№ 4 (92) (2021): Ізденістер, нәтижелер

Жабайы және үй құстарының арасында құс тұмауының өршуі бүкіл әлемде жиі кездеседі. Соңғы 15 жыл ішінде құс тұмауының өршуі, атап айтқанда, 1996 жылы Оңтүстік-Шығыс Азияда пайда болған А/Goose/Guangdong/1/1996 сызығынан шыққан H5 вирустары Еуропа мен Азияда көбірек орын алды. 2005 жылдан 2020 жылға дейін әлемде ҚТВ H5 кем дегенде он жаһандық өршуі анықталды, бұл үй және жабайы құстардың жаппай қырылуына әкелді.                      Соңғы жылдары вирустық нуклеин қышқылдарын анықтаудың молекулалық әдістерін қолдану құс тұмауының вирусын анықтауға және гемагглютинин (HA) және нейраминидаза (NA) тип түрлерін анықтауда маңызды құралға айналды. Мұндай әдістердің қатарына КТ-ПТР жатады. Кері транскриптаза - полимеразды тізбекті реакция - арнайы ферментті – кері транскриптазаны қолдана отырып, РНҚ матрицасында ДНҚ көшірмесінің (кДНҚ) синтез реакциясы, және оны ревертаза деп те атайды. Содан кейін кДНҚ полимеразды тізбекті реакция (ПТР) арқылы амплификация жүргізіледі. Бұл мақалада ПТР әдісімен құс тұмауы вирусын типтеу нәтижелері көрсетілген. 2020 жылы Алматы облысы аумағындағы жеке аулалардың бірінде құс тұмауы вирусына ұқсас белгілері бар үй құсының өлімі тіркелді. Зертханалық зерттеулер нәтижесінде ОТ-ПТР әдісімен Н5 типті құс тұмауы вирусы анықталды.

Ірі қара малдың жұқпалы түйінді дерматиті (нодулярлық дерматит) елдің мал шаруашылығына ұлттық қауіп төндіреді. Бұл ауруды бақылау үшін әлсіреген қышыма вирусына негізделген гомологиялық вакциналар және қой мен ешкі шешек вирусына негізделген гетерологиялық вакциналар қолданылады. Қой шешегіне негізделген Вакцина қауіпсіз, виремияны, вирустың қоршаған ортаға шығарылуын қоздырмайды және гомологиялық вакциналарға қарағанда вакцинациядан кейін клиникалық белгілердің пайда болуына әкелмейді, алайда гомологиялық штаммға негізделген вакциналар көбінесе жануарлардың клиникалық ауруын тудырса да тиімді. ХЭБ ұсынымдарында ІҚМ НД алдын алу мақсатында пайдалану үшін ұсынылатын вакциналар нақты көрсетілген, ұсынылған вакциналар ІҚМ НД вирусының гомологиялық штаммдары негізіндегі вакциналар болып табылады. Алайда, шетелдік әріптестердің айтуынша, мұндай вакциналарды қолданған кезде ірі қара малдың нодулярлық дерматит вирусының рекомбинантты штамдарының пайда болу қаупі жоғары. Мысалы, Ресей Федерациясында Қазақстан Республикасымен шекаралас аудандарда нодулярлық дерматит вирусының рекомбинантты штаммдары жиі анықталады. Алайда, вирустың генетикалық мутациясы дәл гомологиялық" өріс " оқшаулағышына вакцина вирусымен байланысты екендігі расталды. Айта кету керек, Ресей аумағында нодулярлық дерматитке қарсы гомологиялық вакциналар мүлдем қолданылмайды. Бұл жұмыста ІҚМ нодулярлық дерматитін бақылау үшін түрлі вакциналарды қолдану бойынша әдебиеттерге талдау жүргізілді. Вакциналардың әр түрінің тиімділігі мен қауіпсіздігі талқыланады.

Бұл жұмыстың мақсаты ену әдісімен түйе етінің бұлшықет тінінің реологиялық сипаттамаларын өлшеудің ұтымды параметрлерін анықтау болып табылады.

Бұл тапсырманы орындау үшін геометриялық зерттеулер жүргізу қажет етілді. Эксперимент ППМ-4 маркілі шағын өлшемді портативті пенетрометр, көмегімен жүргізілді.

Конустық индентордың ұтымды бұрышын таңдау мақсатында барлық бұлшық ет шикізатының реологиялық сипаттамаларын өлшеу үшін зерттеулер түйе ұшаларында жұптасқан күйде (бордақылаудан кейін 1 сағаттан сон) және бордақылаудан сон қатаю – автолиз жағдайында (48 сағаттан сон) беріктік қасиеттеріндегі айтарлықтай айырмашылықты байқауға болатын уақытта зерттеулер жүргізілді.

Сонымен қатар, беріктік қасиеттері ет шикізатының құрылымына, яғни талшықтардың орналасуына байланысты.

Сондықтан эксперименттік зерттеулер талшықтар бойымен және талшықтарға көлденен жүргізіледі.

Еттің бұлшықет тініне көлденең қимада бағытталған талшықтар бойымен және бойлық қимада талшықтар арқылы конустық индикаторды енгізумен.

Соңғы жағдайда еттің беріктігі талшықтар бойымен өлшеу жүргізілген етпен салыстырғанда әлдеқайда көп болып табылады.

Алынған эксперименттік деректерді талдай отырып, жоғарыда 10° - тан 30° - қа дейінгі бұрыштардың белгілі бір диапазонында конустық индикаторларды қолданған кезде, батыру тереңдігінің ең үлкен мәні 10° - тен болып шығады.

Таңдалған конус тәжірибелік мәліметтердің минималды таралуын қамтамасыз етеді, бұл оны ұтымды деп санауға және тұтас бұлшықет пен қайта құрылымдалған ет өнімдерінің реологиялық сипаттамаларын зерттеу үшін пайдалануға мүмкіндік береді. Тұтас бұлшықет пен қайта құрылымдалған шикізатты өлшеу үшін қарсылықтың ұтымды күші 0,5 кг құрайды. Ең аз өлшеу қателігіне тұрақталу үшін ену процесі бойлық орналасқан бұлшықетте жүзеге асырылуы керек.

Сондықтан еттің реологиялық қасиеттерін пенетрация әдісімен бағалау үшін конустық индикаторлары бар динамикалық пенетрометрлерді қолдану тиімді. Өлшемдер таңдалған жағдайларда жүргізілуі керек.

Қазақстанда ешкі, бие және түйе сүті кең таралған. Соңғы онжылдықтарда ешкі сүтін өндіруге сұраныстың өсуі байқалды. Сиыр сүтімен салыстырғанда ешкі сүтінің денсаулыққа пайдасы зор (қоректік заттардың биожетімділігін жақсартады, иммундық жүйені нығайтады, созылмалы аурулардың қаупін азайтады, сүйектерді нығайтады) және оны йогурт жасау үшін немесе сиыр, қой және бие сүтімен араластыруға болады. Ешкі сүті денсаулыққа арналған өнім ретінде бұрыннан бері қолданылып келеді.

Мақалада пробиотикалық қасиеттері бар құрғақ ешкі сүтінен йогурт алу биотехнологиясы зерттелді. Осы құрғақ ешкі сүтін қалпына келтіру, ешкі сүтінің физика-химиялық қасиеттерін зерттеу, ешкі сүтінен алынған йогурт пробиотикалық өнімнің биологиялық , тағамдық құндылығын  және  органолептикалық қасиеттері анықталды.

Йогуртқа арналған дәстүрлі ұйытқы термофильді стрептококк (Streptococcus thermophilus). YO-MIX Danisco компаниясының ұйытқысы пайдаланылды. Ашыту IN 110 термостатында 38-40 ° C температурада 6 сағат ішінде ұйыған күйге дейін жүргізілді. Ашыту процесінде сынамалар физика-химиялық, органолептикалық және микробиологиялық көрсеткіштер бойынша талданды. Ашыту процесінің негізгі критерийі-сүт қышқылының биосинтезін сипаттайтын қышқылдық.

Ашыту процесінде микроорганизмдердің құрамын талдау Бликфельдт Streptococcus thermophilus  анықтайтын орта элективті қоректік орталарда микроорганизмдердің өсіп келе жатқан колонияларының саны бойынша бағаланды. Барлық сынамалардағы 6 сағат ашытудан кейін микроорганизмдердің құрамы талаптарға сәйкес келеді, яғни 1 мл-де 107 КОЕ-ден астам.

Бұл  құрғақ ешкі сүтінен  тек классикалық йогурт өндірілді, тұрақтандырғыштар мен басқа заттар пайдаланылмады.  Йогурт өндірісінің технологиялық схемасы қарапайым және адамдарға бұл өнімді үйде жасау үшін қол жетімді.

Зерттеу жұмыстарының барысында сиыр сүтінен көкөніс шырындарымен және жеміс-жидек шәрбаттарымен байытылған функционалды бағыттағы йогурттардың тәжірибелік үлгілері жасалып, олардың органолептикалық және физика-химиялық көрсеткіштеріне қол жеткізілді.

Өсімдік тектес шикізат көздерімен байытылған йогурттардың сыртқы түрі және консистенциясын, дәмі мен иісін, түсін анықтауда органолептикалық әдістер қолданылды.

Сапаны органолептикалық бағалау көкөніс шырындарымен және жеміс-жидек шәрбаттарымен байытылған йогурттардың барлық ұсынылған үлгілері жоғары органолептикалық қасиетке ие екендігін көрсетті, ең жақсы органолептикалық қасиеттерге қаражидек және алша шәрбаттары қосылған йогурттар, 3,2% майлылықты қызылша шырыны мен қаражидек шәрбатымен байытылған «Қызылша-қаражидек» йогурты ең жоғары 9,9 ұпайға ие болды.

Физикалық-химиялық сапа көрсеткіштерін зерттеу нәтижелері функционалды бағыттағы йогурт үлгілерінің құрамындағы майдың, ақуыздың, ҚМСҚ массалық үлестерінің, қышқылдығының, фосфатаза немесе пероксидазаның МЕМСТ 31981-2013 талаптарына сәйкес келетіндігін көрсетті.

Оңтайлы сақтау шарттарын орнату мақсатында йогурттардың тұтынушылық қасиеттерінің өзгеруіне зерттеулер өндірілген күннен бастап 3, 5 және 7-ші күндері жүргізіліп, жетінші күн сақтаудың соңында 3,2% майлылықты қызылша шырынымен және қаражидек шәрбатымен байытылған «Қызылша-қаражидек», сәбіз шырынымен және алша шәрбатымен байытылған «Сәбіз-алша», балдыркөк шырынымен және алма шәрбатымен байытылған «Балдыркөк-алма» йогурттарының үлгілерін органолептикалық бағалауда сәл төмен ұпайға ие болуы тек «Дәмі мен иісі» көрсеткіші бойынша ғана ұпай бағасының аздап төмендеуіне тікелей байланысты екендігі байқалды.

Сонымен, сақтаудың жетінші күніндегі көкөніс шырынымен және жеміс-жидек шәрбатымен байытылған йогурттардың физика-химиялық көрсеткіштерін зерттеу нәтижесінде, олардың оңтайлы сақтау мерзімінің 7 күнді құрайтындығы белгіленді.

Мақалада «С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті» КеАҚ Ғылыми-эксперименттік кампусы жағдайында жаздық жұмсақ бидай сорттарын бағалау нәтижелері ұсынылған. Зерттеулер нәтижесінде дақыл өнімінің құрылымдық элементтер кешенінің жоғары көрсеткіштеріне ие жаздық бидайдың сорттары анықталды. Сонымен бірге өскіннің пайда болуы-масақтану кезеңдері созылыңқы және масақтану-пісіп жетілу кезеңдері қысқа жаздық жұмсақ бидайдың бастапқы материалдарын бағалаудың нәтижелері келтірілген.  Зерттеу жылдарында зерттелген сорттар орташа есеппен 18,9-25,8 ц/га өнімділік көрсетті, астық өнімділігі бойынша сорттар арасындағы ауытқу 1,7-ден 6,8 ц/га құрады. Ауа райы дақыл үшін оңтайлы болатын жылдары қарқынды сорттар өздерінің генетикалық потенциалын барынша айқын көрсетеді, мысалы 2020 жылы Айна, Тәуелсіздік 20, Таймас, Августинa сорттарының өсіп-даму, құрылымдық элементтер көрсеткіштері жоғары болып, мол өнімді әрі сапалы өнім қалыптастырды. Зерттеуге алынған материалдардың дән құрамындағы ақуыз мөлшері 18,44-22,8% аралығында болды. Ақуыздың жоғары мөлшері бойынша Айна мен Асыл сапа сорттары ерекшеленді, Астана сортымен салыстырғанда бұл сорттарда ақуыз мөлшері  0,8-1,21% - ға жоғары болды. Селекция үшін келесі сорттар үлкен қызығушылық тудырады: Астана, Тәуелсіздік 20, Таймас, Карабалыкская 70, Карагандинская 22, ХN-08, ХN-10, ХN-11, Карагандинская 31, Карагандинская 60, Шортандинская 2012, Карагандинская 30, Айна және Августина.

Бал арасының (Apis mellifera L.) экологиялық және экономикалық маңызы осы түрдің биологиясының әртүрлі аспектілерін бүкіл әлемде зерттеуге қызығушылықты анықтайды. Дүниежүзілік ғылыми қоғамдастық әртүрлі бағыттағы бал араларын зерттеу бағдарламасын әзірлейді және жүзеге асырады: басымдықты зерттеулер әлемде соңғы жылдары байқалған аралар колонияларының ыдырауының себептерін іздеуді қамтиды; шығу тегі әртүрлі аралардың жалпы биологиялық заңдылықтарын және генетикалық әртүрлілігін зерттеу (әртүрлі эволюциялық тармақтарға жататын бал араларының дифференциациясы, тұқымды анықтайтын генетикалық нұсқаларды іздеу және т.б.); аралардың иммунитеті мен ауруларын зерттеу; аралардың навигациялық жүйесінің ерекшеліктері.

 Сол сияқты, бал арасының бір кіші түрі бойынша алынған нәтижелер, мысалы, биологиялық және генетикалық сипаттамаларды бағалау, паразиттер мен қоздырғыштармен инфекция, экономикалық маңызды көрсеткіштер, бірақ әртүрлі климаттық жағдайларда өмір сүретін және одан да көп деп болжауға болады. әртүрлі кіші түрлер үшін әр түрлі болады. Осылайша, түр тармақтары A. м. әр түрлі аймақтарда тұратын mellifera жоғары генетикалық гетерогенділікке ие, сондықтан бір популяция бойынша алынған нәтижелерді тұтастай кіші түрге экстраполяциялау оларды басқа популяциялардың өкілдеріне жүргізілген басқа зерттеулермен растағаннан кейін ғана мүмкін болады. Сонымен, бал арасының орналасуының табиғи-климаттық ерекшеліктерін, 24 бал арасының популяциясының географиялық локализациясын, бал арасының шығу тегі (эволюциялық линия) ескеріле отырып, бал арасын зерттеудегі даулы және өзекті мәселелер бойынша деректердің жинақталуы ғана. , кіші түрлер және/немесе экотиптер) және т.б. жалпы (әмбебап) процестер мен механизмдерді және жоғарыда аталған мәселелер бойынша нақты мәліметтерді бөліп көрсетуге мүмкіндік береді.

Бұл мақалада, еліміздің оңтүстік-шығыс аймағы жағдайында әр түрлі суғару технологиясымен өсірілген жүгері буданының өсіп-даму ерекшеліктері қарастырылған. Вегетациялық кезеңінде тәжірибе нұсқалары бойынша топырақтағы қоректену элементтерінің құрамының өзгеруі, жүгері будандарының биомассалық салмақтары,  будандардың құрылымдық талдауы, фотосинтетикалық қасиеттері  және өнімділігі зерттелген. Жүгерінің вегетациялық кезеңі бойынша орташа тәуліктік температура 3160,7°С құрады. Жүгерінің Порумбень 458 буданының вегетациялық кезеңде күннің энергиясы 1610 МДж/м² болды. Нәтижесінде, 220,92 ц/га құрғақ биомассаның жинақталуын қамтамассыз етті. Суару әдістері ашық-каштанды топырақтардың агрохимиялық қасиеттеріне елеулі әсерін тигізді. Топырақтың егістік қабатындағы гумустың мөлшері 1,77-2,10 %, тұрақсыз қарашіріктің мөлшері – 0,095-0,251%, жеңіл гидролизденетін азоттың мөлшері – 102-135 мг/кг, нитраттардың мөлшері –15,2-31,5 мг/кг, жылжымалы фосфор мөлшері – 14,8-24,7 мг/кг, ал алмасатын калий мөлшері – 295-385 мг/кг шамасында ауытқыды. Қоректендіру элементтерінің осындай көрсеткіштері кезінде көрсетілген өнімділік – 12,0-14,6 т/га құрады.

Су үнемдеудің бірден-бір жолы тамшылатып суару технологиясын жаппай енгізу және осы жаңа технологияны пайдалануда диқандарға қолдау көрсету. Бұл технология ағын су тапшылығын сездірмейді, суды 3-4 есе үнемдеумен қатар, ылғал мен қоректік заттарды өсімдіктің тамырына дәл жеткізіледі.

Мақалада Түркістан облысында ауыл шаруашылығы жерлерін пайдалану ерекшеліктерін ескере отырып, олардың сапалық жағдайын зерттеу және бағалау мәселелері қаралды. Өсуі ауылшаруашылық өнімдерінің өндірісі ең алдымен жердің қаншалықты ұтымды және шебер қолданылуына байланысты, сонымен қатар жерді толық және дұрыс пайдалану астық, сүт, ет және басқа да өнімдер өндірісін арттырудың маңызды жағдайларына ие. Бұл міндеттерді шешуге ғылыми-зерттеу және өндірістік жұмыстар бағытталуы тиіс. Сондықтан, ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер ресурстарының жай-күйін талдау және сапалық жай-күйін ескере отырып, оларды пайдалануды жақсарту жолдарын белгілеу өте маңызды.

Түркістан облысының мысалында жер ресурстарының ерекше мақсатын ескере отырып, қысқа мерзімді және орта мерзімді кезеңдерге арналған нақты міндеттерді шешудегі бағалау әдісінің негізгі ұстанымдары көрсетілді. Зерттеу нәтижелері жердің негізгі қорларын анықтау бойынша статистикалық сипаттаманы өңдеді, ол 11 609,5 мың га құрады, облыстың оңтүстік және солтүстік бөлігіндегі негізгі нүктелі орналасқан жерлердің мысалында оның әртүрлі салаларында АӨК-нің даму перспективалары көрсетілді. Негізгі цифрлық индикаторларды алу нәтижесінде негізгі техникалық-экономикалық көрсеткіштерді алуға есептеулер жүргізілді, олар тиісінше Түркістан облысының мысалында АӨК дамуының күшті және әлсіз жақтарын анықтайды. Перспективада қаралған мәселелер инвестициялық ахуал құру кезінде, сондай-ақ АӨК-нің қандай да бір саласын дамыту кезінде болжамдар жүргізуге мүмкіндік береді.

Бұл мақалада қазіргі нарықтағы үлкен ұсыныстар жағдайында машиналардың ең жақсы нұсқасын таңдауға ықпал ететін машиналарды және механикаландырылған жұмыстардың сапасын бағалау көрсеткіштері қарастырылады.

Ауылшпруашылық жабдықтары мен машиналарын бағалау -  бұл еркін нарық жағдайында оның нақты құнын анықтау мақсатында жүргізілетін кешенді зерттеу. Нарықтық экономика жағдайында ауыл шаруашылығы техникасының сапасына қойылатын талаптар өсті, сондықтан бағалау көрсеткіштерінің жаңа номенкулатурасын және олардың сипаттамаларын негіздеу және осы негізде жұмыс істеу тиімділігін кешенді бағалау көрсеткішін құру қажет.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы машиналардың қанағаттануының жалпы коэффициентін анықтау және технологиялық операциялардың сапасын бағалау әдістемесін жасау болып табылады.

Зерттеу нәтижесінде жайылымдар мен шабындық жерлерді жақсартуға арналған құрама агрегат үшін машиналардың қанағаттанушылығының жалпы коэффициентін эксперименттік зерттеу әдістемесінің элементтері және технологиялық операциялардың сапасын бағалау негізделді.

Мақалада алманың сапа көрсеткіштерін анықтау әдістері мен алгоритмдерінің негіздемесімен, оларды әрі қарайта санаттарға сұрыптау үшін машиналық көруді қолдану қарастырылған. Стандарттарға сәйкес сапаның негізгі көрсеткіштері оның сыртқы түрі (түсі), көлемі (мөлшері), салмағы мен пішіні болып табылады.

Суретті алу және өңдеу алгоритмі мен бағдарламасының жұмысқа қабілеттілігін зерттеу, сондай-ақ оның сапа көрсеткіштерін бағалауға тән белгілерін есептеу үшін эксперименттік автоматтандырылған қондырғы (АҚ) әзірленді және дайындалды, оның негізгі компоненттері оптикалық камера, тензометриялық датчик және Raspberry Pi4 микрокомпьютері болып табылады, және осының негізінде осы қондырғы құрылды.

Зерттеулер нәтижесінде сапаның негізгі стандарттарын анықтау ең заманауи және өзекті шешімі, ол оптикалық-электронды әдістері арқылы сұрыптау процесін автоматтандыру болып табылатыны анықталды, атап айтқанда машиналық көру құралдарын қолдана отырып.

Статистикалық өңдеу нәтижелері қолмен өлшеу және АҚ-да өлшеу кезінде диаметрлердің мәні аздап ерекшеленетінін, таразыда қолмен өлшеу кезінде алма массасының мәні және автоматтандырылған әдіспен АҚ-да өлшенген шамалар іс жүзінде сәйкес келетінін, салыстырмалы қателік 0,8% - дан аспайтынын көрсетті. Алманың сапа көрсеткіштерін анықтауда машиналық көруді қолданудың үлкен артықшылығы-алманың түс үлесін анықтауға нақты мүмкіндігі бар және бұл көрсеткіш сату құнына әсер ететін маңызды сапа көрсеткіштерінің бірі болып табылады.

Қазіргі уақытта Қазақстанда мал шаруашылығы саласы кең дамуда, өйткені ірі қара, шошқа және қойдың барлық дерлік мал басы ұсақ шаруа қожалықтарында орналасқан. Мал шаруашылығын көтерудің және халықтың өз өндірісінің мал шаруашылығы өнімдеріне, өнеркәсіптің шикізатқа деген қажеттіліктерін және халықтың азық-түлікке деген  сұранысын шаруа қожалықтары айтарлықтай қанағаттандыра алмайды [1]. Өйткені  шаруа қожалықтары мал азығын дайындайтын заманауи дамып келе жатқан озық машиналар мен жабдықтарды қаржы мәселесіне байланысты ала алмай отыр.

Мал шаруашылығы саласын қарқындату, кешенді мамандандыру, жоғарыда аталған мәселені шешудегі көптеген маңызды мәселелердің бірі ретінде біздің елімізде мал шаруашылығы өнімдерін өндірудің, қазіргі уақытта ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында мал шаруашылығы фермаларының көп саны жұмыс істейді, «қайта құруға дейінгі» дәуір кезеңіндегі фермалардың жоғары өндірістік қуаттарын қалпына келтіру бойынша белсенді жұмыс жүргізілуде.

Мал шаруашылығы өнімінің артуы, өнім бірлігіне шаққандағы жем-шөп пен еңбек құнының төмендеуін азықты ұтымды пайдаланусыз елестету мүмкін емес. Өнімнің өзіндік құны жалпы шығындардың 55-70% құрайды. Мал азығын жай ғана азықтандыру емес, оларды барынша тиімді пайдалану малдың шағын тобының өнімділігі мен физиологиялық жағдайын ескере отырып, қоректілігі теңдестірілген азық қоспасын малды азықтандырушыға бергенде ғана мүмкін болады [9]. Осы мәселеден кейін мал шаруашылығын қайтадан құру немесе жаңадан жобалау қажеттілігі туындайды. Осындай мәселелердің шешімі ретінде ферманы жан-жақты механикаландыру, малазығын дайындайтын тасқынды-технологиялық желі мен азық таратуды жобалау және пайдалану, машиналардың заманауи технологияларын қолдану арқылы мәселені шешу көзделіп отыр.

Бұл мақала өндірісті оңтайландыруға арналған бағдарламалық жасақтамасы бар құрылғылардың дизайнын талдауға арналған. Сапаны арттыру үшін өндірістің негізгі параметрлерін оңтайландыру қажет. Механизмді құрастырудағы өзара әрекеттесетін бөлшектердің егжей-тегжейлі болжамдары құнды бағалауға және материалдарды таңдауға, сондай-ақ модельдеудің озық технологиясына негізделген процесті қолдану арқылы мүмкін болады. Бұл мақалада аз қалдықты және перспективты технологиялық процестерді жобалау кезінде еңбек өнімділігін және қабылданатын шешімдер деңгейін арттыру, дайындамаларды қалыптау әдістері туралы деректерді жинақтау, есептеу техникасын, конструкторлық автоматтандырылған жобалау жүйесі мен автоматтандырылған жобалау құрылғыларын қолдануды кеңейту есебінен оңтайландыруды қамтамасыз ету мүмкіндігі жайында ақпарат ұсынылады. Суықтай қалыптау технологияларын дамытуда ерекше маңызға ие модельдеу процесіндегі бастапқы жобалаушы мәндерге қол жеткізіледі. Сонымен қатар, суықтай деформацияланатын процестерді енгізу үшін қажетті зерттеулерге, әзірлемелерге салыстырмалы түрде жоғары шығындар, көп жұмыс пен деформациялауға арналған құралдарды жасау жүзеге асады. Бұл жағдайда имитациялық автоматтандыру жүйелерін қолдану арқылы металдардың түзілуі зерттеледі. Осының арқасында өндірісті технологиялық дайындауға кеткен шығындар айтарлықтай азайтылады. Күрделі құралдарды жасауды қажет ететін процесті виртуалды тәжірибелермен шынайы процесті жартылай немесе толық ауыстыру ұсынылады.

Өзара параллел орналасқан  к саннан тұратын стрингерлерден және оған ортогонол  жазықтықта орналасқан l сақиналы шпангоуттардан тұратын каркасты қарастырылған. Алдын ала  қарастырылатын каркастың  бөлшектерінің әсер ету функциясын анықтау қажет және оған әсер ететін күштің бағыты,  сақиналы шпангоуттың орта сызығының жанамасымен бағыттас болған жағдай жан-жақты есептелді.

Нәтиже алу үшін алдын ала еркін жүктемелердің әсерінен жұқа цилиндрлік қабыршақты есептеу, оның әсер ету функциясының матрицасын құру қажеттілігі туындап, зерттеу жұмыстары жүргізілді. Тегіс цилиндрлік қабыршақта, бұл мәселені шешу үшін, алдымен каркасталған цилиндрлік қабыршақты есептеуге мүмкіндік береді, егер қабыршақтан еркін каркастың әсер ету функциялары белгілі болса ғана.

Тегіс цилиндрлік қабыршақтың әсер ету функциясының матрицасын есептеуге болады, егер оның физикалық мәні бірлік күштің: тік (нормалдық), өстік және шеңбер бойымен әсерінен әсер ету функциялары болып табылатын алты негізгі элементі белгілі болған жағдайда.

Осы жұмыста каркастың  динамикалық икемділік функциясы анықталды. Каркастың  динамикалық икемділік функциясына әсер ету функцияларын анықтауда қолданылған тәсілдерге сүйеніп анықталынды.

Динамикалық икемділік функциясы анықтау үшін арнайы тәсілдерді қолданып қажетті теңдеулер жүйессі алынды.

Ма‎қа‎ла‎да‎ ба‎ға‎ла‎у әді‎сте‎ме‎сі‎н же‎ті‎лді‎ру және‎ а‎уы‎л ша‎руа‎шы‎лы‎ғы‎ ма‎қса‎ты‎нда‎ғы‎ же‎рле‎рді‎ң ка‎да‎стрлы‎қ құны‎н а‎ртты‎руды‎ң ти‎і‎мді‎ тәсі‎лі‎н та‎ңда‎у мәсе‎ле‎сі‎ қа‎ра‎сты‎ры‎ла‎ды‎. Әзі‎рле‎нге‎н тәсі‎л Қа‎за‎қста‎нда‎ та‎у - ке‎н ме‎та‎ллурги‎я са‎ла‎ла‎ры‎ ба‎р қа‎ра‎сты‎ры‎лы‎п о‎ты‎рға‎н о‎блы‎ста‎рды‎ң а‎ума‎қта‎ры‎нда‎ о‎рна‎ла‎сқа‎н же‎р уча‎ске‎ле‎рі‎нде‎ то‎пы‎ра‎қты‎ң, суды‎ң және‎ а‎уа‎ны‎ң ла‎ста‎нуы‎н ба‎ға‎ла‎у үші‎н па‎йда‎ла‎ны‎луы‎ мүмкі‎н. Ұсы‎ны‎лға‎н тәсі‎лді‎ң нәти‎же‎сі‎ өнді‎рі‎сті‎к және‎ қо‎рша‎ға‎н о‎рта‎ны‎ң қа‎уі‎пті‎ және‎ зи‎янды‎ фа‎кто‎рла‎ры‎ны‎ң жи‎на‎қта‎лу ко‎эффи‎ци‎е‎нті‎н а‎ны‎қта‎у мүмкі‎нді‎гі‎ бо‎лы‎п та‎бы‎ла‎ды‎, о‎ны‎ па‎йда‎ла‎ну өнді‎рі‎сті‎к және‎ қо‎рша‎ға‎н о‎рта‎да‎ төте‎нше‎ жа‎ғда‎йла‎рды‎ң туы‎нда‎у уа‎қы‎ты‎н бе‎лгі‎ле‎уге‎ мүмкі‎нді‎к бе‎ре‎ді‎. Өсі‎мді‎к ша‎руа‎шы‎лы‎ғы‎ ши‎кі‎за‎ты‎ны‎ң а‎уы‎р ме‎та‎лда‎рме‎н ла‎ста‎нуы‎н ба‎ға‎ла‎у бо‎йы‎нша‎ жүргі‎зі‎лге‎н зе‎ртте‎уле‎рді‎ң нәти‎же‎ле‎рі‎ әзі‎рле‎нге‎н әді‎сте‎ме‎ ме‎н ба‎ғда‎рла‎ма‎ны‎ па‎йда‎ла‎на‎ о‎ты‎ры‎п, за‎ла‎лды‎ ба‎ға‎ла‎уға‎ және‎ қа‎ра‎сты‎ры‎лға‎н са‎ла‎ла‎рда‎ғы‎ же‎р-ка‎да‎стрлы‎қ ка‎рта‎ла‎рды‎ жа‎ңа‎ртуға‎ мүмкі‎нді‎к бе‎ре‎ді‎. Мұнда‎й жа‎ғда‎йла‎рда‎ Қа‎за‎қста‎н Ре‎спубли‎ка‎сы‎нда‎ а‎уы‎л ша‎руа‎шы‎лы‎ғы‎ ма‎қса‎ты‎нда‎ғы‎ же‎рле‎рді‎ң ка‎да‎стрлы‎қ құны‎н а‎ртты‎руды‎ң ти‎і‎мді‎ тәсі‎лі‎н ба‎ға‎ла‎у және‎ та‎ңда‎у әді‎сте‎ме‎сі‎н же‎ті‎лді‎ру ла‎ста‎у көзде‎рі‎ ме‎н се‎бе‎пте‎рі‎н а‎ны‎қта‎ма‎й, шы‎ға‎ры‎нды‎ла‎рды‎ а‎за‎йту, ла‎ста‎у көзі‎н о‎қша‎ула‎у не‎ме‎се‎ жо‎ю жөні‎нде‎гі‎ і‎с-ша‎ра‎ла‎рды‎ ұйы‎мда‎сты‎русы‎з і‎ске‎ а‎сы‎ры‎ла‎ а‎лма‎йды‎. Те‎к о‎сы‎нда‎й жа‎ғда‎йла‎рда‎ ға‎на‎ па‎йда‎ла‎ны‎лма‎йты‎н және‎ қа‎ра‎усы‎з қа‎лға‎н же‎рле‎рді‎ а‎уы‎л ша‎руа‎шы‎лы‎ғы‎ а‎йна‎лы‎мы‎на‎ ре‎культи‎ва‎ци‎яла‎уға‎ және‎ та‎ртуға‎ а‎рна‎лға‎н шы‎ғы‎нда‎рды‎ң жо‎ға‎ры‎ ти‎і‎мді‎лі‎гі‎не‎ қо‎л же‎ткі‎зуге‎ бо‎ла‎ды‎.