ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ ОЦЕНКА ЗАРУБЕЖНЫХ СОРТООБРАЗЦОВ  КАРТОФЕЛЯ В АГРОКЛИМАТИЧЕСКИХ УСЛОВИЯХ ЮГО-ВОСТОКА КАЗАХСТАНА

Меруерт Кошмагамбетова; Журсинкул Токбергенова; Оксана Карпова; Сұңқар Мұрат; Шан Вэйсин

doi:10.37884/2-2026/06

Аңдатпа

Мақалада оңтүстік-шығыс Қазақстанның топырақ-климаттық жағдайында экологиялық сортсынақ көшеттігінде шетелдік картоп сорттарын экологиялық бағалау нәтижелері келтірілген. Зерттеулер ашық танап жағдайында төрт қайталаным бойынша жүргізілді. Барлығы 38 шетелдік сортоүлгі зерттелді, олардың ішінде 16 - Оңтүстік Кореядан (Wangan Seed Company), 13 - Ресей Федерациясынан (А.Г. Лорха атындағы Федералдық ғылыми-картоп орталығы), 9 - Қытай Халық Республикасынан (Солтүстік-Батыс Университеті, Янлин қ., Шэньси провинциясы).

Бағалау морфологиялық, шаруашылық-құнды және тауарлық сапасына қатысты кешенді көрсеткіштер бойынша жүргізілді. Аймақ жағдайында шетелдік сорттардың өнімділігі 46,2-56,3 т/га аралығында өзгергені анықталды, ал стандартты сорттар үшін бұл көрсеткіштер: Аксор - 46,0 т/га, Тохтар - 55,6 т/га, Мирас - 50,1 т/га, бұл зерттелген сортүлгілердің бейімделгіш қасиеттері мен өнімділік потенциалының айтарлықтай айырмашылығын көрсетеді. Болашағы зор сортүлгілер ретінде жоғарытауарлық сапасы (58,8%-ға дейін) мен 48,0 т/га өнімділігімен ерекшеленген корейлік Teguan 181 (A6), максималды өнімділігі 56,3 т/га болатын ресейлік 18-10-4 және 50,5 т/га өнімділігі мен жоғары сапалы түйнектер қасиеттерін біріктіретін қытайлық XS 8 анықталды.

Сортоүлгілерді Қазақстанда таралған негізгі вирус ауруларына генетикалық тұрақтылық белгілері бойынша қосымша зерттеу жоспарлануда. Жоғары генетикалық тұрақтылыққа және шаруашылық-құнды белгілері бойынша жоғары көрсеткіштерге ие сортүлгілер мемлекеттік сортсынаққа беріліп, селекцияда және жаңа картоп сорттарын шығару мақсатында қолданылатын болады.

картоп, сортүлгі, экологиялық сортсынақ, өнімділік, тауарлық сапасы

Қаржыландыру немесе алғыс

Ғылыми-зерттеулер 267 «Білім және ғылыми зерттеулердің қолжетімділігін арттыру» бюджеттік бағдарламасы, ЖТН BR22885335 «Селекция, тұқым шаруашылығы, биотехнология және инновациялық агротехнологиялар негізінде Қазақстанда картоп, көкөніс және бақша шаруашылығының тұрақты дамуын қамтамасыз ету» 2024–2026 жж.бағдарламалық мақсатты қаржыландыру аясында Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі қаржыландыруымен орындалды.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

Abazov A. Kh. et al. Ecological variety testing of new potato hybrids in the mountain zone of the KBR // Izvestiya Nizhnevolzhskogo Agro-University Complex. – 2024. – No. 6(78). – P. 123–132. – doi.org/10.32786/2071-9485-2024-06-12 [in Russian].
Vasiliev A. A., Dergilev V. P. Variety – the basis of yield // Potato and Vegetables. – 2004. – No. 7. – P. 6–7. – https://potatoveg.ru/ [in Russian].
Glaz N. V. et al. Ecological plasticity and stability of potato varieties bred at Kostanay NIISKH // Far Eastern Agrarian Bulletin. – 2019. – No. 2(50). – P. 13–22. – https://vestnik.dalgau.ru/upload/iblock/ac5/ddbmj3si1zms91thczty3gdhjkqedlnz/Dal_nevostochnyj-agrarnyj-vestnik-vypusk-v_4_56_-_-2020g..pdf [in Russian].
Dergilev V. P., Dergileva T. T. Potato breeding using ecological testing // Breeding, Seed Production and Technology of Fruit, Berry and Potato Crops. – Chelyabinsk : YuUNIIPOK, 2007. – Vol. IX. – P. 78–85. – https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_Per_514311 [in Russian].
Dospekhov B. A. Field experiment methodology. – Moscow – 1985. – http://ir.nmu.org.ua/handle/GenofondUA/29921 [in Russian].
Krasavin V. F., Eleshev R. E., Alimkhanov E. M., Aytbayeva A. T. Potato variety study in southeastern Kazakhstan // Izdenister, Nati’zheler – Issledovaniya, Rezultaty. – 2021. – No. 2(90). – P. 149–160. – doi.org/10.37884/2-2021/15 [in Russian].
Markov A. I., Anokhin N. P. Potato variety testing in the Ryazan region // Kartofelevodstvo. – 2015. – No. 2. – P. 31. – https://sciup.org/147235546 [in Russian].
Methodical guidelines for ecological potato variety testing // Science and World. – 2015. – Vol. 12. – No. 28. – P. 108–112. – https://elibrary.ru/ [in Russian].
Tokbergenova Zh. Ä. Primary seed production of potato crops based on biotechnological methods // Scientific Journal KazNIIPO. – 2025. – No. 1. – P. 4–10. [in Kazakh].
Tokbergenova, Zh. A., & Babaev, S. A. (2014). Innovative technology for seed potato production in Kazakhstan. Potato Protection, (1), 31–32 [in Russian].
Chelnokova V. V. Ecological testing of potato varieties in the Murmansk region // Ecology and Construction. – 2018. – No. 1. – P. 60–65. – doi.org/10.24411/2413-8452-2018-00010 [in Russian].
Ecological potato variety testing in Kazakhstan: methodical guidelines. – Kaynar : KAZNIICO “Kaynar”. – 2004. [in Russian].
Pityurina I. S. et al. Agro-ecological testing of potato varieties and tuber quality in the Ryazan region // IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. – 2022. – 979(1):012031. – doi.org/10.1088/1755-1315/979/1/012031 [in English].
Sud S., Bhardwaj V., Kumar V. BLUP and stability analysis of multi-environment potato trials // Potato Research. – 2022. – Vol. 65. – No. 3. – P. 215–228. – doi.org/10.1007/s11540-022-09632-1 [in English].

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]Кошмагамбетова , М. et al. 2026. ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ШЕТЕЛДІК КАРТОП СОРТҮЛГІЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 28, 2 (110) (Apr. 2026), 61–74. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2026/06.

(1)Кошмагамбетова , М.; Токбергенова, Ж.; Карпова, О.; Мұрат, С.; Вэйсин, Ш. ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ШЕТЕЛДІК КАРТОП СОРТҮЛГІЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (2 (110), 61-74. https://doi.org/10.37884/2-2026/06.

Кошмагамбетова , М., Токбергенова, Ж., Карпова, О., Мұрат, С., & Вэйсин, Ш. (2026). ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ШЕТЕЛДІК КАРТОП СОРТҮЛГІЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister Natigeler, 28(2 (110), 61-74. https://doi.org/10.37884/2-2026/06

КОШМАГАМБЕТОВА , Меруерт; ТОКБЕРГЕНОВА, Журсинкул; КАРПОВА, Оксана; МҰРАТ, Сұңқар; ВЭЙСИН, Шан. ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ШЕТЕЛДІК КАРТОП СОРТҮЛГІЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 2 (110), p. 61–74, 2026. DOI: 10.37884/2-2026/06. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1208. Acesso em: 30 oct. 2026.

Кошмагамбетова , Меруерт, Журсинкул Токбергенова, Оксана Карпова, Сұңқар Мұрат, and Шан Вэйсин. 2026. “ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ШЕТЕЛДІК КАРТОП СОРТҮЛГІЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler 28 (2 (110): 61-74. https://doi.org/10.37884/2-2026/06.

Кошмагамбетова , М. (2026) “ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ШЕТЕЛДІК КАРТОП СОРТҮЛГІЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, 28(2 (110), pp. 61–74. doi:10.37884/2-2026/06.

[1]М. Кошмагамбетова, Ж. Токбергенова, О. Карпова, С. Мұрат, and Ш. Вэйсин, “ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ШЕТЕЛДІК КАРТОП СОРТҮЛГІЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 2 (110), pp. 61–74, Apr. 2026, doi: 10.37884/2-2026/06.

Кошмагамбетова , Меруерт, et al. “ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ШЕТЕЛДІК КАРТОП СОРТҮЛГІЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 2 (110), Apr. 2026, pp. 61-74, https://doi.org/10.37884/2-2026/06.

Кошмагамбетова , Меруерт, Журсинкул Токбергенова, Оксана Карпова, Сұңқар Мұрат, and Шан Вэйсин. “ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ШЕТЕЛДІК КАРТОП СОРТҮЛГІЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler 28, no. 2 (110) (April 30, 2026): 61–74. Accessed October 30, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1208.

1.Кошмагамбетова М, Токбергенова Ж, Карпова О, Мұрат С, Вэйсин Ш. ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ШЕТЕЛДІК КАРТОП СОРТҮЛГІЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Apr. 30 [cited 2026 Oct. 30];28(2 (110):61-74. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1208

1.Кошмагамбетова М, Токбергенова Ж, Карпова О, Мұрат С, Вэйсин Ш. ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ШЕТЕЛДІК КАРТОП СОРТҮЛГІЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2026;28(2 (110):61-74. doi:10.37884/2-2026/06

[1] Abazov A. Kh. et al. Ecological variety testing of new potato hybrids in the mountain zone of the KBR // Izvestiya Nizhnevolzhskogo Agro-University Complex. – 2024. – No. 6(78). – P. 123–132. – doi.org/10.32786/2071-9485-2024-06-12 [in Russian].

[2] Vasiliev A. A., Dergilev V. P. Variety – the basis of yield // Potato and Vegetables. – 2004. – No. 7. – P. 6–7. – https://potatoveg.ru/ [in Russian].

[3] Glaz N. V. et al. Ecological plasticity and stability of potato varieties bred at Kostanay NIISKH // Far Eastern Agrarian Bulletin. – 2019. – No. 2(50). – P. 13–22. – https://vestnik.dalgau.ru/upload/iblock/ac5/ddbmj3si1zms91thczty3gdhjkqedlnz/Dal_nevostochnyj-agrarnyj-vestnik-vypusk-v_4_56_-_-2020g..pdf [in Russian].

[4] Dergilev V. P., Dergileva T. T. Potato breeding using ecological testing // Breeding, Seed Production and Technology of Fruit, Berry and Potato Crops. – Chelyabinsk : YuUNIIPOK, 2007. – Vol. IX. – P. 78–85. – https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_Per_514311 [in Russian].

[5] Dospekhov B. A. Field experiment methodology. – Moscow – 1985. – http://ir.nmu.org.ua/handle/GenofondUA/29921 [in Russian].

[6] Krasavin V. F., Eleshev R. E., Alimkhanov E. M., Aytbayeva A. T. Potato variety study in southeastern Kazakhstan // Izdenister, Nati’zheler – Issledovaniya, Rezultaty. – 2021. – No. 2(90). – P. 149–160. – doi.org/10.37884/2-2021/15 [in Russian].

[7] Markov A. I., Anokhin N. P. Potato variety testing in the Ryazan region // Kartofelevodstvo. – 2015. – No. 2. – P. 31. – https://sciup.org/147235546 [in Russian].

[8] Methodical guidelines for ecological potato variety testing // Science and World. – 2015. – Vol. 12. – No. 28. – P. 108–112. – https://elibrary.ru/ [in Russian].

[9] Tokbergenova Zh. Ä. Primary seed production of potato crops based on biotechnological methods // Scientific Journal KazNIIPO. – 2025. – No. 1. – P. 4–10. [in Kazakh].

[10] Tokbergenova, Zh. A., & Babaev, S. A. (2014). Innovative technology for seed potato production in Kazakhstan. Potato Protection, (1), 31–32 [in Russian].

[11] Chelnokova V. V. Ecological testing of potato varieties in the Murmansk region // Ecology and Construction. – 2018. – No. 1. – P. 60–65. – doi.org/10.24411/2413-8452-2018-00010 [in Russian].

[12] Ecological potato variety testing in Kazakhstan: methodical guidelines. – Kaynar : KAZNIICO “Kaynar”. – 2004. [in Russian].

[13] Pityurina I. S. et al. Agro-ecological testing of potato varieties and tuber quality in the Ryazan region // IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. – 2022. – 979(1):012031. – doi.org/10.1088/1755-1315/979/1/012031 [in English].

[14] Sud S., Bhardwaj V., Kumar V. BLUP and stability analysis of multi-environment potato trials // Potato Research. – 2022. – Vol. 65. – No. 3. – P. 215–228. – doi.org/10.1007/s11540-022-09632-1 [in English].