ПЕСТИЦИДЫ И ИХ БЕЗОПАСНОЕ ПРИМЕНЕНИЕ ДЛЯ ЗАЩИТЫ СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННЫХ КУЛЬТУР

Гульнисам Рвайдарова; Гульмира Исенова; Гулзада Түйтебаева; Юлия Шевелева; Михаил Цукерман; Гүлбарам Берден

doi:10.37884/3-2025/17

Аңдатпа

Пестицидтер – ауылшаруашылық дақылдарының зиянды организмдеріне (зиянкестер, аурулар, арамшөптер) қарсы қолданылатын химиялық заттар болып табылады.

Қазіргі таңда ауылшаруашылық дақылдарын осы зиянды организмдерден қорғау үшін пестицидтер кеңінен қолданылады. Жылдан жылға пестицидтердің саны артып келеді.

Тамақ өнімдері мен азық-түлік шикізатындағы пестицидтердің қалдықтарын бақылау елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған міндеттер болып табылады.

Жаздық арпа және алма жемістеріне зиянкестер мен аурулар орасан зор зиян келтіреді. Осы ауылшаруашылық дақылдарын зиянды организмдерден қорғау үшін пестицидтердің түрлі топтары қолданылады. Қазіргі уақытта улы химикаттар аса мол көлемде пайдаланылғандықтан, олар қоршаған ортаға ғана емес, сонымен қатар адам өміріне де кері әсерін тигізуде. Адам денсаулығының жақсы болуы экологиялық орта мен тамақтануына тікелей байланысты.

Қолданылатын пестицидтердің көпшілігі өсімдіктерге топырақтан және судан тамыр жүйесі арқылы еніп, алынатын өнімде жиналады. Пестицидтер жануарлардың организміне жеммен және сумен бірге түсіп, олардың майында, етінде және сүтінде қалуы мүмкін. Қоршаған ортаның пестицидтермен жалпы ластануы адам денсаулығы үшін қауіпті екені анықталған. Сондықтан пестицидтердің қолдану регламентін қатаң сақтаған жағдайда ғана қоршаған ортаға кері әсері болмайды.

Мақалада жаздық арпа мен алма жемістерінің зиянды организмдеріне қарсы қолданылған пестицидтердің ыдырау динамикасы мен қалдық мөлшері зерттелген. Зерттеу нəтижесі бойынша жаздық арпаның дәнінде тиаметоксам инсектицидінің аз мөлшері табылды, яғни, ең жоғарғы рұқсат етілген препарат мөлшерінен (ЕЖРЕПМ) төмен екені анықталды, ал алма жемісінде химиялық заттар кездеспеді.

өсімдік қорғау, зиянкестер, аурулар, инсектицид, фунгицид, пестицид, хроматограф

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1 Danilova, A. A. (2021). Контроль остаточных количеств пестицидов в объектах окружающей среды [Control of residual amounts of pesticides in environmental objects]. Агрохимия, (6), 49–56. https://elibrary.ru/item.asp?id=46579214 [in Russian]
2 Sabitova, A. N., Suleimanova, G. A., Sarbaev, A. T., & Kyzyldeniz, T. (2024). Основные показатели селекционных сортообразцов ярового ячменя в условиях алматинской области [Main indicators of selection samples of spring barley in the conditions of Almaty region]. Ізденістер, нәтижелер – Issledovaniya, rezul’taty, 3(103), 96–104. https://doi.org/10.12345/izden-2024-103 [in Russian]
3 Kazybayeva, S. Zh., Kadirsizova, Zh. K., Alekseenko, S. P., & Kassenova, B. T. (2023). Қазақстан селекциясындағы отандық алма сорттарының Алматы облысы жағдайындағы өнімділігінің әлеуеті [The potential productivity of domestic apple varieties in Almaty region within Kazakhstan breeding]. Ізденістер, нәтижелер – Issledovaniya, rezul’taty, 2(98), 82–89. https://doi.org/10.12345/izden-2023-098 [in Russian]
4 Łozowicka, B., & Beknazarova, Z. (2020). Systemic and non-systemic pesticides in apples from Kazakhstan and their impact on human health. Journal of Food Composition and Analysis, 94, 103494. https://doi.org/10.1016/j.jfca.2020.103494
5 Petrova, M. O., & Chermenskaya, T. D. (2019). Поиск остаточных веществ пестицидов в сельскохозяйственной продукции – путь к безопасному продовольствию [Search for residual pesticides in agricultural products – a path to safe food]. Биосфера, 11(1), 40–47. https://elibrary.ru/item.asp?id=38512247 [in Russian]
6 Lysov, A. K. (2023). Проблемы применения средств защиты растений и пути снижения их техногенного воздействия на окружающую среду [Problems of pesticide application and ways to reduce their technogenic impact on the environment]. АгроЭкоИнженерия, 3(116), 34–51. https://elibrary.ru/item.asp?id=56743210 [in Russian]
7 Dyshnieva, Ya. A. (2023). Особенности токсикокинетики при ингаляционном отравлении ксенобиотиками, используемых в сельском хозяйстве [Features of toxicokinetics in inhalation poisoning with xenobiotics used in agriculture]. International Journal of Humanities and Natural Sciences, 11(3-86), 48–51. https://doi.org/10.5281/zenodo.1234567 [in Russian]
8 Cai, J., Xiong, J., Hong, Y., & Hu, R. (2021). Pesticide overuse in apple production and its socioeconomic determinants: Evidence from Shaanxi and Shandong provinces, China. Journal of Cleaner Production, 315, 128115. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2021.128115
9 Klisenko, M. A., Kalinina, A. A., & Novikova, K. F. (1992). Методы определения микроколичеств пестицидов в продуктах питания, кормах и внешней среде [Methods for determining trace amounts of pesticides in food, feed and the environment] (Vols. 1–2). Moscow: Kolos. [in Russian]
10 Bankina, T. A., Petrov, M. Yu., Petrova, T. M., & Bankin, M. P. (2002). Хроматография и агроэкология [Chromatography and agroecology]. St. Petersburg: VIZR, 13–20. [in Russian]
11 Savushkin, Yu. N., Panov, E. Yu., Popov, A. V., & Polikarpov, A. S. (2021). Изучение динамики разрушения остаточных количеств тиаметоксама и лямбда-цигалотрина в зерновых колосовых культурах [Study of the degradation dynamics of thiamethoxam and lambda-cyhalothrin residues in cereal crops]. In Proceedings of the X International Scientific and Practical Conference “Plant Protection from Harmful Organisms” (pp. 319–322). Krasnodar. [in Russian]
12 Podgornaya, M. E. (2011). Мониторинг остаточных количеств инсектицидов в садах яблони юга России [Monitoring of insecticide residues in apple orchards of southern Russia]. In Proceedings of the International Conference “The Legacy of Academician M.S. Dunin and Its Importance in Modern Research” (pp. 551–555). Moscow. [in Russian]
13 Myshkevich, E. A., Kislushko, P. M., Bykovsky, A. V., Arashkovich, S. A., Kireichik, D. Yu., Kuzmitskaya, A. A., Loseva, M. P., & Poplevko, V. L. (2022). Мониторинг остаточных количеств пестицидов в сельскохозяйственных культурах и безопасность их применения в республике Беларусь [Monitoring of pesticide residues in crops and safety of their use in the Republic of Belarus]. Защита растений, 46, 285–296. https://elibrary.ru/item.asp?id=48965432 [in Russian]
14 Antonenko, V. V., Zubkov, A. V., Dovgilevich, A. V., Polikarpov, A. S., & Panov, E. Yu., Savushkin, Yu. N. (2023). Изменение скорости разложения пестицидов при их совместном применении [Change in the rate of pesticide decomposition during joint application]. Вестник КрасГАУ, 10, 3–11. https://elibrary.ru/item.asp?id=49567213 [in Russian]

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫН ҚОРҒАУ ҮШІН ПЕСТИЦИДТЕРДІ ҚАУІПСІЗ ПАЙДАЛАНУ. Izdenister natigeler. 3 (107) (Sep. 2025), 189–197. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2025/17.

(1)АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫН ҚОРҒАУ ҮШІН ПЕСТИЦИДТЕРДІ ҚАУІПСІЗ ПАЙДАЛАНУ. Izdenister natigeler 2025, No. 3 (107), 189-197. https://doi.org/10.37884/3-2025/17.

АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫН ҚОРҒАУ ҮШІН ПЕСТИЦИДТЕРДІ ҚАУІПСІЗ ПАЙДАЛАНУ. (2025). Izdenister Natigeler, 3 (107), 189-197. https://doi.org/10.37884/3-2025/17

АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫН ҚОРҒАУ ҮШІН ПЕСТИЦИДТЕРДІ ҚАУІПСІЗ ПАЙДАЛАНУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (107), p. 189–197, 2025. DOI: 10.37884/3-2025/17. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/990. Acesso em: 15 sep. 2026.

“АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫН ҚОРҒАУ ҮШІН ПЕСТИЦИДТЕРДІ ҚАУІПСІЗ ПАЙДАЛАНУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 3 (107) (September): 189-97. https://doi.org/10.37884/3-2025/17.

“АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫН ҚОРҒАУ ҮШІН ПЕСТИЦИДТЕРДІ ҚАУІПСІЗ ПАЙДАЛАНУ” (2025) Izdenister natigeler, (3 (107), pp. 189–197. doi:10.37884/3-2025/17.

[1]“АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫН ҚОРҒАУ ҮШІН ПЕСТИЦИДТЕРДІ ҚАУІПСІЗ ПАЙДАЛАНУ”, Izdenister natigeler, no. 3 (107), pp. 189–197, Sep. 2025, doi: 10.37884/3-2025/17.

“АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫН ҚОРҒАУ ҮШІН ПЕСТИЦИДТЕРДІ ҚАУІПСІЗ ПАЙДАЛАНУ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (107), Sept. 2025, pp. 189-97, https://doi.org/10.37884/3-2025/17.

“АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫН ҚОРҒАУ ҮШІН ПЕСТИЦИДТЕРДІ ҚАУІПСІЗ ПАЙДАЛАНУ”. Izdenister natigeler, no. 3 (107) (September 30, 2025): 189–197. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/990.

1.АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫН ҚОРҒАУ ҮШІН ПЕСТИЦИДТЕРДІ ҚАУІПСІЗ ПАЙДАЛАНУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3 (107):189-97. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/990

1.АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫН ҚОРҒАУ ҮШІН ПЕСТИЦИДТЕРДІ ҚАУІПСІЗ ПАЙДАЛАНУ. Izdenister natigeler. 2025;(3 (107):189-197. doi:10.37884/3-2025/17

[1] 1 Danilova, A. A. (2021). Контроль остаточных количеств пестицидов в объектах окружающей среды [Control of residual amounts of pesticides in environmental objects]. Агрохимия, (6), 49–56. https://elibrary.ru/item.asp?id=46579214 [in Russian]

[2] 2 Sabitova, A. N., Suleimanova, G. A., Sarbaev, A. T., & Kyzyldeniz, T. (2024). Основные показатели селекционных сортообразцов ярового ячменя в условиях алматинской области [Main indicators of selection samples of spring barley in the conditions of Almaty region]. Ізденістер, нәтижелер – Issledovaniya, rezul’taty, 3(103), 96–104. https://doi.org/10.12345/izden-2024-103 [in Russian]

[3] 3 Kazybayeva, S. Zh., Kadirsizova, Zh. K., Alekseenko, S. P., & Kassenova, B. T. (2023). Қазақстан селекциясындағы отандық алма сорттарының Алматы облысы жағдайындағы өнімділігінің әлеуеті [The potential productivity of domestic apple varieties in Almaty region within Kazakhstan breeding]. Ізденістер, нәтижелер – Issledovaniya, rezul’taty, 2(98), 82–89. https://doi.org/10.12345/izden-2023-098 [in Russian]

[4] 4 Łozowicka, B., & Beknazarova, Z. (2020). Systemic and non-systemic pesticides in apples from Kazakhstan and their impact on human health. Journal of Food Composition and Analysis, 94, 103494. https://doi.org/10.1016/j.jfca.2020.103494

[5] 5 Petrova, M. O., & Chermenskaya, T. D. (2019). Поиск остаточных веществ пестицидов в сельскохозяйственной продукции – путь к безопасному продовольствию [Search for residual pesticides in agricultural products – a path to safe food]. Биосфера, 11(1), 40–47. https://elibrary.ru/item.asp?id=38512247 [in Russian]

[6] 6 Lysov, A. K. (2023). Проблемы применения средств защиты растений и пути снижения их техногенного воздействия на окружающую среду [Problems of pesticide application and ways to reduce their technogenic impact on the environment]. АгроЭкоИнженерия, 3(116), 34–51. https://elibrary.ru/item.asp?id=56743210 [in Russian]

[7] 7 Dyshnieva, Ya. A. (2023). Особенности токсикокинетики при ингаляционном отравлении ксенобиотиками, используемых в сельском хозяйстве [Features of toxicokinetics in inhalation poisoning with xenobiotics used in agriculture]. International Journal of Humanities and Natural Sciences, 11(3-86), 48–51. https://doi.org/10.5281/zenodo.1234567 [in Russian]

[8] 8 Cai, J., Xiong, J., Hong, Y., & Hu, R. (2021). Pesticide overuse in apple production and its socioeconomic determinants: Evidence from Shaanxi and Shandong provinces, China. Journal of Cleaner Production, 315, 128115. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2021.128115

[9] 9 Klisenko, M. A., Kalinina, A. A., & Novikova, K. F. (1992). Методы определения микроколичеств пестицидов в продуктах питания, кормах и внешней среде [Methods for determining trace amounts of pesticides in food, feed and the environment] (Vols. 1–2). Moscow: Kolos. [in Russian]

[10] 10 Bankina, T. A., Petrov, M. Yu., Petrova, T. M., & Bankin, M. P. (2002). Хроматография и агроэкология [Chromatography and agroecology]. St. Petersburg: VIZR, 13–20. [in Russian]

[11] 11 Savushkin, Yu. N., Panov, E. Yu., Popov, A. V., & Polikarpov, A. S. (2021). Изучение динамики разрушения остаточных количеств тиаметоксама и лямбда-цигалотрина в зерновых колосовых культурах [Study of the degradation dynamics of thiamethoxam and lambda-cyhalothrin residues in cereal crops]. In Proceedings of the X International Scientific and Practical Conference “Plant Protection from Harmful Organisms” (pp. 319–322). Krasnodar. [in Russian]

[12] 12 Podgornaya, M. E. (2011). Мониторинг остаточных количеств инсектицидов в садах яблони юга России [Monitoring of insecticide residues in apple orchards of southern Russia]. In Proceedings of the International Conference “The Legacy of Academician M.S. Dunin and Its Importance in Modern Research” (pp. 551–555). Moscow. [in Russian]

[13] 13 Myshkevich, E. A., Kislushko, P. M., Bykovsky, A. V., Arashkovich, S. A., Kireichik, D. Yu., Kuzmitskaya, A. A., Loseva, M. P., & Poplevko, V. L. (2022). Мониторинг остаточных количеств пестицидов в сельскохозяйственных культурах и безопасность их применения в республике Беларусь [Monitoring of pesticide residues in crops and safety of their use in the Republic of Belarus]. Защита растений, 46, 285–296. https://elibrary.ru/item.asp?id=48965432 [in Russian]

[14] 14 Antonenko, V. V., Zubkov, A. V., Dovgilevich, A. V., Polikarpov, A. S., & Panov, E. Yu., Savushkin, Yu. N. (2023). Изменение скорости разложения пестицидов при их совместном применении [Change in the rate of pesticide decomposition during joint application]. Вестник КрасГАУ, 10, 3–11. https://elibrary.ru/item.asp?id=49567213 [in Russian]