ОСОБЕННОСТИ ФОРМИРОВАНИЯ УРОЖАЙНОСТИ КОЛЛЕКЦИОННЫХ ОБРАЗЦОВ ЯРОВОЙ МЯГКОЙ ПШЕНИЦЫ (TRITICUM AESTIVUM L.) В УСЛОВИЯХ СЕВЕРНОГО КАЗАХСТАНА

Дана Базилова; Юрий  Долинный; Галина  Иванова

doi:10.37884/3-2023/13

Аңдатпа

Жер бетінде болып жатқан климаттық өзгерістер ауыл шаруашылығы дақылдарының, атап айтқанда дәнді дақылдардың жоғары сапалы астық өндірісін ұлғайту, олардың әлеуетін дәйекті түрде іске асыра алатын бейімделгіш сорттарды кеңінен қолдану міндетін қойды. Жаңа сорттарды шығару гендік қорды мақсатты түрде зерттемей, шаруашылық-құнды белгілері бар генотиптерді таңдамайынша мүмкін емес. Қоршаған ортаның әртүрлі жағдайларына бейімделген, тұрақты өнім беруге қабілетті, құнды белгілер кешені бар жаңа сорттарға сұраныс үнемі өсіп келеді.

Мақалада Қазақстан, Ресей, Норвегия, Канададан алынған жаздық жұмсақ бидайдың коллекциялық үлгілерін зерттеу нәтижелері көрсетілген. Бидайдың коллекциялық үлгілерін зерттеу кезінде үлгілердің өнімін қалыптастыратын факторларға ерекше көңіл бөлініп отыр. Солтүстік Қазақстан жағдайында астықтың жоғары өнімділігін алудың анықтаушы факторлары: масақтағы астықтың массасы, масақтың ұзындығы және масақтағы дәндердің саны. Зерттеу нәтижелері бойынша дән салмағы, масақ ұзындығы, масақтағы дән саны, 1000 дән салмағы бойынша Ақмола 2 стандартынан және басқа үлгілерден артықшылығы бар үлгілер таңдалды: Старт, Степь, KS 111/09-2, Лидер 1143, Лютесценс 1012 (Ресей коллекциялық үлгілері), ГВК 2097/14 (Қазақстан). Өнімділіктің кешенді және жеке элементтері бойынша іріктеліп алынған үлгілер жаңа сорттарды құрудың бастапқы материалы ретінде селекциялық бағдарламаларға енгізу үшін ұсынылады.

жаздық жұмсақ бидай, коллекциялық үлгілер, шаруашылық-құнды белгілер, өнімділік, масақ ұзындығы, масақтағы дән саны, 1000 дәннің салмағы

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. B.Collins, K.Chenu. Improving productivity of Australian wheat by adapting sowing date and genotype phenology to future climate // Climate Risk Management. – 2021. – 32(17).
2. Хлесткина Е. К., Чухина И. Г. Генетические ресурсы растений: стратегия сохранения и использования // Вестник Российской академии наук. – 2020. – Т. 90, – № 6. – C. 522–527.
3. Редникова Т.В. Генетические ресурсы растений в сельском хозяйстве: проблемы правового регулирования // Сельское хозяйство. – 2019. – № 3. – С. 7 - 14.
4. Дзюбенко Н.И. Вавиловская стратегия пополнения, сохранения и рационального использования генетических ресурсов культурных растений и их диких родичей // Труды по прикладной ботанике, генетике и селекции. – 2012. – №. 169. – С. 4-41.
5. Пополнение, сохранение в живом виде и изучение мировой коллекции пшеницы, эгилопса и тритикале // Методические указания ВИР. СПб., 1999. – 61 с.
6. Е.В. Агеева, И.Н. Леонова, И.Е. Лихенко, В.В. Советов. Масса зерна колоса и масса тысячи зерен как признаки продуктивности у сортов яровой мягкой пшеницы разных групп спелости в условиях лесостепи Приобья // Вавиловский журнал генетики и селекции. – 2021. – №.7 (1). – С.5-11.
7. Лепехов С.Б., Коробейников Н.И. Модель урожайных сортов яровой мягкой пшеницы для степной зоны Алтайского края // Сибирский вестник сельскохозяйственной науки. –2013. – 1 (230). – С. 23-29.
8. Волкова Л.В. Урожайность яровой мягкой пшеницы и ее связь с элементами продуктивности в разные по метеорологическим условиям годы // Аграрная наука Евро-Северо-Востока. – 2016. – № 6 (55). – С. 9-15.
9. Таранова Т.Ю., Кинчаров А.И., Дёмина Е.А., Муллаянова О.С., Чекмасова К.Ю.. Селекционная оценка исходного материала яровой мягкой пшеницы по продуктивности и ее элементам // Вестник Красноярского ГАУ. – 2021. –№ 5. –С. 81. – 89.
10. Дёмина Е.А., Кинчаров А.И., Таранова Т.Ю.. Сравнительная оценка исходного материала яровой мягкой пшеницы по массе 1000 зерен // Известия Самарского научного центра Российской академии наук. – 2018. Т. 20. – № 2 (4). – С. 700-704.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2023. СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ (TRITICUM AESTIVUM L.) ҮЛГІЛЕРІНІҢ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler. 3 (99) (Sep. 2023), 128–136. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2023/13.

(1)СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ (TRITICUM AESTIVUM L.) ҮЛГІЛЕРІНІҢ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler 2023, No. 3 (99), 128-136. https://doi.org/10.37884/3-2023/13.

СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ (TRITICUM AESTIVUM L.) ҮЛГІЛЕРІНІҢ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. (2023). Izdenister Natigeler, 3 (99), 128-136. https://doi.org/10.37884/3-2023/13

СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ (TRITICUM AESTIVUM L.) ҮЛГІЛЕРІНІҢ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (99), p. 128–136, 2023. DOI: 10.37884/3-2023/13. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/332. Acesso em: 15 sep. 2026.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ (TRITICUM AESTIVUM L.) ҮЛГІЛЕРІНІҢ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. 2023. Izdenister Natigeler, no. 3 (99) (September): 128-36. https://doi.org/10.37884/3-2023/13.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ (TRITICUM AESTIVUM L.) ҮЛГІЛЕРІНІҢ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ” (2023) Izdenister natigeler, (3 (99), pp. 128–136. doi:10.37884/3-2023/13.

[1]“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ (TRITICUM AESTIVUM L.) ҮЛГІЛЕРІНІҢ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 3 (99), pp. 128–136, Sep. 2023, doi: 10.37884/3-2023/13.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ (TRITICUM AESTIVUM L.) ҮЛГІЛЕРІНІҢ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (99), Sept. 2023, pp. 128-36, https://doi.org/10.37884/3-2023/13.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ (TRITICUM AESTIVUM L.) ҮЛГІЛЕРІНІҢ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 3 (99) (September 29, 2023): 128–136. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/332.

1.СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ (TRITICUM AESTIVUM L.) ҮЛГІЛЕРІНІҢ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2023 Sep. 29 [cited 2026 Sep. 15];(3 (99):128-36. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/332

1.СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ (TRITICUM AESTIVUM L.) ҮЛГІЛЕРІНІҢ ӨНІМДІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler. 2023;(3 (99):128-136. doi:10.37884/3-2023/13

[1] 1. B.Collins, K.Chenu. Improving productivity of Australian wheat by adapting sowing date and genotype phenology to future climate // Climate Risk Management. – 2021. – 32(17).

[2] 2. Хлесткина Е. К., Чухина И. Г. Генетические ресурсы растений: стратегия сохранения и использования // Вестник Российской академии наук. – 2020. – Т. 90, – № 6. – C. 522–527.

[3] 3. Редникова Т.В. Генетические ресурсы растений в сельском хозяйстве: проблемы правового регулирования // Сельское хозяйство. – 2019. – № 3. – С. 7 - 14.

[4] 4. Дзюбенко Н.И. Вавиловская стратегия пополнения, сохранения и рационального использования генетических ресурсов культурных растений и их диких родичей // Труды по прикладной ботанике, генетике и селекции. – 2012. – №. 169. – С. 4-41.

[5] 5. Пополнение, сохранение в живом виде и изучение мировой коллекции пшеницы, эгилопса и тритикале // Методические указания ВИР. СПб., 1999. – 61 с.

[6] 6. Е.В. Агеева, И.Н. Леонова, И.Е. Лихенко, В.В. Советов. Масса зерна колоса и масса тысячи зерен как признаки продуктивности у сортов яровой мягкой пшеницы разных групп спелости в условиях лесостепи Приобья // Вавиловский журнал генетики и селекции. – 2021. – №.7 (1). – С.5-11.

[7] 7. Лепехов С.Б., Коробейников Н.И. Модель урожайных сортов яровой мягкой пшеницы для степной зоны Алтайского края // Сибирский вестник сельскохозяйственной науки. –2013. – 1 (230). – С. 23-29.

[8] 8. Волкова Л.В. Урожайность яровой мягкой пшеницы и ее связь с элементами продуктивности в разные по метеорологическим условиям годы // Аграрная наука Евро-Северо-Востока. – 2016. – № 6 (55). – С. 9-15.

[9] 9. Таранова Т.Ю., Кинчаров А.И., Дёмина Е.А., Муллаянова О.С., Чекмасова К.Ю.. Селекционная оценка исходного материала яровой мягкой пшеницы по продуктивности и ее элементам // Вестник Красноярского ГАУ. – 2021. –№ 5. –С. 81. – 89.

[10] 10. Дёмина Е.А., Кинчаров А.И., Таранова Т.Ю.. Сравнительная оценка исходного материала яровой мягкой пшеницы по массе 1000 зерен // Известия Самарского научного центра Российской академии наук. – 2018. Т. 20. – № 2 (4). – С. 700-704.