Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ҚАТТЫ БИДАЙ ДӘНДЕРІНІҢ (Triticum durum Desf.) БИОХИЯМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ТҮС СИПАТТАМАЛАРЫ

Марал Өтебаев 1 , Светлана Дашкевич 2 , Руслан Жылқыбаев 3 , Татьяна Жигула 3 , Оксана Крадецкая 3 , Ирина Чилимова 4

1 «А.И. Бараев атындағы астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы» ЖШС; 2 «А.И.Бараев атындағы астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы» ЖШС; 3 «А.И. Бараев атындағы Астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы» ЖШС; 4 «А.И. Бараев атындағы Астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы» ЖШС

doi.org/10.37884/4-2025/27 Бет. 263-273 Қабылданды 02.10.2025 Жарияланды 30.12.2025

Аңдатпа

Қатты бидай (Triticum turgidum subsp. durum) – макарон өнімдері, паста, булгур және т.б. өндіруге арналған негізгі дақыл. Дән сапасын сипаттайтын негізгі белгілерге биохимиялық көрсеткіштер (ақуыз, клейковина мөлшері, глютен-индекс, шынылылық және т.б.), сондай-ақ дайын өнімнің түсін қалыптастыратын пигменттік құрамы жатады. Зерттеудің мақсаты – әртүрлі эколого-географиялық шығу тегі бар жаздық қатты бидай сорттарын бағалау және сапалық көрсеткіштерді жақсартуға бағытталған селекцияда пайдалануға ең құнды генотиптерді іріктеу болды. Дәннің биохимиялық параметрлері жалпы қабылданған стандартты әдістемелер бойынша анықталды, ал каротиноидты пигменттердің мөлшері спектрофотометриялық әдіспен (оптикалық тығыздық негізінде) және колориметриялық әдіспен Minolta CR-300 анализаторы арқылы өлшенді. Сорттар арасында биохимиялық көрсеткіштері мен пигмент мөлшері бойынша айырмашылықтар анықталды. Дәннің натуралық массасы 711-ден 824 г/л аралығында ауытқып, орташа мәні 791 г/л құрады. Дәннің натуралық массасы мен клейковина мөлшері арасында күшті корреляциялық байланыс (r = 0,81) орнатылды. Ақуыз мөлшері 12,33% (Grekalle) пен 16,74% (Svevo) аралығында болып, орташа есеппен 13,96% болды. Каротиноидты пигменттердің мөлшері 0,218 мг/% (Славута) пен 0,435 мг/% (Obelix) аралығында, орташа 0,312 мг/% деңгейінде анықталды. Жүргізілген биохимиялық зерттеулер негізінде қатты бидай коллекциясынан жоғары сапалық көрсеткіштері мен жетілдірілген тағамдық қасиеттерін үйлестіретін жаңа будандар мен сорттарды жасауға донор бола алатын үлгілер іріктелді.

қатты бидай семолина дән сапасы каротиноидтар жарма түсі CIELAB (Lab*) RGB (Red, Green, Blue)

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1.Blanco A. Structure and trends of worldwide research on durum wheat by bibliographic mapping [Тext] / А. Blanco // Int. J. Plant Biol. – 2024. – Vol. 15, № 1. – P. 132–160. https://doi.org/10.3390/ijpb15010012
  2. 2.International Grains Council (IGC) [Электронный ресурс] : официальный сайт. – URL: https://www.igc.int/en/default.aspx (дата обращения: 19.09.2025).
  3. 3.Martínez-Moreno F. Global changes in cultivated area and breeding activities of durum wheat from 1800 to date: a historical review [Тext] / F. Martínez-Moreno, K. Ammar, I. Solís // Agronomy. – 2022. – Vol. 12, № 5. – Art. 1135. https://doi.org/10.3390/agronomy12051135
  4. 4.Ames N. P. The effect of extra-strong gluten on quality parameters in durum wheat [Тext] / N. P. Ames, J. M. Clarke, B. A. Marchylo, J. E. Dexter, L. M. Schlichting, S. M. Woods // Can. J. Plant Sci. – 2003. – Vol. 83, № 3. – P. 525–532. https://doi.org/10.4141/P02-072
  5. 5.Дашкевич С. М. Сравнительный анализ сортов яровой мягкой пшеницы по качеству зерна [Текст] / С. М. Дашкевич, М. У. Утебаев, Е. К. Каиржанов, О. О. Крадецкая, И. В. Чилимова // Ізденістер, нәтижелер - Исследования, результаты. – 2024. - №3 (103). - С. 222-230. https://doi.org/10.37884/3-2024/25
  6. 6.Ames N. P. Effects of nitrogen fertilizer on protein quantity and gluten strength parameters in durum wheat (Triticum turgidum L. var. durum) cultivars of variable gluten strength [Тext] / N. P. Ames, J. M. Clarke, J. E. Dexter, S. M. Woods, F. Selles, B. Marchylo // Cereal Chem. – 2003. – Vol. 80, № 2. – P. 203–211. https://doi.org/10.1094/CCHEM.2003.80.2.203
  7. 7.Vida G. Effect of genotypic, meteorological and agronomic factors on the gluten index of winter durum wheat [Тext] / G. Vida, L. Szunics, O. Veisz, Z. Bedő, L. Láng, T. Árendás, M. Rakszegi // Euphytica. – 2014. – Vol. 197. – P. 61–71. https://doi.org/10.1007/s10681-013-1052-6
  8. 8.Wei S. Asymmetric differences in the effects of average air temperature and solar radiation on early rice and late rice yield [Тext] / S. Wei, A. Peng, J. Liu, D. Wei, C. Chen // Atmosphere. – 2021. – Vol. 12, № 12. – Art. 1541. https://doi.org/10.3390/atmos12121541
  9. 9.García-Casal M. N. Vitamin A and β-carotene can improve nonheme iron absorption from rice, wheat and corn by humans [Тext] / M. N. García-Casal, M. Layrisse, L. Solano, M. A. Barón, F. Arguello, D. Llovera, J. Ramírez, I. Leets, E. Tropper // J. Nutr. – 1998. – Vol. 128, № 3. – P. 646–650. https://doi.org/10.1093/jn/128.3.646
  10. 10.AACC International. AACC International Official Method 14-50.01 [Тext] // Approved Methods of the American Association of Cereal Chemists. – 11th ed. – St. Paul, MN, USA :AACC International, 2013. https://www.cerealsgrains.org/resources/Methods/Pages/14ColorPigments.aspx
  11. 11.Доспехов Б. А. Методика полевого опыта [Тext]/ Б. А. Доспехов. – М. : Колос, 1985. – 416 с.
  12. 12.Iqbal M. The effect of vernalization genes on earliness and related agronomic traits of spring wheat in northern growing regions [Тext] / M. Iqbal, A. Navabi, R. C. Yang, D. F. Salmon, D. Spaner // Crop Sci. – 2007. – Vol. 47, № 3. – P. 1031–1039. https://doi.org/10.2135/cropsci2006.09.0618
  13. 13.Farrer D. Delayed harvest effect on soft red winter wheat in the southeastern USA [Тext] / D. Farrer, R. Weisz, R. Heiniger, J.P. Murphy, M.H. Pate // Agron. J. – 2006. – Vol. 98, № 3. – P. 588–595. https://doi.org/10.2134/agronj2005.0211
  14. 14.Sissons M. Role of durum wheat composition on the quality of pasta and bread [Тext] / M. Sissons // Food. – Global Science Books, 2008. – P. 75–90. https://www.researchgate.net/publication/228487489_Role_of_durum_wheat_composition_on_the_quality_of_pasta_and_bread
  15. 15.United States Department of Agriculture, Agricultural Marketing Service, Federal Grain Inspection Service. Subpart M – United States Standards for Wheat. [Тext] / Washington, DC: USDA, 2014. https://www.ams.usda.gov/sites/default/files/media/WheatStandards.pdf
  16. 16.Matsuo R. R. Relationship between some durum wheat physical characteristics and semolina milling properties [Тext] / R. R. Matsuo, J. I. Dexter // Can. J. Plant Sci. – 1980. – Vol. 60, № 1. – P. 117–120. https://doi.org/10.4141/cjps80-007
  17. 17.CIE. Colorimetry. 3rd ed. (CIE 15:2004). [Тext] // Vienna : Central Bureau of the CIE, 2004. – 79 p. https://cielab.xyz/pdf/cie.15.2004%20colorimetry.pdf
  18. 18.ColorDesigner. LAB to RGB Converter. URL: https://colordesigner.io/convert/labtorgb (дата обращения: 19.09.2025).
  19. 19.Sissons M. Methods used to assess and predict quality of durum wheat, semolina, and pasta [Тext] / M. Sissons, J. Abecassis, B. Marchylo, R. Cubadda // 2nd ed. – MS, United States: AACC International, Inc., 2012. https://doi.org/10.1016/B978-1-891127-65-6.50017-9.
  20. 20.Carpentieri S. Influence of semolina characteristics and pasta-making process on the physicochemical, structural, and sensorial properties of commercial durum wheat spaghetti [Тext] / S. Carpentieri, D. Larrea-Wachtendorff, G. Ferrari // Frontiers in Food Science and Technology. – 2024. – V. 4. – P. 1416654. https://doi.org/10.3389/frfst.2024.1416654.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ҚАТТЫ БИДАЙ ДӘНДЕРІНІҢ (Triticum durum Desf.) БИОХИЯМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ТҮС СИПАТТАМАЛАРЫ. Izdenister natigeler. 4 (108) (Dec. 2025), 263–273. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2025/27.
(1)СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ҚАТТЫ БИДАЙ ДӘНДЕРІНІҢ (Triticum Durum Desf.) БИОХИЯМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ТҮС СИПАТТАМАЛАРЫ. Izdenister natigeler 2025, No. 4 (108), 263-273. https://doi.org/10.37884/4-2025/27.
СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ҚАТТЫ БИДАЙ ДӘНДЕРІНІҢ (Triticum durum Desf.) БИОХИЯМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ТҮС СИПАТТАМАЛАРЫ. (2025). Izdenister Natigeler, 4 (108), 263-273. https://doi.org/10.37884/4-2025/27
СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ҚАТТЫ БИДАЙ ДӘНДЕРІНІҢ (Triticum durum Desf.) БИОХИЯМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ТҮС СИПАТТАМАЛАРЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (108), p. 263–273, 2025. DOI: 10.37884/4-2025/27. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1116. Acesso em: 15 sep. 2026.
“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ҚАТТЫ БИДАЙ ДӘНДЕРІНІҢ (Triticum Durum Desf.) БИОХИЯМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ТҮС СИПАТТАМАЛАРЫ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 4 (108) (December): 263-73. https://doi.org/10.37884/4-2025/27.
“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ҚАТТЫ БИДАЙ ДӘНДЕРІНІҢ (Triticum durum Desf.) БИОХИЯМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ТҮС СИПАТТАМАЛАРЫ” (2025) Izdenister natigeler, (4 (108), pp. 263–273. doi:10.37884/4-2025/27.
[1]“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ҚАТТЫ БИДАЙ ДӘНДЕРІНІҢ (Triticum durum Desf.) БИОХИЯМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ТҮС СИПАТТАМАЛАРЫ”, Izdenister natigeler, no. 4 (108), pp. 263–273, Dec. 2025, doi: 10.37884/4-2025/27.
“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ҚАТТЫ БИДАЙ ДӘНДЕРІНІҢ (Triticum Durum Desf.) БИОХИЯМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ТҮС СИПАТТАМАЛАРЫ”. Izdenister Natigeler, no. 4 (108), Dec. 2025, pp. 263-7, https://doi.org/10.37884/4-2025/27.
“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ҚАТТЫ БИДАЙ ДӘНДЕРІНІҢ (Triticum Durum Desf.) БИОХИЯМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ТҮС СИПАТТАМАЛАРЫ”. Izdenister natigeler, no. 4 (108) (December 30, 2025): 263–273. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1116.
1.СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ҚАТТЫ БИДАЙ ДӘНДЕРІНІҢ (Triticum durum Desf.) БИОХИЯМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ТҮС СИПАТТАМАЛАРЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Dec. 30 [cited 2026 Sep. 15];(4 (108):263-7. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1116
1.СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ҚАТТЫ БИДАЙ ДӘНДЕРІНІҢ (Triticum durum Desf.) БИОХИЯМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ТҮС СИПАТТАМАЛАРЫ. Izdenister natigeler. 2025;(4 (108):263-273. doi:10.37884/4-2025/27