ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТА ӨСІРІЛГЕН МАҚСАРЫ ӨНІМДІЛІГІНЕ МИНЕРАЛДЫ ТЫҢАЙТҚЫШТАР ЖӘНЕ ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ӘСЕРІ

Ербол  Жүсіпбеков; Батырғалий  Аманғалиев; Азамат  Хидиров; Құралай  Байтарақова; Қарлыға  Рүстемова

doi:10.37884/3-2023/24

Аңдатпа

Зерттеудің мақсаты ылғалдылығы жеткіліксіз аймақтың ашық қара-қоңыр топырағында минералды тыңайтқыштардың өсіп келе жатқан нормаларын қолданудың тиімділігі және негізгі өңдеудің әртүрлі әдістерінің ылғал динамикасы мен қоректік заттардың құрамы, өнімділігін зерттеу болды. Эксперименттік жұмыс 2022 жылы Алматы облысы, Қарасай ауданындағы "Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты" ЖШС-нің 5,5 га танабында орындалды. Мақсарының барлық вегетациялық кезеңінде минералды тыңайтқыштар аясында топырақтың ылғалмен жақсы қамтамасыз етілуі 73,4-167,4 мм аралығында өңдемей тікелей себу тәсілін қолдану кезінде байқалды, ал аудара жырту және сыдыра өңдеу кезінде 63,4-155,7 мм және 52,6-166,3 мм төмен болғаны айқындалды. Аммиак селитрасын нақты мақсарының 5-6 жұп жапырақ кезеңінде N₉₀-ды енгізгенде топырақта сілтілік гидролизденетін азот жоғары қамтамасыз етілді, ал тармақталу кезеңінде топырақты сыдыра өңдеуде -121 мг/кг, аудара жырту және өңдемей тікелей себуде -100 мг/кг және 95 мг/кг болды. Мақсарының вегетациялық кезеңінде топырақтағы жылжымалы фосфордың мөлшері әр түрлі мөлшерде минералды тыңайтқыштарды қолданған кезде аудара жыртуда – 60-92 мг/кг болды, бұл көрсеткіштің орташа мәні өңдемей тікелей себуде – 55-87 мг/кг болса, ал сыдыра өңдеу кезінде ең төмен – 35-71 мг/кг құрады. Мақсарының көктеу кезеңінен вегетациялық кезеңінің соңына қарай топырақтағы алмаспалы калий мөлшері азайды және оның егін жинау алдында ең аз мөлшері өңдемей тікелей себу тәсілінде - 245-322 мг/кг, орташа көрсеткіштер 10-12 см-ге сыдыра өңдеу кезінде -248-381 мг/кг болғаны байқалды және аудара жыртуда ең жоғары - 268-342 мг/кг-ды құрады. Мақсарының Ника 80 сортының ең жоғарғы өнімділігі өңдемей тікелей себу тәсіліндегі минералды тыңайтқыштардың N₆₀P₆₀K₃₀ орташа мөлшерін қолдану кезінде – гектарына 9,2 центнерді қамтамасыз етті.

минералды тыңайтқыштар; аудара жырту; сыдыра өңдеу; өңдемей тікелей себу, өнімді ылғалдылық, қоректік элеметтермен қамтамасыз ету, өнімділік.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Сафина Н.В., Кильянова Т.В. Технология возделывания сафлора красильного в условиях Среднего Поволжья // Известия Самарского научного центра Российской академии наук. – 2019. – Т. 21. № 6. – С. 95-100.
2. Дедов Э.Б., Адьяев С.Б. Мелиорирующая роль сопутствующих культур рисовых севооборотов // Плодородие. – 2007. - № 4 (37). – С. 44-45.
3. Нарушев В.Б., Куанышкалиев А.Т., Мажаев Н.И., Желмуханов Т.А. Приемы ресурсосберегающей технологии возделывания сафлора в степном Поволжье // Известия Оренбургского аграрного университета. – 2014. - № 5 (49). – С. 63-65.
4. Разумнова Л.А., Каменев Р.А., Мухортова В.К. Влияние минеральных удобрений и бактериальных препаратов на урожайность и масличность сафлора в Ростовской области // Аграрная наука. – 2019. - № 1. – с. 50-52. DOI: 10.32634/0869-8155-2019-321-1-50-52.
5. Алабуше, В.А. Алабушев А.В., Зеленская, Г.М. Растениеводство. - Ростов изд. центр «Март», 2001. - 383 с.
6. Зональные системы земледелия Ростовской области на 2013-2020 годы: монография. Ч. II. / Бондаренко С.Г., Горбаченко Ф.И., Горячев В.П., Гринько А.В., Егорова О.В., Каптулев С.И., Костылев П.И., Кравченко А.Н., Лабынцев А.В., Пасько С.В., Пахомов В.И., Рыков В.Б., Фетюхин И.В., Целуйко О.А., Шурупов В.Г. – Ростов н/Д.: ООО "Донской издательский дом", 2013. – 250 с.
7. Разумнова Л.А., Каменев Р.А., Турчин В.В. Эффективность минеральных удобрений и бактериальных препаратов на сафлоре // В сборнике: Ресурсосбережение и адаптивность в технологиях возделывания сельскохозяйственных культур и переработки продукции растениеводства. Материалы международной научно-практической конференции. 2018. С. 69-73. https://elibrary.ru/item.asp?id=32794131
8. Еськова О.В., Еськов С.В. Влияние доз азотных удобрений на урожайность посевов сафлора красильного (Сarthamus tinctorius) в предгорном Крыму // Известия сельскохозяйственной науки Тавриды. - 2015. - № 3 (166). - С. 63–65.
9. Мусынов К.М., Аринов Б.К., Утельбаев Е.А., Базарбаев Б.Б. Фотосинтез и урожайность семян сафлора // Вестник науки Казахского агротехнического университета им. С. Сейфуллина. – 2014. - № 1 (80). – С. 86-91.
10. Поляков А. И., Алиева О. Ю. Продуктивность сафлора под влиянием минеральных удобрений и регуляторов роста. https://cyberleninka. ru > article > produktivnost-saflor.
11. Титова Б.У., Жубанышев А.Б., Жубанышева А.У. Рост и развитие сафлора в засушливых условиях Актюбинской области // Пленарные доклады Международной научно-практической конференции «Достижения и перспективы селекции, семеноводства сельскохозяйственных культур и богарного земледелия. - 2011. - С. 213-216.
12. Киричкова И.В., Мелихова А.В., Васильев А.М. К вопросу повышения продуктивности сафлора красильного в условиях Волго-Донского междуречья // Известия Нижневолжского агроуниверситетского комплекса: наука и высшее профессиональное образование. – 2019. - № 2 (54). – С. 90-98.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2023. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТА ӨСІРІЛГЕН МАҚСАРЫ ӨНІМДІЛІГІНЕ МИНЕРАЛДЫ ТЫҢАЙТҚЫШТАР ЖӘНЕ ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler. 3 (99) (Sep. 2023), 228–237. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2023/24.

(1)ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТА ӨСІРІЛГЕН МАҚСАРЫ ӨНІМДІЛІГІНЕ МИНЕРАЛДЫ ТЫҢАЙТҚЫШТАР ЖӘНЕ ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler 2023, No. 3 (99), 228-237. https://doi.org/10.37884/3-2023/24.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТА ӨСІРІЛГЕН МАҚСАРЫ ӨНІМДІЛІГІНЕ МИНЕРАЛДЫ ТЫҢАЙТҚЫШТАР ЖӘНЕ ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ӘСЕРІ. (2023). Izdenister Natigeler, 3 (99), 228-237. https://doi.org/10.37884/3-2023/24

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТА ӨСІРІЛГЕН МАҚСАРЫ ӨНІМДІЛІГІНЕ МИНЕРАЛДЫ ТЫҢАЙТҚЫШТАР ЖӘНЕ ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (99), p. 228–237, 2023. DOI: 10.37884/3-2023/24. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/366. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТА ӨСІРІЛГЕН МАҚСАРЫ ӨНІМДІЛІГІНЕ МИНЕРАЛДЫ ТЫҢАЙТҚЫШТАР ЖӘНЕ ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ӘСЕРІ”. 2023. Izdenister Natigeler, no. 3 (99) (September): 228-37. https://doi.org/10.37884/3-2023/24.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТА ӨСІРІЛГЕН МАҚСАРЫ ӨНІМДІЛІГІНЕ МИНЕРАЛДЫ ТЫҢАЙТҚЫШТАР ЖӘНЕ ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ӘСЕРІ” (2023) Izdenister natigeler, (3 (99), pp. 228–237. doi:10.37884/3-2023/24.

[1]“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТА ӨСІРІЛГЕН МАҚСАРЫ ӨНІМДІЛІГІНЕ МИНЕРАЛДЫ ТЫҢАЙТҚЫШТАР ЖӘНЕ ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ӘСЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 3 (99), pp. 228–237, Sep. 2023, doi: 10.37884/3-2023/24.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТА ӨСІРІЛГЕН МАҚСАРЫ ӨНІМДІЛІГІНЕ МИНЕРАЛДЫ ТЫҢАЙТҚЫШТАР ЖӘНЕ ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ӘСЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (99), Sept. 2023, pp. 228-37, https://doi.org/10.37884/3-2023/24.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТА ӨСІРІЛГЕН МАҚСАРЫ ӨНІМДІЛІГІНЕ МИНЕРАЛДЫ ТЫҢАЙТҚЫШТАР ЖӘНЕ ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ӘСЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 3 (99) (September 29, 2023): 228–237. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/366.

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТА ӨСІРІЛГЕН МАҚСАРЫ ӨНІМДІЛІГІНЕ МИНЕРАЛДЫ ТЫҢАЙТҚЫШТАР ЖӘНЕ ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2023 Sep. 29 [cited 2026 Sep. 15];(3 (99):228-37. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/366

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ АШЫҚ ҚАРА-ҚОҢЫР ТОПЫРАҚТА ӨСІРІЛГЕН МАҚСАРЫ ӨНІМДІЛІГІНЕ МИНЕРАЛДЫ ТЫҢАЙТҚЫШТАР ЖӘНЕ ТОПЫРАҚТЫ ӨҢДЕУ ТӘСІЛДЕРІНІҢ ӘСЕРІ. Izdenister natigeler. 2023;(3 (99):228-237. doi:10.37884/3-2023/24

[1] 1. Сафина Н.В., Кильянова Т.В. Технология возделывания сафлора красильного в условиях Среднего Поволжья // Известия Самарского научного центра Российской академии наук. – 2019. – Т. 21. № 6. – С. 95-100.

[2] 2. Дедов Э.Б., Адьяев С.Б. Мелиорирующая роль сопутствующих культур рисовых севооборотов // Плодородие. – 2007. - № 4 (37). – С. 44-45.

[3] 3. Нарушев В.Б., Куанышкалиев А.Т., Мажаев Н.И., Желмуханов Т.А. Приемы ресурсосберегающей технологии возделывания сафлора в степном Поволжье // Известия Оренбургского аграрного университета. – 2014. - № 5 (49). – С. 63-65.

[4] 4. Разумнова Л.А., Каменев Р.А., Мухортова В.К. Влияние минеральных удобрений и бактериальных препаратов на урожайность и масличность сафлора в Ростовской области // Аграрная наука. – 2019. - № 1. – с. 50-52. DOI: 10.32634/0869-8155-2019-321-1-50-52.

[5] 5. Алабуше, В.А. Алабушев А.В., Зеленская, Г.М. Растениеводство. - Ростов изд. центр «Март», 2001. - 383 с.

[6] 6. Зональные системы земледелия Ростовской области на 2013-2020 годы: монография. Ч. II. / Бондаренко С.Г., Горбаченко Ф.И., Горячев В.П., Гринько А.В., Егорова О.В., Каптулев С.И., Костылев П.И., Кравченко А.Н., Лабынцев А.В., Пасько С.В., Пахомов В.И., Рыков В.Б., Фетюхин И.В., Целуйко О.А., Шурупов В.Г. – Ростов н/Д.: ООО "Донской издательский дом", 2013. – 250 с.

[7] 7. Разумнова Л.А., Каменев Р.А., Турчин В.В. Эффективность минеральных удобрений и бактериальных препаратов на сафлоре // В сборнике: Ресурсосбережение и адаптивность в технологиях возделывания сельскохозяйственных культур и переработки продукции растениеводства. Материалы международной научно-практической конференции. 2018. С. 69-73. https://elibrary.ru/item.asp?id=32794131

[8] 8. Еськова О.В., Еськов С.В. Влияние доз азотных удобрений на урожайность посевов сафлора красильного (Сarthamus tinctorius) в предгорном Крыму // Известия сельскохозяйственной науки Тавриды. - 2015. - № 3 (166). - С. 63–65.

[9] 9. Мусынов К.М., Аринов Б.К., Утельбаев Е.А., Базарбаев Б.Б. Фотосинтез и урожайность семян сафлора // Вестник науки Казахского агротехнического университета им. С. Сейфуллина. – 2014. - № 1 (80). – С. 86-91.

[10] 10. Поляков А. И., Алиева О. Ю. Продуктивность сафлора под влиянием минеральных удобрений и регуляторов роста. https://cyberleninka. ru > article > produktivnost-saflor.

[11] 11. Титова Б.У., Жубанышев А.Б., Жубанышева А.У. Рост и развитие сафлора в засушливых условиях Актюбинской области // Пленарные доклады Международной научно-практической конференции «Достижения и перспективы селекции, семеноводства сельскохозяйственных культур и богарного земледелия. - 2011. - С. 213-216.

[12] 12. Киричкова И.В., Мелихова А.В., Васильев А.М. К вопросу повышения продуктивности сафлора красильного в условиях Волго-Донского междуречья // Известия Нижневолжского агроуниверситетского комплекса: наука и высшее профессиональное образование. – 2019. - № 2 (54). – С. 90-98.