БИДАЙДЫҢ ЕКІ-ҮШ ТАТ ТҮРЛЕРІНЕ ТӨЗІМДІ СОРТТАРЫ МЕН ҮЛГІЛЕРІН СҰРЫПТАП АЛУ

Шынболат Рсалиев; Ақерке Серікбайқызы

doi:10.37884/2-1-2024/564

Аңдатпа

Мақалада жаздық қатты және күздік жұмсақ бидай сорттары мен үлгілерінің тат ауруларының екі-үш түріне төзімділігін бағалау нәтижелері келтірілген. Қазіргі уақытта Қазақстанда климаттың өзгеруіне байланысты жаздық және күздік бидай дақылдарында сабақ, жапырақ және сары тат түрлері ерекше дамиды және елімізде рұқсат етілген көптеген сорттар аталған аурулардан зардап шегеді. Дегенмен коллекциялық материалдар арасында тат түрлеріне бір мезгілде төзімділік көрсететін сорттар мен үлгілер бар. Олардың кейбіреулерінің құрамында Sr-, Lr- және Yr- гендері анықталған.

Бидай сорттары мен үлгілерінің сабақ, жапырақ және сары таттың жекелеген расаларына төзімділігін анықтау үшін жылыжай жағдайында зерттеулер жүргізілді. Зерттеуге арналған материал ретінде жаздық қатты бидайдың 15 сорты және күздік жұмсақ бидайдың 26 сорттары мен үлгілері қолданылды. Тәжірибе барысында Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының сорт-үлгілерімен қатар Қарабалық ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясы, А.И. Бараев атындағы астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы, сондай-ақ Австралия, Италия, Россия, Франция елдерінің бидай сорттары зерттелді. Күздік жұмсақ бидайдың төрт үлгісі тат ауруының үш түрінің кең таралған расаларына топтық төзімділікті көрсетті. Қатты және жұмсақ бидайдың жекелеген сорттары мен үлгілері аурудың екі түрінің расаларына төзімді болды. Қазіргі уақытта бөлініп алынған үлгілер басқа шаруашылық-құнды белгілер бойынша сұрыптау үшін әртүрлі селекциялық тәлімбақтарда сынақтан өтуде. Ең үздік үлгілер жаңа сорттарды шығару мақсатында будандастыру жұмыстарында қолданылуда.

бидай, сорт, үлгі, сабақ таты, жапырақ таты, сары тат, раса, изогенді линия, топтық төзімділік.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1.Вавилов Н.И. Избранные произведения. 2-том. Ленинград. 1967. – 478 c.
2.Kokhmetova A.M., Atishova M.N., Galymbek K. Identification of wheat germplasm resistant to leaf, stripe and stem rust using molecular markers. Bulletin of National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. – 2020. – V.2, N.384. – P.45-52. https://doi.org/10.32014/2020.2518-1467.40
3.Kokhmetova A., Rsaliyev S., Atishova M., Kumarbayeva M., Malysheva A., Keishilov Z., Zhanuzak D., Bolatbekova A. Evaluation of wheat germplasm for resistance to leaf rust (Puccinia triticina) and identification of the sources of Lr resistance genes using molecular markers. – Plants. - 2021. - 10(7). – 1484. https://doi.org/10.3390/plants10071484
4.Лапочкина И.Ф., Гайнуллин Н.Р., Баранова О.А., Коваленко Н.М., Марченкова Л.А., Павлова О.В., Митрошина О.В. Комплексная устойчивость линий яровой и озимой мягкой пшеницы к биотическим и абиотическим стрессам. Вавиловский журнал генетики и селекции. – 2021. - 25(7). – С.723-731. https://doi.org/10.18699/VJ21.082
5.Rsaliyev A, Yskakova G, Maulenbay A, Zakarya K, Rsaliyev S Virulence and race structure of Puccinia graminis f.sp. tritici in Kazakhstan. Plant Prot. Sci. - 2020. – 56. – P.275-284. https://doi.org/10.17221/85/2020-PPS
6.Мауленбай А.Д., Ыскакова Г.Ш., Рсалиев А.С. Вирулентность и расовый состав Puccinia triticina в Казахстане в 2018 г. Вестник науки КазАТУ им. С.Сейфуллина. - 2020. - 3(106). – С.25-35.
7.Рсалиев Ш.С., Тилеубаева Ж.С., Рсалиев А.С., Агабаева А.Ч., Мамадалиев С.М. Способ дифференциации рас (патотипов) желтой ржавчины пшеницы (Puccinia striiformis f.sp. tritici). 2008. Инновационный патент на изобретение KAZ 22702.
8.Roelfs A.P., Singh R.P., Saari E.E. Rust Diseases of Wheat: Concepts and methods of disease management. – Mexico, D.F.: CIMMYT. – 1992. – 81p.
9.Stakman E.C., Levine M.N. The determination of biologic forms of Puccinia graminis on Triticum spp // Minn. Agr. Exp. St. Tech. Bull. - 1922. – 8. – P.38-41.
10.Mains E.B., Jackson H.S. Physiologic specialization in the leaf rust of wheat Puccinia triticiana Erikss // Phytopathology. – 1926. – 16. – P.89-120.
11.Gassner G., Straib W. Experimentelle Untersuchungen uber das Verhaltender Weizensorten gegen Puccinia glumarum // Phytopathology Zeitschrift. – 1929. – Vol.1, N.3. – P.215-275.
12.Long D.L., Kolmer J.A. A North American System of Nomenclature for Puccinia triticina // Phytopathology. – 1989. – Vol.79. – P.525-529.
13.Қазақстан Республикасында пайдалануға ұсынылған селекциялық жетістіктердің мемлекеттік тізбесі. / Государственный реестр селекционных достижений, рекомендуемых к использованию в Республике Казахстан – Нур-Султан. - 2022 – 128 с.
14.Рсалиев Ш.С., Серикбайкызы А. Устойчивость сортов яровой твердой пшеницы к стеблевой ржавчине на юго-востоке Казахстана. Ізденістер, нəтижелер – Исследования, результаты. - 2023. - № 1(97). – С.29-36. https://doi.org/10.37884/1-2023/04
15.Беспалова Л.А., Романенко А.А., Колесников Ф.А., Кудряшов И.Н., Аблова И.Б. Сорта пшеницы и тритикале. Краснодар, 2020 – 170 с.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. БИДАЙДЫҢ ЕКІ-ҮШ ТАТ ТҮРЛЕРІНЕ ТӨЗІМДІ СОРТТАРЫ МЕН ҮЛГІЛЕРІН СҰРЫПТАП АЛУ. Izdenister natigeler. 2-1 (special) (Jun. 2024), 276–284. DOI:https://doi.org/10.37884/2-1-2024/564.

(1)БИДАЙДЫҢ ЕКІ-ҮШ ТАТ ТҮРЛЕРІНЕ ТӨЗІМДІ СОРТТАРЫ МЕН ҮЛГІЛЕРІН СҰРЫПТАП АЛУ. Izdenister natigeler 2024, No. 2-1 (special), 276-284. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/564.

БИДАЙДЫҢ ЕКІ-ҮШ ТАТ ТҮРЛЕРІНЕ ТӨЗІМДІ СОРТТАРЫ МЕН ҮЛГІЛЕРІН СҰРЫПТАП АЛУ. (2024). Izdenister Natigeler, 2-1 (special), 276-284. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/564

БИДАЙДЫҢ ЕКІ-ҮШ ТАТ ТҮРЛЕРІНЕ ТӨЗІМДІ СОРТТАРЫ МЕН ҮЛГІЛЕРІН СҰРЫПТАП АЛУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2-1 (special), p. 276–284, 2024. DOI: 10.37884/2-1-2024/564. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/564. Acesso em: 15 sep. 2026.

“БИДАЙДЫҢ ЕКІ-ҮШ ТАТ ТҮРЛЕРІНЕ ТӨЗІМДІ СОРТТАРЫ МЕН ҮЛГІЛЕРІН СҰРЫПТАП АЛУ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special) (June): 276-84. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/564.

“БИДАЙДЫҢ ЕКІ-ҮШ ТАТ ТҮРЛЕРІНЕ ТӨЗІМДІ СОРТТАРЫ МЕН ҮЛГІЛЕРІН СҰРЫПТАП АЛУ” (2024) Izdenister natigeler, (2-1 (special), pp. 276–284. doi:10.37884/2-1-2024/564.

[1]“БИДАЙДЫҢ ЕКІ-ҮШ ТАТ ТҮРЛЕРІНЕ ТӨЗІМДІ СОРТТАРЫ МЕН ҮЛГІЛЕРІН СҰРЫПТАП АЛУ”, Izdenister natigeler, no. 2-1, pp. 276–284, Jun. 2024, doi: 10.37884/2-1-2024/564.

“БИДАЙДЫҢ ЕКІ-ҮШ ТАТ ТҮРЛЕРІНЕ ТӨЗІМДІ СОРТТАРЫ МЕН ҮЛГІЛЕРІН СҰРЫПТАП АЛУ”. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special), June 2024, pp. 276-84, https://doi.org/10.37884/2-1-2024/564.

“БИДАЙДЫҢ ЕКІ-ҮШ ТАТ ТҮРЛЕРІНЕ ТӨЗІМДІ СОРТТАРЫ МЕН ҮЛГІЛЕРІН СҰРЫПТАП АЛУ”. Izdenister natigeler, no. 2-1 (special) (June 29, 2024): 276–284. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/564.

1.БИДАЙДЫҢ ЕКІ-ҮШ ТАТ ТҮРЛЕРІНЕ ТӨЗІМДІ СОРТТАРЫ МЕН ҮЛГІЛЕРІН СҰРЫПТАП АЛУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2-1 (special):276-84. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/564

1.БИДАЙДЫҢ ЕКІ-ҮШ ТАТ ТҮРЛЕРІНЕ ТӨЗІМДІ СОРТТАРЫ МЕН ҮЛГІЛЕРІН СҰРЫПТАП АЛУ. Izdenister natigeler. 2024;(2-1 (special):276-284. doi:10.37884/2-1-2024/564

[1] 1.Вавилов Н.И. Избранные произведения. 2-том. Ленинград. 1967. – 478 c.

[2] 2.Kokhmetova A.M., Atishova M.N., Galymbek K. Identification of wheat germplasm resistant to leaf, stripe and stem rust using molecular markers. Bulletin of National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. – 2020. – V.2, N.384. – P.45-52. https://doi.org/10.32014/2020.2518-1467.40

[3] 3.Kokhmetova A., Rsaliyev S., Atishova M., Kumarbayeva M., Malysheva A., Keishilov Z., Zhanuzak D., Bolatbekova A. Evaluation of wheat germplasm for resistance to leaf rust (Puccinia triticina) and identification of the sources of Lr resistance genes using molecular markers. – Plants. - 2021. - 10(7). – 1484. https://doi.org/10.3390/plants10071484

[4] 4.Лапочкина И.Ф., Гайнуллин Н.Р., Баранова О.А., Коваленко Н.М., Марченкова Л.А., Павлова О.В., Митрошина О.В. Комплексная устойчивость линий яровой и озимой мягкой пшеницы к биотическим и абиотическим стрессам. Вавиловский журнал генетики и селекции. – 2021. - 25(7). – С.723-731. https://doi.org/10.18699/VJ21.082

[5] 5.Rsaliyev A, Yskakova G, Maulenbay A, Zakarya K, Rsaliyev S Virulence and race structure of Puccinia graminis f.sp. tritici in Kazakhstan. Plant Prot. Sci. - 2020. – 56. – P.275-284. https://doi.org/10.17221/85/2020-PPS

[6] 6.Мауленбай А.Д., Ыскакова Г.Ш., Рсалиев А.С. Вирулентность и расовый состав Puccinia triticina в Казахстане в 2018 г. Вестник науки КазАТУ им. С.Сейфуллина. - 2020. - 3(106). – С.25-35.

[7] 7.Рсалиев Ш.С., Тилеубаева Ж.С., Рсалиев А.С., Агабаева А.Ч., Мамадалиев С.М. Способ дифференциации рас (патотипов) желтой ржавчины пшеницы (Puccinia striiformis f.sp. tritici). 2008. Инновационный патент на изобретение KAZ 22702.

[8] 8.Roelfs A.P., Singh R.P., Saari E.E. Rust Diseases of Wheat: Concepts and methods of disease management. – Mexico, D.F.: CIMMYT. – 1992. – 81p.

[9] 9.Stakman E.C., Levine M.N. The determination of biologic forms of Puccinia graminis on Triticum spp // Minn. Agr. Exp. St. Tech. Bull. - 1922. – 8. – P.38-41.

[10] 10.Mains E.B., Jackson H.S. Physiologic specialization in the leaf rust of wheat Puccinia triticiana Erikss // Phytopathology. – 1926. – 16. – P.89-120.

[11] 11.Gassner G., Straib W. Experimentelle Untersuchungen uber das Verhaltender Weizensorten gegen Puccinia glumarum // Phytopathology Zeitschrift. – 1929. – Vol.1, N.3. – P.215-275.

[12] 12.Long D.L., Kolmer J.A. A North American System of Nomenclature for Puccinia triticina // Phytopathology. – 1989. – Vol.79. – P.525-529.

[13] 13.Қазақстан Республикасында пайдалануға ұсынылған селекциялық жетістіктердің мемлекеттік тізбесі. / Государственный реестр селекционных достижений, рекомендуемых к использованию в Республике Казахстан – Нур-Султан. - 2022 – 128 с.

[14] 14.Рсалиев Ш.С., Серикбайкызы А. Устойчивость сортов яровой твердой пшеницы к стеблевой ржавчине на юго-востоке Казахстана. Ізденістер, нəтижелер – Исследования, результаты. - 2023. - № 1(97). – С.29-36. https://doi.org/10.37884/1-2023/04

[15] 15.Беспалова Л.А., Романенко А.А., Колесников Ф.А., Кудряшов И.Н., Аблова И.Б. Сорта пшеницы и тритикале. Краснодар, 2020 – 170 с.