ФОРМИРОВАНИЕ ГЕНОФОНДА ОВОЩЕБАХЧЕВЫХ РАСТЕНИЙ В КАЗАХСТАНЕ

Нина Киселёва; Минура Есимбекова

doi:10.37884/2-1-2024/570

Аңдатпа

Генетикалық ресурстар үлкен мәдени және экономикалық құндылыққа ие, олар ерекше және таптырмас және адамзат мұрасының ажырамас бөлігі болып табылады. Шұғыл міндет - оларды болашақ ұрпақ үшін сақтау және шығындар мен құнсыздануды болдырмау. Селекция және биотехнология көбінесе генресурстардың өміршеңдігі мен тұрақтылығын сақтауға байланысты. Генетикалық ресурстар кез келген елдің стратегиялық құнды капиталы бола отырып, қазіргі уақытта да, болашақта да азық-түлік мәселесін шешуде ұлттық қауіпсіздік пен тұрақтылықтың биологиялық базасын қамтамасыз етеді.

"ҚазҚСҒЗИ" ЖШС "Қайнар" РФ коллекцияларында шоғырланған көкөніс және бақша дақылдарының генетикалық ресурстары 2024 жылдың басындағы түгендеу нәтижелері бойынша көкөніс-бақша өсімдіктерінің генофонд үлгілерінің саны 12294 құрайды, оның 38,0% - ы отандық үлгілер. Институт бас ресурстармен келесі бағыттар бойынша жұмыс істейді: коллекцияны толықтыру және зерттеу, тұқымдарды көбейту және сақтау, селекцияда үлгілерді пайдалану.

Көкөніс дақылдарының коллекциялық үлгілері көкөніс дақылдарының 139 түрімен және 23 ботаникалық отбасымен ұсынылған, коллекциялар әлемнің 100 елінен жиналған. Генофондта бағалы жергілікті және селекциялық сорттарды, будандарды, популяцияларды, көкөніс өсімдіктерінің жабайы түрлерін қамтитын көкөніс-бақша өсімдіктерінің бай және алуан түрлі бастапқы материалы жинақталған. ҚазҚСҒЗИ-да көкөніс дақылдарының гендік қорының коллекцияларын зерделеу нәтижесінде Қазақстан Республикасы үшін көкөніс дақылдарының 19 жаңа сорттары құрылды және әртүрлі салаларда пайдалануға жіберілді.

генетикалық ресурстар, үлгі, жинақ, түр, отбасы, селекция, өнімділік, сорт, іріктеу

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1.Urazaliev R.A. Country Report on the State of Plant Genetic Resources for Food and Agriculture. Kazakhstan Republic. Global Information and Early Warning System on Plant Genetic Resources [Text] / Urazaliev R.A., Alimgazinova B.Sh, Yessimbekova M.A. et al. // FAO (WIEWS), (2007) 54 pp.
2.Urazaliev RA, State and development strategy of plant genetic resources for food and agriculture of the Kazakhstan Republiс [Text] / Urazaliev R.A., Yessimbekova M.A., Alimgazinova B.Sh. et al. // In: Proceedings of the International Scientific and Practical Conference "Achievements and prospects of agriculture and crop production development". Almalybak, 2019. P.99-103.
3.Yessimbekova M.A. Biodiversity of genetic resources for agriculture and food in the Republic of Kazakhstan [Text] / M.A. Yessimbekova //In: Proceedings of the conference "Conservation and reproduction of genetic resources for sustainable agriculture and food security in the scale of OIC". Nur-Sultan, 2021. P. 39-43.
4.Barba-Espin G. Crop Genetic Resources: An Overview [Text] / Barba-Espin G., Acosta-Motos J.R. // Agronomy (2022) 12(2): 340. https://doi.org/ 10.3390/agronomy12020340
5.Драгавцев В.А. Генетические коллекции овощных растений. Часть 3. [Текст] / Под общей редакцией акад. РАСХН В.А. Драгавцева // Санкт-Петербург, 2001. - 255 с.
6.Айтбаев Т.Е., Лукьянец В.Н., Киселёва Н.А. Генофонд овощебахчевых растений в Казахстане: формирование, изучение, сохранение, использование [Текст] / Айтбаев Т.Е., Лукьянец В.Н., Киселёва Н.А. // Кайнар, 2012. 122 с.
7.Лукьянец В.Н. Методика формирования, оценки, сохранения и документирования генофонда овощебахчевых растений [Текст] / В.Н. Лукьянец // Алматы, 2014. – 32 с.
8.Амирова Ж.С. Оценка различных генотипов моркови столовой в условиях юго-востока Казахстана [Текст] / Амирова Ж.С., Манабаева У.А., Амиров Б.М. // Исследование, результаты (2020) 3(87): 237-243.
9.Государственный реестр селекционных достижений, допущенных к использованию в Республике Казахстан. Алматы, 2022. 239 c.
10.Лукьянец В.Н. Рекомендации по хранению семян овощебахчевых растений [Текст] / Лукьянец В.Н., Киселёва Н.А., Жакатаева Э.Р. // Кайнар, 2011. – 37 с.
11.Киселева Н.А. Итоги работы по формированию и изучению генофонда [Текст] / Киселева Н.А., Максатова И.М. // Материалы международной научно-практической конференции «Научно-инновационные основы развития картофелеводства, овощеводства и бахчеводства в Республике Казахстан» - Кайнар, 2016. - C. 251-254.
12.Киселева Н.А. Каталог коллекции генофонда КазНИИПВГ. Помидор. Выпуск 8 [Текст] / Н.А. Киселева // Алматы, 2017. - 36 с.
13.Киселева Н.А. Каталог коллекции генофонда КазРИПВГ. Зеленые и пряные овощи. Выпуск 5 [Текст] / Киселева Н.А., Лукьянец В.Н. // Алматы, 2017. - 24 с.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ҚАЗАҚСТАНДА КӨКӨНІС-БАҚША ӨСІМДІКТЕРІНІҢ ГЕНОФОНДЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ. Izdenister natigeler. 2-1 (special) (Jun. 2024), 342–348. DOI:https://doi.org/10.37884/2-1-2024/570.

(1)ҚАЗАҚСТАНДА КӨКӨНІС-БАҚША ӨСІМДІКТЕРІНІҢ ГЕНОФОНДЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ. Izdenister natigeler 2024, No. 2-1 (special), 342-348. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/570.

ҚАЗАҚСТАНДА КӨКӨНІС-БАҚША ӨСІМДІКТЕРІНІҢ ГЕНОФОНДЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ. (2024). Izdenister Natigeler, 2-1 (special), 342-348. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/570

ҚАЗАҚСТАНДА КӨКӨНІС-БАҚША ӨСІМДІКТЕРІНІҢ ГЕНОФОНДЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2-1 (special), p. 342–348, 2024. DOI: 10.37884/2-1-2024/570. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/570. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАНДА КӨКӨНІС-БАҚША ӨСІМДІКТЕРІНІҢ ГЕНОФОНДЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special) (June): 342-48. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/570.

“ҚАЗАҚСТАНДА КӨКӨНІС-БАҚША ӨСІМДІКТЕРІНІҢ ГЕНОФОНДЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ” (2024) Izdenister natigeler, (2-1 (special), pp. 342–348. doi:10.37884/2-1-2024/570.

[1]“ҚАЗАҚСТАНДА КӨКӨНІС-БАҚША ӨСІМДІКТЕРІНІҢ ГЕНОФОНДЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ”, Izdenister natigeler, no. 2-1, pp. 342–348, Jun. 2024, doi: 10.37884/2-1-2024/570.

“ҚАЗАҚСТАНДА КӨКӨНІС-БАҚША ӨСІМДІКТЕРІНІҢ ГЕНОФОНДЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ”. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special), June 2024, pp. 342-8, https://doi.org/10.37884/2-1-2024/570.

“ҚАЗАҚСТАНДА КӨКӨНІС-БАҚША ӨСІМДІКТЕРІНІҢ ГЕНОФОНДЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ”. Izdenister natigeler, no. 2-1 (special) (June 29, 2024): 342–348. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/570.

1.ҚАЗАҚСТАНДА КӨКӨНІС-БАҚША ӨСІМДІКТЕРІНІҢ ГЕНОФОНДЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2-1 (special):342-8. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/570

1.ҚАЗАҚСТАНДА КӨКӨНІС-БАҚША ӨСІМДІКТЕРІНІҢ ГЕНОФОНДЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ. Izdenister natigeler. 2024;(2-1 (special):342-348. doi:10.37884/2-1-2024/570

[1] 1.Urazaliev R.A. Country Report on the State of Plant Genetic Resources for Food and Agriculture. Kazakhstan Republic. Global Information and Early Warning System on Plant Genetic Resources [Text] / Urazaliev R.A., Alimgazinova B.Sh, Yessimbekova M.A. et al. // FAO (WIEWS), (2007) 54 pp.

[2] 2.Urazaliev RA, State and development strategy of plant genetic resources for food and agriculture of the Kazakhstan Republiс [Text] / Urazaliev R.A., Yessimbekova M.A., Alimgazinova B.Sh. et al. // In: Proceedings of the International Scientific and Practical Conference "Achievements and prospects of agriculture and crop production development". Almalybak, 2019. P.99-103.

[3] 3.Yessimbekova M.A. Biodiversity of genetic resources for agriculture and food in the Republic of Kazakhstan [Text] / M.A. Yessimbekova //In: Proceedings of the conference "Conservation and reproduction of genetic resources for sustainable agriculture and food security in the scale of OIC". Nur-Sultan, 2021. P. 39-43.

[4] 4.Barba-Espin G. Crop Genetic Resources: An Overview [Text] / Barba-Espin G., Acosta-Motos J.R. // Agronomy (2022) 12(2): 340. https://doi.org/ 10.3390/agronomy12020340

[5] 5.Драгавцев В.А. Генетические коллекции овощных растений. Часть 3. [Текст] / Под общей редакцией акад. РАСХН В.А. Драгавцева // Санкт-Петербург, 2001. - 255 с.

[6] 6.Айтбаев Т.Е., Лукьянец В.Н., Киселёва Н.А. Генофонд овощебахчевых растений в Казахстане: формирование, изучение, сохранение, использование [Текст] / Айтбаев Т.Е., Лукьянец В.Н., Киселёва Н.А. // Кайнар, 2012. 122 с.

[7] 7.Лукьянец В.Н. Методика формирования, оценки, сохранения и документирования генофонда овощебахчевых растений [Текст] / В.Н. Лукьянец // Алматы, 2014. – 32 с.

[8] 8.Амирова Ж.С. Оценка различных генотипов моркови столовой в условиях юго-востока Казахстана [Текст] / Амирова Ж.С., Манабаева У.А., Амиров Б.М. // Исследование, результаты (2020) 3(87): 237-243.

[9] 9.Государственный реестр селекционных достижений, допущенных к использованию в Республике Казахстан. Алматы, 2022. 239 c.

[10] 10.Лукьянец В.Н. Рекомендации по хранению семян овощебахчевых растений [Текст] / Лукьянец В.Н., Киселёва Н.А., Жакатаева Э.Р. // Кайнар, 2011. – 37 с.

[11] 11.Киселева Н.А. Итоги работы по формированию и изучению генофонда [Текст] / Киселева Н.А., Максатова И.М. // Материалы международной научно-практической конференции «Научно-инновационные основы развития картофелеводства, овощеводства и бахчеводства в Республике Казахстан» - Кайнар, 2016. - C. 251-254.

[12] 12.Киселева Н.А. Каталог коллекции генофонда КазНИИПВГ. Помидор. Выпуск 8 [Текст] / Н.А. Киселева // Алматы, 2017. - 36 с.

[13] 13.Киселева Н.А. Каталог коллекции генофонда КазРИПВГ. Зеленые и пряные овощи. Выпуск 5 [Текст] / Киселева Н.А., Лукьянец В.Н. // Алматы, 2017. - 24 с.