен салыстырғанда диаметрі 3,28±0,17 см және ұзындығы 3,29±0,21 см болатын ең үлкен өлшемімен ерекшеленетіні анықталды. Ядро массасы мен ядроның шығуы бойынша жеміс сапасын салыстырмалы бағалау кезінде ең өнімді үлгілер анықталды: №51 (6,20±0,04 г), 54,13±3,47%), №1 (5,97±0,41 г, 53,74±2,02%), №34 (5,48±0,39 г, 52,30±0,45%), №50 (5,35±0,56 г, 47,43±2,70%), №59 (5,11±0,62 г, 39,09±2,20%) және №24 (5,07±0,72 г, 45,18±2,70%). Әртүрлілікті бағалау кезінде зерттелген жаңғақ үлгілері жаңғақ коллекциясының фенотиптік сипаттамаларына сәйкес бес кластерге топтастырылды. Болашақта осы зерттеу жұмысының арқасында жаңғақтың генетикалық әртүрлілігін зерттеуге болады, бұл әртүрлі сорттарды, ауруға төзімділікті, әртүрлі климаттық жағдайларға бейімделуді және жаңғақтың басқа да құнды генетикалық сипаттамаларын анықтауға көмектеседі.

Қазіргі уақытта шахталық су тазарту құрылыстарын салу жер үсті су ағындары мен су қоймаларын сақтауға бағытталған маңызды шаралардың бірі болып табылады. Мақалада шахталық суды тазарту әдістері және тиімді тазарту жолдары қарастырылады. Шахта суының химиялық құрамы әр түрлі, бұл тау жыныстары массивтерінде, сулы горизонттар мен кен қазбаларында судың тау жыныстарымен жанасқан кездегі табиғи процестердің әсерінен. Шахталық сулардағы қоспалардың құрамы ашық су объектілеріне жіберілгенге дейін тазартуға жататын стандартты шекті рұқсат етілген концентрациялардан (ШРК) барынша асып түседі. Шахта суларының негізгі ластаушылары анықталып, шахта суларын тазартудың негізгі әдістері қарастырылып, шахта суларын тазарту әдістерін қолданудың сипаттамалық ерекшеліктері атап өтілді. Нәтижесінде жалпы технологиялық сызбаға енгізілген әрбір суды тазарту процесіне технологиялық және техникалық талаптардың ретін дұрыс анықтау суды қажетті сапаға дейін ұңғыманы тазартатыны анықталды. Шахталық суды тазарту сапасына қойылатын талаптарға сәйкес тазарту құрылыстарын жаңғырту және жаңа және тиімді технологияларды енгізу қажет, т.б. шахта суын тазарту мәселесін кешенді түрде шешу.

Табиғи суларды тазарту кезінде қоршаған ортаны ластаудың ықтимал көзі болып табылатын қатты суарылатын тұнбалардың көп мөлшері түзіледі. Сумен жабдықтау қондырғыларының қуаттарын дамыту, энергия үнемдейтін технологияларды құруға және қоршаған ортаны қорғауға қойылатын талаптардың артуы сумен жабдықтау қондырғыларының тұнбасын өңдеуді қажет етеді. Іс жүзінде су құбыры тұнбасын өңдеудің мынадай негізгі бағыттары пайдаланылады: тұнбаны жер үсті су ағындарына және су қоймаларына ағызу, ашық теңізде көму, табиғи жағдайларда тұнбаны сусыздандыру, тұнбалы алаңдарда булану немесе мұздату-еріту режимінде тұнбаны кептіру, тығыздалған тұнбаны камералық немесе таспалық сүзгі-престерде немесе центрифугаларда реагенттерді қолдана отырып, оны алдын ала баптай отырып механикалық құрғату, кәріздік тазарту құрылыстарына су құбыры тұнбалары мен жуу суларын ағызу жолымен кәріздік құрылыстарды тұнбамен жою. Осы мақала Алматы қаласы ауыз суды тазарту ғимараттарының тұнбасын өңдеу мәселесіне арналған. Тазарту ғимараттарының тұнбасын сусыздандыру үшін тиімді флокулянтты таңдау бойынша зертханалық зерттеу нәтижелері келтірілген. Алматы қаласы суды тазарту ғимараттарының су құбыры тұнбасын сусыздандыруда жоғары молекулярлы Praestol 650 TR және Flopam AN 913 SH маркалы флокулянттарды пайдаланған тиімді екендігі зертханалық-тәжірбиелік жолмен анықталған. Бұл флокулянттар үш көрсеткіштердің ішінде екі көрсеткіш бойынша жоғарғы нәтижелер көрсетті. Тиімді көрсеткіштері су беру және фугаттың тазалығы бойынша.

Су ағындарынан суды көтеруге арналған жетілдірілген гидротаран сорғы қондырғысының үш типтік өлшемінің технологиялық және техникалық өлшемдерінің мәндері анықталған негіздеу әдістемесі мен формулалары келтірілген: жайылымдарды суландыруға арналған бір типтік өлшем және ҚР АӨК шаруа және фермер қожалықтарының жер учаскелерін суаруға арналған екі типтік өлшем, ҚР БҒМ "Ғылым қоры" АҚ желісі бойынша (10.11.2023 ж. № 102 шарт) қолданбалы зерттеулер бойынша және ЖРН-DP21682075 "Су энергиясынан жетегі бар су ағындарынан суды көтеруге арналған сорғы қондырғылары" жобасы бойынша ҒЗЖ орындау кезінде Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінде әзірленген.

Су энергиясынан жетегі бар су ағындарынан суды көтеруге арналған жетілдірілген гидротаран сорғы қондырғысының мынадай технологиялық және техникалық параметрлері негізделген: қабылдау сүзгісіндегі судың жылдамдығы, ішкі диаметрлері: қабылдау сүзгісі, қоректендіру құбыры, су көтергіш құбыр (жең), өту қималарының диаметрлері: соққы және айдау клапандары, қоректендіру құбырының ұзындығы.

Қолданылу саласы көктемгі-жазғы және күзгі пайдалану кезеңдерінде су ағындары бар аймақтарда ҚР АӨК объектілерін (шаруа және фермер қожалықтары және басқа да ауыл шаруашылығы құрылымдары) ауыл шаруашылығы суымен жабдықтау болып табылады. Гидротаран сорғы қондырғысының айрықша ерекшеліктері-су ағындарындағы (геометриялық және жылдамдық қысымдары) су ағынының кинетикалық энергиясын жетектеу үшін пайдалану және онда орнатылған гидрооқшаулағыш клапанды мерзімді жабудан және ашудан қоректендіру құбырында гидрооқшаулағыш қысым жасау есебінен энергия үнемдейтін және экологиялық таза су көтеру технологиясы бойынша суды көтеру, нәтижесінде сорғы қондырғысында беру және қысым жасалады.

Бұл мақалада Жетісу (Жоңғар) Алатауының аласа таулы алқаптарында түзілетін цеолит, бентонит сазы және диатомит негізіндегі табиғи минералды сорбенттерді ауыз су мен өндірістің ағынды ақаба суларын нитраттар, ауыр металл иондары және сульфаттардан, бикарбонаттардан, тазарту және кондициялау  үшін пайдаланудың тиімділігін зерттеу нәтижелері берілген.

Табиғи сорбенттердің физика-химиялық, минералдық құрамы және алынған құрамдастырылған сорбенттердің адсорбциялық тиімділігі зерттелді. Сорбенттің құрамына және күйдіру температурасы мен  құрамдастыру әдістерінің сорбциялық белсенділігін  арттыруға тигізетін әсері  зерделенді.

Жүргізілген зерттеудің ғылыми-тәжірибелік құндылығы-өндірістің ағынды ақаба  суларын тазарту үшін құрамдастырылған сорбентті алу, судың құрамындағы химиялық және микробиологиялық ластаушы заттарды бір мезгілде сорбциялау, суды дезинфекциялауға және жұмсартуға ықпал ету, тазартылған судың кальций, магний тұздарымен және микроэлементтермен қанығу дәрежесін арттыру үшін күрделі жабдықты қажет етпейтінділігі қарастырылған.

Зерттеудің техникалық нәтижесі химиялық және микробиологиялық ластаушы заттарды сорбциялау қабілеті бар құрамдастырылған табиғи адсорбенттердің кешенін құрудан, суды залалсыздандырудан және жұмсартудан, оны кальций, магний, натрий, калий иондарымен, сонымен қатар микроэлементтермен байытудан тұрады.

Суды ластаушы заттардан тазарту үрдісінде қолдану бойынша жүргізілген эксперименттік зерттеулер  барысында алынған нәтижелер минералдық құрамы, микроқұрылымы, сорбциялық қабілетімен және катализатрлық белсенділігінің болуымен ерекшеленетіні қарастырылған, табиғи минералды сорбенттердің тиімділігінде айтарлықтай айырмашылықтарды анықтадық.

Мақалада Алматы облысы мен Алматы қаласындағы таулы жерлерде өсетін итмұрынның әртүрлі сорттары мен формаларының жемістеріндегі ауыр металдардың салыстырмалы құрамы қарастырылады. Өсімдік ағзасында ауыр металдардың пайда болу шарттары келтірілген. Халық итмұрын жемістерін тағамдық және дәрілік мақсаттарда жиі қолданатындығына байланысты жемістердегі ауыр металдардың концентрациясы және олардың қауіпсіздік деңгейі мәселелері туындайды. Екі қарама-қарсы экологиялық аймақта өсетін итмұрын жемістеріндегі ауыр металдардың салыстырмалы сандық мәндері келтірілген.

Эксперименттік жолмен зерттелетін итмұрын сорттары мен формаларының жемістеріндегі химиялық заттардың мөлшері рұқсат етілген шекті концентрациядан аспайтыны анықталды. Сонымен қатар, қалалық итмұрындардың жемістерінде ауыр металдардың концентрациясы таулы плантациялық екпелерге қарағанда біршама жоғары, бірақ бұл ретте шекті рұқсат етілген концентрациядан (ШРК) аспайды. Зерттелетін итмұрын сорттары мен формаларының ішінде екі қарама-қарсы экологиялық учаскеде тек бір жағдайда кадмий мөлшері бойынша нормадан сәл асады, бұл 1,0302 мг/кг қалалық екпелердегі "Форма-3".

Итмұрын жемістеріндегі ауыр металдардың төмен мөлшерде болу себептері, шаң жемістердің тегіс бетіне қонған шөгінділер ауа-райының жаңбырлы уақытында толығымен жуылатындығымен түсіндіріледі.

Бұл мақалада жерге орналастыру жұмыстарын жүргізу барысында геоақпараттық жүйелерді пайдалану қарастырылған. Жерге орналастыруды, жер мониторингі мен мемлекеттік жер кадастрын дамыту проблемалары бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарын орындауды ұйымдастыру; жер реформасын жүргізудің федералдық аймақтық өңіраралық бағдарламаларын әзірлеу керек болады. Жерге орналастыру қызметі ауылдық елді мекендер шекарасындағы жерді ұтымды пайдалануды, қорғауды және оларды басқа жерлерден шектеуді ретке келтіру, ұйымдастыру жер реформасынан туындайды. Орталық аппаратқа жер реформасын ұйымдастыру және қаржыландыру, жерді пайдалану мен қорғауды мемлекеттік бақылау жөніндегі құрылымдық бөлімшелер кірді; экономикалық ынталандыру; мемлекеттік жер кадастры; жер реформасы мен мониторингін ақпараттық қамтамасыз ету; жерге орналастыру; жерді пайдалануды болжау және Мемлекеттік жерге орналастыру сараптамасы; инновациялық бағдарламалар; материалдық-техникалық қамтамасыз ету; сыртқы және республикааралық байланыстар; жер реформасын құқықтық және кадастрлық қамтамасыз ету; топографиялық-геодезиялық, картографиялық, топырақтық және басқа да зерттеу іздестіру және жобалау жұмыстарын ұйымдастыру және жүргізу бойынша өз қызметін жүзеге асырылады.  Жер кадастры мен жер мониторингін жүргізуді, ауыл шаруашылығы жерлерін жақсарту және қорғау жөніндегі жұмыс жобаларын әзірлеуді, жер реформасын жүргізуді ғылыми қамтамасыз етуді және басқа да мәселелерді қамтамасыз етеді, сонымен қатар жер реформасын ұйымдастырушылық, құқықтық, нұсқаулық-әдістемелік, жерге орналастыру, ғылыми-әдістемелік, кадрлық, материалдық-техникалық және қаржылық қамтамасыз ету көзделген. Осы жерге орналастыру процесстерін толық жүзеге асыру үшін ақпараттық жүйелерді енгізу автоматтандырылған әдістерді, интеллектуалды және сараптамалық жүйелерді қолдану арқылы мәселелерді шешудің ең қолайлы нұсқаларын алуға ықпал етеді. Олар, сондай-ақ, бірнеше рет пайдалану жағдайында сенімді ақпаратты қалыптастыру процестерін автоматтандыру арқылы операторлардың күнделікті жұмысының үлесін азайтуды қамтамасыз етеді.

Жаһандық климаттың өзгеруі жағдайында қазіргі таңда табиғи апаттардың артуы белең алып отыр. Осы орайда, климаттың өзгеруі мәселесіне баса назар аударылуда. БҰҰ ұсынған тұрақты даму мақсаттарының   бірі – климаттың өзгеруімен күрес болып табылады. Бұл мақсатты жүзеге асыру барысында аймақтық, республикалық және әлемдік деңгейде көптеген іс-шаралар атқарылып, маңызды қорытындылар шығарылып жатыр. 2023 жылдың желтоқсанында Дубайда климат жөніндегі дүниежүзілік саммит өтіп, мемлекет басшысы Қ.К. Тоқаев сөз сөйлеп, еліміздегі климатқа қатысты мәселелерді қозғады. Климаттың өзгеруін бағалау үшін климаттық индекстерді есептеу маңызды болып табылады. Осы орайда ClimPACT бағдарламалық өнімін қолдану арқылы климаттық индекстерді есептеу мүмкіндігі бар.   ClimPACT қазіргі таңда климаттық индекстерді есептеуде қолданылатын, ашық қолдану мүмкіндігі бар онлайн бағдарламалық өнім болып табылады. Бұл шолу мақаласында ClimPACT бағдарламалық өнімін қолдану арқылы климаттық индекстерді есептеу бойынша нұсқама жасалды. Осы бағдарлама арқылы жас ғалымдар ғылыми мақалада климаттық жағын зерттеп қарастыруға көмектеседі.  Бұл нұсқама «Метеорология» білім беру бағдарламасының студенттері мен магистранттарына, климат және ауылшаруашлығы саласындағы мамандарға, қоршаған ортаны қорғау саласындағы барлық қызметкерлерге, жас ғалымдарға арналған.

Қазақстанның басты байлығы – жер ресурстары, ал егістік ауыл шаруашылығы жерлерін басқару, құқықтық қорғау және құрылымдық әртараптандыру табиғи өндірістік әлеуетті тиімді пайдалануға, өндірістің рентабельділігін арттыруға және барынша арттыруға, табиғи құнарлылықтың тұрақты сақталуына әкеледі. Зерттеудің мақсаты – жерді пайдаланудың тұрақтылығына әсер ететін ғылыми негізделген факторларды жіктей отырып, Қазақстандағы ауыл шаруашылығы жерлерінің жағдайын талдау. Әдістемелік негіз ретінде талдау және синтез, жүйелеу, абстракциялау және нақтылау, статистика және жалпылау әдістері қолданылады. Қазақстан аумағында жерді тұрақты пайдалану және дамыту схемасы шеңберінде ауыл шаруашылығы жерлерін бағалаудың белгілі бір перспективасы.

Бұл зерттеуде ауылшаруашылық жерлерін басқару жүйесі қарастырылып, даму қарқыны атап өтіліп, жерді тұрақты пайдалануды арттыру үшін жерді қайта бөлу арасындағы байланыс орнатылған.

Мемлекеттен жалға алынған жерлердiң көпшiлiгi көбiнесе өз мақсатына сай игерiлмейдi, топырақтың тозуына жол бермеу шаралары да қолға алынбайды. Биоәртүрлілік ауыл шаруашылығының кері әсеріне ұшырайды. Әсіресе минералды тыңайтқыштарды шамадан тыс пайдалану. Химиялық тыңайтқыштарды кеңінен қолдану көлдер мен өзендердің ластануы түріндегі проблемаларды тудырады. Бүгінде Қазақстанда 500-ге жуық пестицидтер тіркелген және бұл тізім жыл сайын 15–20 атаумен жаңартылып отырады. Сонымен қатар, қаңырап бос жатқан жерлердің сыртқы түрі мен шаруа қожалықтарын күтіп-ұстауға және дамытуға арналған жұмыс және инвестициялық қаражаттың жоқтығы проблемалары бар. Бұл өз кезегінде қоршаған ортаға да әсер етеді. Мал шаруашылығында асыл тұқымды мал өсіру мәселесімен қатар, мал азықтық дақылдарды өсіретін жердің жетіспеушілігі ет өндірісінің өсуін шектейтін фактор болып табылады. Елдің құрғақ және жартылай құрғақ жайылымдарының көпшілігінде тіршілік ету ортасының бұзылуының негізгі себептерінің бірі малдың қарқынды жайылуы болып табылады. Жұмыстың практикалық маңыздылығы барлық заманауи технологиялық талаптарды ескере отырып, ауыл шаруашылығы өндірісінің тиімділігінде және өндіріс ресурстарының шығындары мен өндірістің сәйкес өсуі арасындағы динамикалық тепе-теңдік жағдайында болуында.

Бұл мақалада 1970 жыл мен 2024 ж. аралығында пілмай туралы жарияланған әдебиет көздерінен алынған мәліметтер, сонымен қоса Балық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығында жасалған ғылыми жұмыстар және балықшылар мен балық инспекциясы мамандарынан алынған мәліметтер келтірілді. Пілмай (Acipenser nudiventris Lovetsky, 1828) бекірелер тұқымдасына жататын саны аз және бағалы балық түрі. Ол Арал теңізінің эндемигі болып табылады. Тіршілік ететін табиғи ареалы Қара, Азов, Каспий, Арал теңіздерінің бассейндері мен олардың сағалары. Пілмай әлемдегі ең осал және аз бекіре тұқымдас балықтарға жатады, оны 1933-1934 жылдардағы жерсіндіруінің арқасында бүгінгі таңда Балқаш-Іле бассейнінде (Қазақстан – ҚХР) жекелеген даралар кездеседі. Айта кету керек бұл бекіре тұқымдас балықтарды сәтті жерсіндірудің жалғыз мысалы. 2024 жылы Қапшағай су қоймасындағы және Іле өзеніндегі ғылыми-зерттеу жұмыстары мамыр-тамыз айларында 10 станция бойынша өткізілді. Зерттеу нәтижелері бойынша пілмай популяциясының саны өте төмен. Ауға сирек тек шабақтары ғана түседі. Осы түрдің мүлде жойылып кетуден сақтау үшін Балық шаруашылығы ғылыми-өндірісітік орталығы, Балқаш филиалында тұйық жүйелі  қондырғыда пілмайдың ремонттық-аналық үйірін құру жұмыстары жүргізіліп жатыр.

Жерге орналастыру саласының инновациялық дамуы жер-кадастрлық қызметтерге енгізумен және жер ресурстарын басқару жүйесінде автоматтандыру және роботтандыру құралдарын, заманауи ақпараттық технологияларды қолданумен тығыз байланысты, олардың ерекшелігі ауылдық аумақтардың орнықты дамуының тиімділігін арттыруды, елдің елді мекендерінің жер ресурстарын ұтымды пайдалану жүйесінде технологиялық шешімдерді жетілдіруді қамтамасыз ететін ақпараттың үлкен массивтерін қалыптастыру болып табылады. Стандарттардың және көптеген нормативтік құжаттардың тез өзгеретін талаптары жағдайында елді мекендердің аумақтарын ұтымды пайдаланудың тиімділігін арттыру үшін жерге орналастыруды басқару жүйесіндегі технологияларды цифрландыру аса маңызды мәнге ие. Қазақстан Республикасында ауылдық аумақтарды дамыту мәселелері жылдар бойы ең өзекті мәселелердің бірі болып қала береді. Елдің кең аумағында оның едәуір бөлігі нашар игерілген және аз қоныстанған болып қалады. Бұл жағдайдың себептері ауылдық елді мекендер аумақтарының үлкен таралуы, табиғи-климаттық жағдайлар, жергілікті жердің рельефі, халықтың әлеуметтік жайлылық деңгейі жоғары елді мекендерге қоныс аударуға деген ұмтылысына әкеп соқтыратын әлеуметтік-тұрмыстық саланы дамытуды жеткіліксіз қаржыландыру болып табылады.  "Соңғы 10 жылда ауылдық аумақтарды дамыту саясаты Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігіні Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес даму әлеуеті бар ауылдық елді мекендерді басым қолдау есебінен ауыл халқының өмір сүру сапасын жақсартуға бағытталды 2023 жылдың басында республикада 6 295 ауылдық елді мекен бар, онда ел халқының 38,2% - ы немесе 7,5 млн адам тұрады".[1]

Ауылдық жерлерде цифрлық теңсіздікті жою үшін peba-NGA жоспары жүзеге асырылды, ол 5000 тұрғыннан аз халқы бар елді мекендердің 90% - дан астамын 30 Мбит/с кең жолақты интернетпен қамтуды көздейді. Сондай-ақ, агроазық-түлік секторын, орман шаруашылығын және ауыл ортасын цифрландыру Стратегиясы іске асырылуда.

Тұзды су ағзаларын зерттеу олардың құнды биоресурстық артемия цисталарын сақтау мен өндірудегі рөлін түсіну үшін өзекті болып табылады. Тұзкөл тұзды көліне кешенді талдау 2022 жылдың Мамыр-тамыз айларында жүргізілді. Артемия сынамаларын іріктеу және өңдеу стандартты әдістер көмегімен жүзеге асырылды. Артемия популяциясы бисексуалды нәсілмен ұсынылған, бірақ көлде аталықтар саны төмен (жалпы халықтың 0,02%). Тұзкөл көліндегі артемияның жалпы саны мамыр айында 34,0 мың адамға/м3, тамызда 13,0 мың адамға/м3 жетті. Көбінесе науплии және дамудың кәмелетке толмаған кезеңіндегі адамдар артемия популяциясының негізін құрады. Артемияның биомассасы мамыр айында 31,0 мг/м3, тамызда 13,0 мг/м3 жетті. Популяция биомассасы ірі жұмыртқа салатын аналықтар құралған. Дисперсияны бір жақты талдау (ANOVA) әр жылдардағы артемияның көптігі мен биомассасының орташа мәндері арасындағы айтарлықтай айырмашылықтарды анықтаған жоқ. Зерттеу кезеңінде артемия шаян тәрізділерінің биомассасының шамалы ұлғаюы байқалды, бұл зерттеудің алдыңғы жылымен салыстырғанда 2022 жылы судағы жалпы еріген қатты заттар деңгейінің екі есе артуына байланысты болуы мүмкін. Артемия популяцияларының өнімділігі (цисталар бойынша) 10,3-тен 190,8 кг/га-ға дейін өзгерді. Артемия цисталарының негізгі бөлігі мамыр айында аналық бездерде және су бағанында шоғырланған, тамыз айына қарай төменгі шөгінділерде цисталар басым болды (98,1%). Зерттеудің екі кезеңінде де цисталар жағалау аймағында табылған жоқ. Бентостық цисталар негізінде Тұзкөл көлі 2022 жылдың жазында өнімділігі жоғары су айдыны ретінде анықталды. Бентостық цисталар тыныштық сатысында бола отырып, артемияның бірінші буынының көптігін қамтамасыз етеді және олар популяцияны сақтау үшін резерв болып табылады. Осыған сүйене отырып, Тұзкөл көлін артемияның бірегей гендік қорын сақтау және галобионттардың су ортасының тұрақсыз жағдайларына бейімделуін зерттеу үшін тіршілік ету ортасы ретінде пайдалану ұсынылады.

Аумақтың эрозиялық қауіптілігін уақтылы дәл бағалау мәселесі біздің еліміздің агроөнеркәсіптік кешені үшін өте өткір, өйткені эрозиялық процестер ауыл шаруашылығына үлкен зиян келтіреді. Аумақты ұтымды ұйымдастыру және осы іс-әрекеттерді жерге орналастырушылық бойынша жұмыстармен қамтамасыз ету үшін геоақпараттық жүйелер саласында заманауи технологиялар мен заманауи бағдарламалық қамтамасыз етуді пайдалану қажет. Геоақпараттық жүйелердің көмегімен аумақты эрозияға қарсы ұйымдастыру жобаларын әзірлеу және іске асыру үшін қажетті өте дәл және ақпараттық жоспарлы-картографиялық материалды жедел және сапалы құру мүмкіндігі пайда болады.

Бұл жұмыс эрозияға ұшыраған жерлерді анықтау үшін Жерді ғарыштан қашықтықтан зондтау әдістерін қолдану мәселелеріне арналған. Сондай-ақ, мақалада зерттелетін аумақтың жер эрозиясына әкелетін табиғи климаттық жағдайларға, экологиялық жағдайларға және антропогендік факторларға талдау жасалды. Сондай-ақ облыс аумағындағы эрозияға және оның түрлеріне бейім жерлердің статистикалық деректері келтірілген. Жұмысты орындау барысында зерттелетін аумақтың негізгі учаскелері бойынша картографиялық кескіндер жасалады және осы карталардың негізінде эрозияның масштабы мен дәрежесі анықталады. Ұсынылған эрозияға қарсы іс-шараларды ауылшаруашылық жер пайдалану жобаларын әзірлеу кезінде пайдалану ұсынылады.

Температура, жауын-шашын, ылғалдылық және жел сияқты әртүрлі климаттық факторлар өсімдіктердің өсуіне, өнімділігіне және сапасына үлкен әсер етеді. Сондықтан ауыл шаруашылығында аймақтың климаттық ерекшеліктерін түсіну егістіктерге қолайлы дақылдарды анықтау үшін маңызды.

Бұл зерттеудің мақсаты Қазақстандағы жылдық жалпы жауын-шашынның кеңістік бойынша таралуын картографиялық көрсетілімін жасау, үшін 80 метеорологиялық станциядан алынған 20 жылдық (2000-2019) жауын-шашын деректерін пайдаланып, әртүрлі интерполяция әдістерін қолдану. Жауын-шашын деректері MERRA-2 метеорологиялық қайта талдау базасынан алынды.

Нақты интерполяция әдісін анықтау үшін жеті әдіс тексерілді: Инверс қашықтықпен салмақтау (IDW), Радиалды негіз функциялары (RBF), Жергілікті полиномды интерполяция (LPI), Қарапайым Крининг (OK), Байес әдісімен эмпирикалық Крининг (BEK), Ко-крининг (COK) және Диффузиялық ядро. Әрбір әдістің дәлдігін бағалау критерийі ретінде корреляциялық коэффициенттер мен Орташа квадраттық қате (RMSE) мәндері пайдаланылды.

Нәтижелер IDW үшін RMSE 35.568, RBF үшін 30.777, LPI үшін 30.031, OK үшін 25.751, BEK үшін 28.767, COK үшін 45.9 және Диффузиялық ядро үшін 25.379 болды. Ең төмен RMSE және ең жоғары корреляциялық коэффициентпен Диффузиялық ядро әдісі Қазақстандағы жауын-шашынның кеңістіктік таралу картасын жасау үшін ең қолайлы болып табылды.

Ең жақсы интерполяция әдісін таңдау маңызды, өйткені әдістер арасындағы айырмашылықтар әртүрлі кеңістіктік таралымдарға әкелуі мүмкін. Әрбір нүктелік дерек үшін ең қолайлы интерполяция әдісін пайдалану су, топырақ және климат деректерінің дәл карталарын жасауға мүмкіндік береді, бұл ресурстарды басқаруды жақсартады.

Мұздату-сублимациялық кептіру кезінде жемістердің ылғалдылығы 2-5% дейін төмендейді. Кептіргіш екі блоктан тұрады: тоңазытқыш және сублимациялық. Өнім бөлме температурасында кептіру камерасына орналастырылады. Құрал қосылғаннан кейін вакуумдық сорғы кептіру камерасындағы қысымды 10-30 Па-ға дейін төмендетеді. Вакуум пайда болып, өнімдегі бос ылғал буланып, қатып бастайды. Ылғалдың көп бөлігі мұз кристалдарына айналады, содан кейін сублимация процесі басталады. Бұл жабдықта 404a фреоны қолданылады. «Температураны тіркеу үшін RS-485 интерфейсі бар 8-арналы OVEN TRM138 термометрі қолданылды. Өнім камерадан шығарылғаннан кейін әр 30 минут сайын Vibra HT 224RCE аналитикалық таразыларында өлшенді. Эксперимент үш түрлі жемістермен жүргізілді: құлпынай, қарақат және таңқурай. Эксперимент барысында жемістердің беткі температурасы, камера ішіндегі температура және өнімнің массасы өлшенді. Кептіру ұзақтығы тиімді режимнің, энергия шығынының және кептірілген жемістердің сапалық көрсеткіштерінің критерийі ретінде анықталды. Тиімді сублимация уақыты 4,5 сағатты құрады. Камераның ішіндегі қысым (20 ± 5) Па және температура (-42 ± 2) °С кезінде мұздату және сублимацияның жалпы уақыты 5 сағаттан аспады, ал жалпы кептіру уақыты 8 сағатты құрады. Құлпынайдың бастапқы массасы 36% -ға, қарақаттың массасы 28% -ға және таңқурайдың массасы 27,4% -ға азайды. Кептіру камерадағы температура 40 °C-қа жеткенде тоқтатылуы керек.

Мақалада Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінің оқу-өндірістік шаруашылығында гелиосушилка-жылыжайдың көпфункционалды гелиосушилка модулінде алманы кептіру кезіндегі зерттеу нәтижелері келтірілген.

Зерттеудің көкейкестілігі. Ұсынылатын гелиокептіргіш модульдің негізгі параметрлері мен жұмыс режимдерін негіздеу бойынша теориялық және эксперименттік зерттеулер жүргізу ғылыми зерттеудің мақсаты болып табылады.

Зерттеу әдіснамасы.  Эксперименттік зерттеулер, экспериментті жоспарлау әдістемесін пайдалана отырып, Қазақстан Республикасының қолданыстағы Санитарлық нормаларына және Мемлекеттік стандарттарына сәйкес жүргізілді.

Негізгі нәтижелері. Халықтың өсімдік тектес өнімдерге деген қажеттілігін қамтамасыз етуге жылыжай құрылыстарын пайдалану, консервіленген және кептірілген өнімдерді арнайы ыдыстарда дайындау арқылы қол жеткізуге болады. Кептірілген өнімдерді өндірудің тиімділігін арттыруға жылыжай құрылысында гелио кептіру модулін пайдалану арқылы көлік шығындарын азайту және күн энергиясының әсерін арттыру арқылы қол жеткізіледі.

Зерттеу жұмысы бойынша тұжырымдар. Қазақстанның оңтүстік-шығыс жағдайларында түрлі ауылшаруашылық дақылдарды кептіру үшін ұсынылып отырған гелиокептіргіш модульдің негізгі параметрлері мен жұмыс режимдерін негіздеу бойынша теориялық және эксперименттік зерттеулер жүргізілді. Гелиокептіргіш модульде  жемістер мен көкөністерді кептіру кезіндегі теориялық және эксперименттік зерттеулердің нәтижелері ұсынылған. 

Жылу сортысы - жылу энергиясын төмен потенциалды көзден тұтынушыға тасымалдауды жүзеге асыратын техникалык құрал. Ол жылу энергетикасынын перспективалык батытына жатады.

 Авторлар оған гелиоколлектор қосылған кезде жылу сорғысынын тиімділігін арттыру, сондай-ак компрессорды буландырғышпен өзiн-өзi реттеу аркылы салкындату гипотезаларын алға тартты. Қазіргі уақытта жылу сорғылары (ЖС) тек ауаны салқындату үшін ғана емес, сонымен қатар жылу қажеттілігін қанағаттандыру үшін де белсенді түрде қолданылады. Бұл өзгеріс климаттың өзгеруіне байланысты парниктік газдар шығарындыларын азайту қажеттілігімен, сондай-ақ дәстүрлі жылумен жабдықтау жүйелерінің экологиялық таза баламаларын іздеумен байланысты. Сонымен қатар, ЖС технологияларының тиімділігі мен сенімділігін арттыру осы бағытта үлкен рөл атқарады.

Жылу сорғылары энергияны тиімді пайдаланып, қоршаған ортаға теріс әсерін азайтады. Оларды қолдану арқылы ғимараттардағы жылу қажеттіліктерін экологиялық таза жолмен қанағаттандыруға мүмкіндік бар. Мұндай технологияларды жетілдіру – жасыл энергетикаға көшу процесіндегі маңызды қадамдардың бірі.

Теориялык зерттеулер гелиоколлекторда жылу сорғымен жұмыс iстеу кезiнде пайда болатын тiкелей күн сәулесi мен қоршаған  ауадан жылу энергиясын бiрлесiп сору, сондай-ак буландыртышпен артык жылуды сору аркылы компрессордын бетiнен жылу берудi кушейту тұжырымдамаларын талдайды. Авторлар жана техникалык шешiмдер - компрессор шығаратын жылу жүйесiне оралу және компрессордын температуралык режимiн жаксарту, сонын iшiнде жетек козталткышынын электр орамаларын салкындату аркылы тiкелей кун сәулесі  мен жылу энергиясын коршаған ауамен және жылу сорғысымен бiрлесiп сору әсерінен  гелиоколлектордьң  жылу өнiмдiлiгiн арттыра алады деген корытындыға келдi.

Ресейдің сүт өнеркәсібі бүгінде бірқатар қиындықтарға тап болды. Бір жағынан, ел көптеген өнімдердің импортын шектейтін көптеген халықаралық санкцияларға тап болды. Екінші жағынан, бұл шектеулер отандық өндірістің өсуі мен дамуына түрткі болды. Бұл тұрғыда импортты алмастыру саланың тұрақтылығын сақтап қана қоймай, оны дамытуға жаңа мүмкіндіктер ашатын негізгі стратегиялардың біріне айналды. Осыған байланысты мақалада сүт өнеркәсібінде инновациялық қызметті жүзеге асырудың алғышарттары қарастырылған, салалық инновациялардың жіктелуі ұсынылған, сүт өнеркәсібі кәсіпорындарында инновацияларды басқару құралдары мен инновациялық қызметті ұйымдастыру шарттары анықталған, сүт және сүт өнімдерінің әлемдік нарығының қазіргі жағдайы мен даму динамикасы бағаланған, зерттелетін өнеркәсіп кәсіпорындарының жұмыс істеу тұрақтылығын арттыру бағыттары анықталған. Нарықты талдау негізінде инновациялық өнімдерді (мицелярлық казеин) шығару қажеттілігі мен мүмкіндігі дәлелденді. Шығарылымның жоспарланған қуаты жылына 2600 т құрайды, ғимарат салуға, жабдықты сатып алуға күрделі шығындар шамамен 2 млрд р. кіріс пен таза пайда көрсеткіштері тиісінше 6,97% және 19,71% - ға артады, сатудың рентабельділігі 0,56% - ға артады, капиталдың баламалы құнын есепке алмағанда инвестициялардың өтелу мерзімі 7 жылға жетеді. Импортты алмастыру жағдайында инновациялық менеджментті жетілдіру аспектісінде шикізат және өнім инновацияларын енгізудің әлеуметтік-экономикалық және өндірістік тиімділігін есептеу салалық кәсіпорын - зерттеу объектісінде инновациялық өнім өндірісін енгізудің орындылығы мен мүмкіндігін растады.