ВЛИЯНИЕ СПОСОБОВ ОБРАБОТКИ ПОЧВЫ НА ВОДНО-ФИЗИЧЕСКИЕ СВОЙСТВА ПОЧВЫ В УСЛОВИЯХ БОГАРЫ  ЮГО-ВОСТОКА КАЗАХСТАНА

Рауан Жапаев; Гуля Kunypiyaeva; Жумагали Оспанбаев; Айзада Сембаева; Кудайберген Кыргызбай; Еркин Какимжанов

doi:10.37884/2-1-2024/558

Аңдатпа

Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы тәлімі жерлерді ұтымды пайдалану үшін топырақты өңдеудің әртүрлі тәсілдері оның топырақтағы су-физикалық қасиеттеріне әсері зерттелді. Топырақтағы өнімді ылғал қоры көктемде 20-22 см жер жырту кезінде орта есеппен үш жыл ішінде барлық зерттелген дақылдар бойынша 115,9-139,1 мм, 8-10 см минималды өңдеу– 126,2-158,1 мм, нөлдік өңдеу кезінде –118,2-161,5 мм құрады. Шілде айының басында жауын-шашынның мөлшерінің төмендігіне байланысты егін жинауға өсімдіктердің булануы мен транспирациясы есебінен барлық топырақ өңдеу және зерттелген дақылдар бойынша өнімді ылғал қорының төмендеуі байқалды және жерді 20-22 см жырту тәсілінде 12,3-22,5 мм, 8-10 см минималды өңдеу кезінде 11,6-28,3 мм, нөлдік өңдегенде 9,6-27,9 мм құрады. 0-30 см егістік топырақ қабатындағы зерттелген дақылдарға арналған топырақтың тығыздығы оның өңдеу әдістеріне байланысты айтарлықтай өзгергенін көрсетті, көктемде ол 1,17-1,21 г/см3 бос және әлсіз тығыздалған күйде болды, ал егін жинау кезінде 1,28-1,32 г/см3, әсіресе нөлдік өңдеу кезінде ұлғая түсті және тығыз болды. Арпа егістігінде топырақты минималды өңдеу кезіндегі зерттеулердің орташа үш жылдағы ең жоғары өнімділігі 25,3 ц/га, ал ең аз өнімділік судан шөбінде 6,6 ц/га, ал топырақты минималды және нөлдік өңдеу тәсілдерінде сәйкесінше гектарына 7,3 және 9,0 центнер өнімділікті құрады.

Үш жылдық зерттеу нәтижелерінде минималды өңдеу нұсқасында жаздық арпа, асбұршақ және мақсары дақылдары, нөлдік өңдеген нұсқада ал судан шөбінде жоғары өнімділік алынғаны көрсетілді.

Топырвқ өңдеу тәсілдері, дақылдардың өнімділігі, топырақ құрылымы, арпа, бұршақ, мақсары, судан шөбі

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Kogut BM. Organic matter of the air-dry and water-stable macroaggregates (2–1 mm) of haplic chernozem in contrasting variants of land use. Eurasian Soil Science [Text] / Artemyeva ZS, Kirillova NP, Yashin MA, Soshnikova EI. - 2019. № 52(2). -С. 141-149.
2. Kholodov VA. Interpretation of data on the aggregate composition of typical chernozems under different land use by cluster and principal component analyses [Text] Yaroslavtseva NV, Frid AS. / Eurasian Soil Science. - 2016. 49(9). -С. 102-103.
3. Sabitov MM. Influence of complex application of chemicalization agents on the main diseases and contamination of spring wheat [Text]/ Naumetov RV, Sharipova RB. Perm Agrarian Bulletin. - 2015. № 3(11). -С. 25-32.
4. Kuzina EV. Changes in the yield of winter wheat and grain quality depending on the methods of basic tillage and the level of fertilization [Text]/ Yаkunin AI. Agricultural scientific journal. - 2016. № (11). -С. 24-29.
5. Volters IA. The influence of crop cultivation technologies on agrophysical factors of fertility in various soil and climatic zones of the Stavropol Territory [Text]/ Vlasova OI, Perederieva VM, Trubacheva LV. Vestnik of the Upper Volga Agroindustrial Complex. - 2022. № 4 (60). -С. 12-20.
6. Ospanbayev Z. Tillage system and cover crop effects on organic carbon and available nutrient contents in light chestnut soil [Text]/ Doszhanov A, Abdrazakov Y, Zhapayev R, Sembayeva A, Zakieva A, Yertayeva Z. Eurasian Journal of Soil Science. - 2023. № 12 (3). -С. 238-243.
7. Mrabet R. Chapter 6: Adoption and spread of Conser¬vation Agriculture in North Africa. In. Kassam, A. (ed). Advances in Conservation Agriculture. Adop¬tion and Spread [Text]/ Bahri H, Zaghouane O, Chiekh M’hamed H, El-Areed SRM, Abou El-Enin MM. 2022. Burleigh Dodds, Cambridge, UK, 3. https://doi.org/10.19103/AS.2021.0088.06
8. Jordan A. Effects of mulching on soil physical properties and runoff under semi-arid conditions in southern Spain [Text]/ Zavala LM, Gil J. Catena. - 2010. № 81. -С. 77-85.
9. Dospekhov BA (1985). Methods of field experience. Agropromizdat. 351.
10. Kachinsky NA (1970). Soil physics. Moscow: Higher School. Part II. Water-physical properties and soil regimes. 363 p.
11. Zhapayev R, Toderich K, Kunypiyaeva G, Kurmanbayeva M, Mustafayev M, Ospanbayev Zh, Omarova A, Kusmangazinov A (2023). Screening of sweet and grain sorghum genotypes for green biomass production in different regions of Kazakhstan. Journal of water and land development. 56 (I–III): 1–9. https://doi.org/10.24425/jwld.2023.143752 2023.
12. Кураченко Н.Л., Колесников А.С., Романов В.Н. Влияние обработки почвы на агрофизическое состояние чернозема и продуктивность яровой пшеницы. Сибирский вестник с.-х. науки. – 2018, том 48. №48. -С.44–50.
13. Поляков Д. Г. Обработка почвы и прямой посев: агрофизические свойства черноземов и урожайность полевых культур // Земледелие. - 2021. № 2. -С.37–43.
14. Кузнецова И.В., Азовцева Н.А., Бондарев А.Г. Нормативы изменения физических свойств почв степной, сухостепной, полупустынной зон европейской территории России // Бюллетень Почвенного института им. В.В. Докучаева. – 2011. - №67. -С.3-19.
15. Жусупбеков Е.К., Амангалиев Б.М., Хидиров А.Э., Байтаракова Қ.Ж., Рустемова К.У. Влияние способов обработки почвы и минеральных удобрений на урожайность сафлора, возделываемого в условиях светло-каштановых почвах юго-востока Казастана // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №3 (99) 2023, ISSN 2304-3334.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ӘДІСТЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ СУ-ФИЗИКАЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler. 2-1 (special) (Jun. 2024), 220–232. DOI:https://doi.org/10.37884/2-1-2024/558.

(1)ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ӘДІСТЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ СУ-ФИЗИКАЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler 2024, No. 2-1 (special), 220-232. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/558.

ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ӘДІСТЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ СУ-ФИЗИКАЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ. (2024). Izdenister Natigeler, 2-1 (special), 220-232. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/558

ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ӘДІСТЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ СУ-ФИЗИКАЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2-1 (special), p. 220–232, 2024. DOI: 10.37884/2-1-2024/558. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/558. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ӘДІСТЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ СУ-ФИЗИКАЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special) (June): 220-32. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/558.

“ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ӘДІСТЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ СУ-ФИЗИКАЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ” (2024) Izdenister natigeler, (2-1 (special), pp. 220–232. doi:10.37884/2-1-2024/558.

[1]“ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ӘДІСТЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ СУ-ФИЗИКАЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 2-1, pp. 220–232, Jun. 2024, doi: 10.37884/2-1-2024/558.

“ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ӘДІСТЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ СУ-ФИЗИКАЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special), June 2024, pp. 220-32, https://doi.org/10.37884/2-1-2024/558.

“ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ӘДІСТЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ СУ-ФИЗИКАЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 2-1 (special) (June 29, 2024): 220–232. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/558.

1.ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ӘДІСТЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ СУ-ФИЗИКАЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2-1 (special):220-32. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/558

1.ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТӘЛІМІ ЖАҒДАЙЫНДА ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ӘДІСТЕРІНІҢ ТОПЫРАҚТЫҢ СУ-ФИЗИКАЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler. 2024;(2-1 (special):220-232. doi:10.37884/2-1-2024/558

[1] 1. Kogut BM. Organic matter of the air-dry and water-stable macroaggregates (2–1 mm) of haplic chernozem in contrasting variants of land use. Eurasian Soil Science [Text] / Artemyeva ZS, Kirillova NP, Yashin MA, Soshnikova EI. - 2019. № 52(2). -С. 141-149.

[2] 2. Kholodov VA. Interpretation of data on the aggregate composition of typical chernozems under different land use by cluster and principal component analyses [Text] Yaroslavtseva NV, Frid AS. / Eurasian Soil Science. - 2016. 49(9). -С. 102-103.

[3] 3. Sabitov MM. Influence of complex application of chemicalization agents on the main diseases and contamination of spring wheat [Text]/ Naumetov RV, Sharipova RB. Perm Agrarian Bulletin. - 2015. № 3(11). -С. 25-32.

[4] 4. Kuzina EV. Changes in the yield of winter wheat and grain quality depending on the methods of basic tillage and the level of fertilization [Text]/ Yаkunin AI. Agricultural scientific journal. - 2016. № (11). -С. 24-29.

[5] 5. Volters IA. The influence of crop cultivation technologies on agrophysical factors of fertility in various soil and climatic zones of the Stavropol Territory [Text]/ Vlasova OI, Perederieva VM, Trubacheva LV. Vestnik of the Upper Volga Agroindustrial Complex. - 2022. № 4 (60). -С. 12-20.

[6] 6. Ospanbayev Z. Tillage system and cover crop effects on organic carbon and available nutrient contents in light chestnut soil [Text]/ Doszhanov A, Abdrazakov Y, Zhapayev R, Sembayeva A, Zakieva A, Yertayeva Z. Eurasian Journal of Soil Science. - 2023. № 12 (3). -С. 238-243.

[7] 7. Mrabet R. Chapter 6: Adoption and spread of Conser¬vation Agriculture in North Africa. In. Kassam, A. (ed). Advances in Conservation Agriculture. Adop¬tion and Spread [Text]/ Bahri H, Zaghouane O, Chiekh M’hamed H, El-Areed SRM, Abou El-Enin MM. 2022. Burleigh Dodds, Cambridge, UK, 3. https://doi.org/10.19103/AS.2021.0088.06

[8] 8. Jordan A. Effects of mulching on soil physical properties and runoff under semi-arid conditions in southern Spain [Text]/ Zavala LM, Gil J. Catena. - 2010. № 81. -С. 77-85.

[9] 9. Dospekhov BA (1985). Methods of field experience. Agropromizdat. 351.

[10] 10. Kachinsky NA (1970). Soil physics. Moscow: Higher School. Part II. Water-physical properties and soil regimes. 363 p.

[11] 11. Zhapayev R, Toderich K, Kunypiyaeva G, Kurmanbayeva M, Mustafayev M, Ospanbayev Zh, Omarova A, Kusmangazinov A (2023). Screening of sweet and grain sorghum genotypes for green biomass production in different regions of Kazakhstan. Journal of water and land development. 56 (I–III): 1–9. https://doi.org/10.24425/jwld.2023.143752 2023.

[12] 12. Кураченко Н.Л., Колесников А.С., Романов В.Н. Влияние обработки почвы на агрофизическое состояние чернозема и продуктивность яровой пшеницы. Сибирский вестник с.-х. науки. – 2018, том 48. №48. -С.44–50.

[13] 13. Поляков Д. Г. Обработка почвы и прямой посев: агрофизические свойства черноземов и урожайность полевых культур // Земледелие. - 2021. № 2. -С.37–43.

[14] 14. Кузнецова И.В., Азовцева Н.А., Бондарев А.Г. Нормативы изменения физических свойств почв степной, сухостепной, полупустынной зон европейской территории России // Бюллетень Почвенного института им. В.В. Докучаева. – 2011. - №67. -С.3-19.

[15] 15. Жусупбеков Е.К., Амангалиев Б.М., Хидиров А.Э., Байтаракова Қ.Ж., Рустемова К.У. Влияние способов обработки почвы и минеральных удобрений на урожайность сафлора, возделываемого в условиях светло-каштановых почвах юго-востока Казастана // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №3 (99) 2023, ISSN 2304-3334.