Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

САРЫ ТАТҚА (PUCCINIA STRIIFORMIS F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІК БАҒЫТЫНДА, КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ

Салтанат Дубекова 1

1 КЕАҚ «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті»

doi.org/10.37884/1-2024/07 Бет. 64-73 Қабылданды 24.01.2024 Жарияланды 29.03.2024

Аңдатпа

Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету бидайдың жоғары өнімділігіне, ауру қоздырғыштарына және абиотикалық әсерге төзімділігіне бағытталған. Ауру қоздырғыштарына төзімділік, өсімдіктер селекциясындағы бағдарламалардың маңызды бағыты болып табылады, өйткені кез келген жақсы шыққан сорт түпкілікті пайдалану үшін, жоғары өнімділікке, ауруға төзімділікке және басқа да шаруашылық-құнды сипаттамаларға ие болуы керек. Қазақстанның оңтүстік-шығысында күздік бидай ауруларының ішінде зиянды қоздырғыштардың бірі – сары тат (Puccinia striiformis f. sp. tritici). Өсірілетін бидай сорттарының көпшілігі ауру қоздырғышына сезімтал, сондықтан осы қауіпті ауруға төзімділік қабілетін үнемі бақылау, зерттеу және селекцияға жаңа бастапқы формаларды ұсыну, бұл бағыттағы үлкен қажеттілік болып табылады. Төзімді сорттарды қолдану, өсіру егін шығынын азайтудың ең тиімді және экологиялық таза әдісі болып табылады.

Жасанды індет аясы жағдайында, күздік бидайдың төзімділік көздерін іздеу мақсатында, Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының тәжірибелік стационарында (N43,238193° E76,696753°) селекциялық-иммунологиялық зерттеулер жүргізілді. Бұл мақалада күздік бидайды түр ішілік будандастыру арқылы алынған гибридті популяцияларының төзімді формаларын фенотиптік іріктеу, олардың P. striiformis қоздырғышына  иммунологиялық сипаттамалары бойынша ғылыми жұмыс нәтижелері берілген. Өнімділіктің төзімділікпен үйлесуі, жаңа селекциялық линияларды сәтті алудың және сорттарды жеделдетіп шығарудың анықтаушы факторы болып табылады. Мұндай құнды күздік бидай линиялары жаңа сорттар үшін ата-аналық формасы және астық өсіру аймақтары үшін патогенге төзімділіктің доноры бола алады.

күздік бидай, линия, будандастыру, сары тат, төзімділік, селекция, иммунитет.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Gupta P.K. Wheat Genomics: Present Status and Future Prospects [Текст]/ P.K. Gupta, R.R. Mir, A. Mohan, J. Kumar //Int. J. Plant Genomics (2008) https://doi.org/10.1155/2008/896451
  2. 2. Bertholdsson N.O. Early vigor and Allelopathy - Two useful traits for enhancing barley and wheat competitiveness against weeds [Текст]/ N.O. Bertholdsson //Weed Research 45(2): 94-102.(2005) http://dx.doi.org/10.1111/j.1365-3180.2004.00442.x
  3. 3. Chen X.M. Epidemiology and control of stripe rust on wheat [Текст]/ X.M. Chen // Canadian Journal of Plant Pathology 27(3): 314-337.(2005) http://dx.doi.org/10.1080/07060660509507230
  4. 4. Wellings C.R. Global status of stripe rust: a review of historical and current threats [Текст]/ C.R. Wellings // Euphytica 179(1): 129-141(2011) http://dx.doi.org/10.1007/s10681-011-0360-y
  5. 5. Wan A.M. Wheat stripe rust epidemic and virulence of Puccinia striiformis f. sp. tritici in China in 2002 [Текст]/ A.M. Wan, Z.H. Zhao, X.M. Chen, Z.H. He, S.L. Jin et al. // Plant Disease 88(8): 896.(2004) https://doi.org/10.1094/pdis.2004.88.8.896
  6. 6. Chen X.M. Wheat stripe rust epidemics and races of Puccinia striiformis f. sp. tritici in the United States in 2000 [Текст]/ X.M. Chen, M. Moore, E.A. Milus, D. Long, D. Marshall et al. //Plant Disease 86(1): 39.(2002) https://doi.org/10.1094/pdis.2002.86.1.39
  7. 7. Wellings C.R. First detection of wheat stripe rust in Western Australia: evidence for a foreign incursion [Текст]/ C.R. Wellings, D.G. Wright, F. Keiper, R. Loughman //Australia Plant Pathology 32(2): 321-322.(2003) http://dx.doi.org/10.1071/AP03023
  8. 8. Cheng P. Molecular mapping of a gene for stripe rust resistance in spring wheat cultivar IDO377s [Текст]/ P. Cheng, X.M. Chen// Theor Appl Genet 121(1): 195-204.(2010) https://doi.org/10.1007/s00122-010-1302-0
  9. 9. Гуляев Г. В. Селекция и семеноводство полевых культур с основами генетики [Текст]/ Г. В. Гуляев, А. П. Дубинин // -М.: Колос, 1980. - 375 с.
  10. 10. Roelfs A. P. Rust Diseases of Wheat: Concepts and Methods of Disease Management [Текст]/ A.P. Roelfs, R.P. Singh, E.E. Saari // Mexico, D.F.: CIMMYT. 81 р. http://hdl.handle.net/10883/1153
  11. 11. Rust scoring guide (Handbook). CIMMYT Londres 40, Apdo. Postal 6-641, Mexico 06600, D.F., Mexico.1986. http://hdl.handle.net/10883/1109
  12. 12. Peterson R.F. A diagrammatic scale for estimating rust intensity of leaves and stem of cereals [Текст]/ R.F. Peterson, A.B. Campbell, A.E. Hannah //Can. J. Res. Sect., 1948. V. 26. P. 496–500. http://dx.doi.org/10.1139/cjr48c-033
  13. 13. Дубекова С.Б. Анализ состояния устойчивости озимой пшеницы к желтой ржавчине в условиях юго-востока Казахстана [Текст]/ С.Б.Дубекова, A.K. Есеркенов, A.A. Ыдырыс, A. Куресбек // Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты - Алматы, 2020. – №4 – С. 214-220.
  14. 14. Dubekova S.B. Immunological Characteristics of Winter Wheat Lines with Resistance to Rust Diseases in Kazakhstan [Текст]/ S.B. Dubekova, A.T. Sarbaev, A.A. Ydyrys, A.K. Eserkenov and Sh.O. Bastaubaeva // OnLine Journal of Biological Sciences, 2021, 21 (4):356.365 https://doi.org/10.3844/ojbsci.2021.356.365
  15. 15. Дубекова С.Б. ЭффективностьYr-генов в Казахстане: поиск источников устойчивости озимой пшеницы [Текст]/ С.Б. Дубекова,А.Т. Сарбаев,М.А. Есимбекова, A.K. Есеркенов // Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты. - Алматы, 2023. – №4 (100) – С. 73-80. https://doi.org/10.37884/4-2023/09
  16. 16. Gadisa A. Wheat Breeding for Disease Resistance: Review [Текст]/ A.Gadisa //J. Microbiol Biotechnol, 2019, 4(2): 000142. https://doi.org/10.23880/oajmb-16000142
  17. 17. Лапочкина И.Ф. Создание исходного материала яровой мягкой пшеницы для селекции на устойчивость к стеблевой ржавчине (Puccinia graminis Pers. f. sp. tritici), в том числе и к расе Ug99, в России [Текст]/ И.Ф. Лапочкина, О.А. Баранова, В.П. Шаманин, Г.В. Волкова, Н.Р. Гайнуллин, А.В. Анисимова, Д.Н, Галингер, Е.Н. Лазарева, Е.В. Гладкова, О.Ф. Ваганова // Вавиловский журнал генетики и селекции. 2016; 20(3):320-328. https://doi.org/10.18699/VJ16.167
  18. 18. Bhardwaj S.C. Puccinia - Triticum interaction: an update [Текст]/ S.C. Bhardwaj // Indian Phytopathology, 2013. 66(1): 14–19.
  19. 19. McIntosh R.A. Catalogue of Gene Symbols for Wheat: 2017 Supplement [Текст] / R.A. McIntosh, J. Dubcovsky, W.J. Rogers, C. Morris and X.C. Xia. // In: KOMUGI–Integrated Wheat Science Database. 2017. http://shigen.nig.ac.jp/wheat/komugi/genes/macgene/supplement2017.pdf

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. САРЫ ТАТҚА (PUCCINIA STRIIFORMIS F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІК БАҒЫТЫНДА, КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ . Izdenister natigeler. 1 (101) (Mar. 2024), 64–73. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2024/07.
(1)САРЫ ТАТҚА (PUCCINIA STRIIFORMIS F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІК БАҒЫТЫНДА, КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ . Izdenister natigeler 2024, No. 1 (101), 64-73. https://doi.org/10.37884/1-2024/07.
САРЫ ТАТҚА (PUCCINIA STRIIFORMIS F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІК БАҒЫТЫНДА, КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ . (2024). Izdenister Natigeler, 1 (101), 64-73. https://doi.org/10.37884/1-2024/07
САРЫ ТАТҚА (PUCCINIA STRIIFORMIS F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІК БАҒЫТЫНДА, КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ . Izdenister natigeler, [S. l.], n. 1 (101), p. 64–73, 2024. DOI: 10.37884/1-2024/07. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/468. Acesso em: 15 sep. 2026.
“САРЫ ТАТҚА (PUCCINIA STRIIFORMIS F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІК БАҒЫТЫНДА, КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 1 (101) (March): 64-73. https://doi.org/10.37884/1-2024/07.
“САРЫ ТАТҚА (PUCCINIA STRIIFORMIS F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІК БАҒЫТЫНДА, КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ ” (2024) Izdenister natigeler, (1 (101), pp. 64–73. doi:10.37884/1-2024/07.
[1]“САРЫ ТАТҚА (PUCCINIA STRIIFORMIS F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІК БАҒЫТЫНДА, КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ ”, Izdenister natigeler, no. 1 (101), pp. 64–73, Mar. 2024, doi: 10.37884/1-2024/07.
“САРЫ ТАТҚА (PUCCINIA STRIIFORMIS F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІК БАҒЫТЫНДА, КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ ”. Izdenister Natigeler, no. 1 (101), Mar. 2024, pp. 64-73, https://doi.org/10.37884/1-2024/07.
“САРЫ ТАТҚА (PUCCINIA STRIIFORMIS F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІК БАҒЫТЫНДА, КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ ”. Izdenister natigeler, no. 1 (101) (March 29, 2024): 64–73. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/468.
1.САРЫ ТАТҚА (PUCCINIA STRIIFORMIS F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІК БАҒЫТЫНДА, КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ . Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Mar. 29 [cited 2026 Sep. 15];(1 (101):64-73. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/468
1.САРЫ ТАТҚА (PUCCINIA STRIIFORMIS F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІК БАҒЫТЫНДА, КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫНА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ . Izdenister natigeler. 2024;(1 (101):64-73. doi:10.37884/1-2024/07