Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

МИРЗАШӨЛ СУАРМАЛЫ АЛҚАБЫНЫҢ СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТІЛУІН АРТТЫРУ ҮШІН КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫ СУЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ

Парида Султанбекова 1 , Айгуль Дуанбекова 1 , Шекарбань Капар 2 , Лаура Рыскулбекова 3 , Құрманбек Жанымхан 2 , Жанар Жакупова 2

1 Мұхтар Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті; 2 «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті» КЕАҚ; 3 Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

doi.org/10.37884/2-2025/45 Бет. 452-463 Қабылданды 05.04.2025 Жарияланды 30.06.2025

Аңдатпа

Барлық елдердегі су ресурстарының негізгі тұтынушысы ауыл шаруашылығы, атап айтқанда суармалы егіншілік болып табылады. Әлемнің ғылыми - зерттеу қауымдастығы көптеген онжылдықтар бойы, дақылдарды суаруда суды үнемдеу әдістері мен технологияларын әзірлеумен және негіздеумен айналысады, соның арқасында су аз және құрғақ жылдары су жеткіліксіздік деңгейін төмендету, топырақты суару эрозиясынан, тұзданудан, батпақтанудан сақтау және топырақтың су-физикалық және агрохимиялық қасиеттерін жақсарту бойынша белгілі бір жетістіктерге қол жеткізілді.  Сонымен қатар, жаһандық тұщы су тапшылығы жағдайында дақылдарды суару үшін коллекторлық-дренажды минералданған суларды қайта пайдалану және оларды ұтымды басқару, ағынды суларды немесе теңіздегі жоғары минералданған суларды тұщыландыру сияқты дәстүрлі емес су көздерін суармалы егіншілікте пайдалану бойынша көптеген зерттеулер бар.

Сондықтан, жаңа қосымша балама су көздерін табу және пайдалану туралы мәселе барған сайын айқындала түсуде. Мұндай көздер орасан зор көлемде пайдаланылмаған әлсіз минералданған жер асты сулары және суару алқаптарынан ағызылатын коллекторлық-дренажды сулар болуы мүмкін. Мысалы, Түркістан облысының коллекторлық-дренаждық жүйелерінде орналасқан гидрологиялық бақылаулардың нәтижелері бойынша, 2022 жылы облыстың суармалы алқаптары бойынша коллекторлық-дренаждық сулардың жиынтық көлемі 597,8 млн. м3 құрады, оның ішінде біздің зерттеу объектімізде Мырзашөл суару массивінде (Мақтаарал және Жетісай аудандары) 278,8 млн. м3 немесе облыс бойынша ағынды сулардың жалпы көлемінің шамамен 47% - ы.

Жалпы, Түркістан облысының жерлерінде суармалы су тапшылығының артуы, су үнемдеу технологияларын іздеуге және енгізуге әкеледі, әсіресе Мирзашөл суару массивінде, мұнда негізгі мәселелер ол сумен қамтамасыз етілмеуі және жердің тұздануы болып табылады. Жыл сайынғы су тапшылығы 260,0-ден 300 млн.м3-ке дейін құрайды. Осы массивтің суармалы жерлерінің сумен қамтамасыз етілуін арттыру, жер асты суларының деңгейін төмендету мақсатында ұңғымалармен айдалатын тік дренаждың дренаждық суларын қайта пайдалану есебінен шешілуі мүмкін.

суармалы жерлер сумен қамтамасыз ету коллекторлық-дренаждық сулар тұздану су тапшылығы мелиоративтік жай-күйі

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. [1] Послание Главы государства Касым-Жомарта Токаева народу Казахстана «Справедливое государство. Единая нация. Благополучное общество» https://www.akorda.kz/ru/poslanie-glavy-gosudarstva-kasym-zhomarta-tokaeva-narodu-kazahstana-181130
  2. [2] Сводный аналитический отчет о состоянии и использовании земель Республики Казахстан за 2019 год http://cawater-info.net/bk/land_law/files/kz-land2019.pdf
  3. [3] Сводные мелиоративные отчеты Мактааральского отдела мониторинга орошаемых земель за 2000-2022 гг. : сводные отчеты [Teкст] / РГУ «ЮК ГГМЭ» МСХ РК. – Шымкент, 2022. – С. 56 – № 14227. непосредственный.
  4. [4] Анзельм, К. А. Использование коллекторно-дренажных вод на орошаемых землях южного Казахстана как резерв повышения водообеспеченности [Teкст] / К. А. Анзельм, М. Ю. Эсанбеков. – Текст : непосредственный // Водное хозяйство Казахстана. – 2019. – № 1. – С. 48-53. https://www.webofscience.com/wos/woscc/full-record/WOS:000315473000004
  5. [5] Олжабаева, А., Байманов , Ж. ., Умбетова , Ш. ., Шегенбаев , А., & Айбекқызы , А. . (2024). Влияние орошения и удобрений на урожайность риса в условиях Кызылординской области. Izdenister Natigeler, (1 (101), 141–153. https://doi.org/10.37884/1-2024/15
  6. [6] Мүсіреп А.П., Баймаханов О.С., Акылбаев К.И., Шегенбаева Р.К. Қазалы суару массивінің топырақ режиміне жер асты суларының әсері / Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетiнiң ХАБАРШЫСЫ. Ауыл шаруашылығы ғылымдары сериясы – 2025. – № 1. – С. 18-26 https://doi.org/10.52081/bkaku.2025.v72.i1.217
  7. [7] Esam, Helal. A comprehensive management model to maximize the benefits of agriculture drainage water reuse[Tekst] / Helal Esam, Mohamed Shaban, Ehab Abd El-Karim, Ashraf Ellayen. – Direct text. // Water Environment Research. – 2021. –№ 9. – R. 1722-1733. https://doi.org/10.1002/wer.1559
  8. [8] Калиева, М., Джангарашева, Н., Айдарова, А., Жоламанов, К., Серикбаева, Г., & Сагандыкова , Д. (2024). ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ И МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ РАЦИОНАЛЬНОГО ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ЗЕМЕЛЬ НАСЕЛЕННЫХ ПУНКТОВ В УСЛОВИЯХ ЦИФРОВИЗАЦИИ. Izdenister Natigeler, (4 (104), 375–389. https://doi.org/10.37884/4-2024/39
  9. [9] Акылбаев К.И., Шомантаев А.А., Далдабаева Г.Т., Буланбаева П.У., Шегенбаев А.Т., Баймаханов О.С. Технология возделывания и режим орошения древесных насаждений сточными водами модульной станции биологической очистки (мсбо) в поселке Тасбогет, г. Кызылорда/ ВЕСТНИК Кызылординского университета имени Коркыт Ата. Серия сельскохозяйственных наук – 2025. – № 1. – С. 198-212 https://doi.org/10.52081/bkaku.2025.v72.i1.233
  10. [10] Дуанбекова А.Е., Султанбекова П.С., Бектасов Б.,Эсанбеков М.Ю, Саркынов Е.С. Альтернативные источники оросительной воды как резерв повышения водообеспеченности орошаемых земель в условиях маловодья на юге Казахстана // Научнo-практический журнал Западно-Казахстанского аграрно-технического университета имени Жангир хана. № 4-2 (73) 2023
  11. [11] Sultanbekova, P. S. Ocenka pochvenno-meliorativnogo sostoyaniya oroshaemyh zemel' Turkestanskoj oblasti v zavisimosti ot gidrohimicheskih rezhimov kollektorno-drenazhnyh vod [Tekst] / P. S. Sultanbekova, A. E. Duanbekova. – Tekst : neposredstvennyj // Perspektivnye napravleniya innovacionnogo razvitiya i podgotovki kadrov : materialy mezhdunar. nauch.-prakt. konf. Tom1. Brest 2022. – S. 18-19. https://rep.bstu.by/handle/data /16841
  12. [12] Aigul, A. Assessment of the Current Soil-Reclamation State of the Soils of Myrzashol in the Kazakhstan Part (The Hungry Steppe) [Tekst]/ A.Aigul, A.Tokbergenova, B.Kanat, A. Zulpykharov, M. Damira, M. Kaliyeva, Y. Meirzhan, A. Essanbekov. – Direct text. // Polish Journal of Environmental Studies. – 2023. – № 1. – R. 789-805. https://www.webofscience.com/wos/woscc/full-record/WOS:000343392300007
  13. [13] Sultanbekova, P. S. Tүrkіstan oblysy suarmaly zherlerіnің melioraciyalyқ zhaj kүjіn baғalau zhәne suarmaly alқaptar қolajsyzdyғy sebepterіn taldau[Tekst] / P.S. Sultanbekova. – Tekst : neposredstvennyj // Қorқyt Ata atyndaғy Қyzylorda universitetіnің habarshysy. – 2021. – №1 (56). – B. 61-69. https://vestnik.korkyt.kz/journals/kharbarchi 56.pdf.
  14. [14] Haijun, Yan. Development in sprinkler irrigation technology in China [Tekst] / Yan Haijun, Lu Junsheng, Lihui Ma, Tiantian Hu, Chenming Geng, Shicheng Yan. – Direct text. // Irrigation and Drainage. – 2020. – № 2. – Р. 75-87. https://doi.org/10.1002/ird.2435
  15. [15] Усипбаев, Г., Омарбекова , А., Сагандыкова , Д., & Бегазимов , Д. (2024). АНАЛИЗ ФОРМИРОВАНИЯ ЗЕМЕЛЬ СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННОГО НАЗНАЧЕНИЯ В КАЗАХСТАНЕ. Izdenister Natigeler, (4 (104), 358–367. https://doi.org/10.37884/4-2024/37
  16. [16] Оспанова , А., Озеранская , Н., & Татаринцев , В. (2025). ОХРАНА СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННЫХ УГОДИЙ НА ОСНОВЕ АГРОЭКОЛОГИЧЕСКОГО ЗОНИРОВАНИЯ. Izdenister Natigeler, (1 (105), 303–313. https://doi.org/10.37884/1-2025/34
  17. [17] Баймаханов , О., Умирзаков, С., Бегалиев , К., Байманов , Ж., Акылбаев , К., Шегенбаев, А., & Мусиреп, А. (2025). ИССЛЕДОВАНИЕ ЭФФЕКТИВНОЙ ТЕХНОЛОГИИ ОРОШЕНИЯ САХАРНОГО СОРГО ЧИСТЫМИ И СТОЧНЫМИ ВОДАМИ В РАЗЛИЧНЫХ АГРОЭКОЛОГИЧЕСКИХ УСЛОВИЯХ КАЗАХСТАНСКОГО-ПРИАРАЛЬЕ. Izdenister Natigeler, (1 (105), 255–268. https://doi.org/10.37884/1-2025/30

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. МИРЗАШӨЛ СУАРМАЛЫ АЛҚАБЫНЫҢ СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТІЛУІН АРТТЫРУ ҮШІН КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫ СУЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ. Izdenister natigeler. 2 (106) (Jun. 2025), 452–463. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2025/45.
(1)МИРЗАШӨЛ СУАРМАЛЫ АЛҚАБЫНЫҢ СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТІЛУІН АРТТЫРУ ҮШІН КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫ СУЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ. Izdenister natigeler 2025, No. 2 (106), 452-463. https://doi.org/10.37884/2-2025/45.
МИРЗАШӨЛ СУАРМАЛЫ АЛҚАБЫНЫҢ СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТІЛУІН АРТТЫРУ ҮШІН КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫ СУЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ. (2025). Izdenister Natigeler, 2 (106), 452-463. https://doi.org/10.37884/2-2025/45
МИРЗАШӨЛ СУАРМАЛЫ АЛҚАБЫНЫҢ СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТІЛУІН АРТТЫРУ ҮШІН КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫ СУЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (106), p. 452–463, 2025. DOI: 10.37884/2-2025/45. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/920. Acesso em: 15 sep. 2026.
“МИРЗАШӨЛ СУАРМАЛЫ АЛҚАБЫНЫҢ СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТІЛУІН АРТТЫРУ ҮШІН КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫ СУЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 2 (106) (June): 452-63. https://doi.org/10.37884/2-2025/45.
“МИРЗАШӨЛ СУАРМАЛЫ АЛҚАБЫНЫҢ СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТІЛУІН АРТТЫРУ ҮШІН КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫ СУЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ” (2025) Izdenister natigeler, (2 (106), pp. 452–463. doi:10.37884/2-2025/45.
[1]“МИРЗАШӨЛ СУАРМАЛЫ АЛҚАБЫНЫҢ СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТІЛУІН АРТТЫРУ ҮШІН КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫ СУЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ”, Izdenister natigeler, no. 2 (106), pp. 452–463, Jun. 2025, doi: 10.37884/2-2025/45.
“МИРЗАШӨЛ СУАРМАЛЫ АЛҚАБЫНЫҢ СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТІЛУІН АРТТЫРУ ҮШІН КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫ СУЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (106), June 2025, pp. 452-63, https://doi.org/10.37884/2-2025/45.
“МИРЗАШӨЛ СУАРМАЛЫ АЛҚАБЫНЫҢ СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТІЛУІН АРТТЫРУ ҮШІН КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫ СУЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ”. Izdenister natigeler, no. 2 (106) (June 30, 2025): 452–463. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/920.
1.МИРЗАШӨЛ СУАРМАЛЫ АЛҚАБЫНЫҢ СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТІЛУІН АРТТЫРУ ҮШІН КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫ СУЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (106):452-63. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/920
1.МИРЗАШӨЛ СУАРМАЛЫ АЛҚАБЫНЫҢ СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТІЛУІН АРТТЫРУ ҮШІН КОЛЛЕКТОРЛЫҚ-ДРЕНАЖДЫ СУЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ. Izdenister natigeler. 2025;(2 (106):452-463. doi:10.37884/2-2025/45