СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА МАЙБҰРШАҚ ДАҚЫЛДАРЫНА БАКТЕРИЯЛЫҚ ПРЕПАРАТТАРДЫ ҚОЛДАНУ

Мұхтар Әшірбеков; Наталья  Малицкая; Дария  Такенова; Светлана  Пучкова; Мария  Аужанова

doi:10.37884/2-2023/12

Аңдатпа

Мақалада Солтүстік Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешенінде топырақтың құнарлылығын, ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін үдемелі арттыру, ғылыми негізделген егіншілік жүйесі негізінде астық, мал азықтық жем-шөп және басқа да дақылдар өндірісін ұлғайту мәселелеріне көп көңіл бөлінетіні көрсетілген. Қазіргі уақытта астық егілетін егістік аймақтың ауыспалы егіс жүйесінде жүзеге асырылуы тиіс және халықты жоғары ақуызды азық-түлікпен қамтамасыз ету проблемасы ерекше орын алуда. Майбұршақ дақылын далалық ауыспалы егістің әртарапты түрлеріне енгізу атмосфералық азоттың жиналуына ғана емес, сонымен қатар қарапайым қара топырақтың агрофизикалық, биологиялық және агрохимиялық қасиеттерін жақсартуға да ықпал етеді. Сонымен қатар, майбұршақ дәнінде теңдестірілген және оңай қорытылатын ақуыздың, өсімдік майының, әртүрлі қант пен көміртегі суларының, сондай-ақ диетаға қажетті негізгі дәрумендер мен микроэлементтердің көп мөлшері шоғырланған. Далалық тәжірибе зерттеулер майбұршақ дақылдарында биологиялық препараттарды қолданудың тиімділігін және олардың түйін бактерияларының түзілуіне, майбұршақ дақылының мөлшері мен сапасын қалыптастыруға әсерін анықтау, Қазақстанның Солтүстік өңірінде олардың ең тиімдісін анықтау бойынша жүргізілді. Бактериялық препараттарды қолдану майбұршақ өсімдіктерінің ценозының тығыздығына, атап айтқанда өсімдіктің далалық өнгіштігіне, өсімдіктердің өсу динамикасына, майбұршақ өсімдіктерінің шикі және құрғақ массасының жиналуына оң әсерін туғызды. Барлық зерттелген бактериалық препараттар осы дақылда саңырауқұлақ ауруларының таралуын барынша азайтты. Бактериялық препараттарды қолдану майбұршақ өсімдіктерін өсірудің өнімділігі мен рентабельділік деңгейін арттыруға ықпалын тигізді.

майбұршақ дақылдары, егін жинау, ауыспалы егіс, түйінді бактериялар-азотты бекітетін заттар, бактериялық тыңайтқыштар, тұқым cебу, топырақ құнарлылығы.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Трухачев, В.И. Соя на Северном Кавказе / В.И. Трухачев, П.В Клюшин // моногр. – Ставрополь: АГРУС. – 2007. – 532 с.
2. Лукомец, В.М. Перспективная ресурсосберегающая технология производства сои / В.М. Лукомец, Н.И. Бочкарев и др.// Москва. – 2008 – Гл. 6. – С. 17.
3. Парахин, Н.В. оценка эффективности систем гербицидов в агроценозах различных сортов сои в зависимости от способа основной обработки почвы / Н.В. Парахин, Н.Н.Лысенко, С.Н. Петрова, Ю.В. Кузмичева, И.А. Рыжов // Земледелие. - 2017. - № 2. - С. 39-43.
4. Реутина, А.В. Сорта сои Донской селекции / А.В. Реутина, Е.В. Картамышева, Т.Н. Лучкина // Масличные культуры. Научно технический бюллетень Всероссийского научно-исследовательского института масличных культур. – 2018. – № 4 (176). – С.27-30.
5. Оспанбаев Ж.,Сембаева А.С., Досжанова А.С., Майбасова А., Ахметова Н Тамшылатып суару жағдайында әртүрлі тәсілдермен майбұршақ сорттарын себу / Ж. Оспанбаев және басқалар // Ізденістер, нәтижелер –Исследования, результаты. – 2020. - № 1 (85). - С. 350-356.
6. Туржанов А.А. Соя дақылдарын арамшөптерден қорғау жүйесін қалыптастырудың заманауи тенденциялары / А.А. Туржанов // Ізденістер, нәтижелер –Исследования, результаты. – 2022. - № 1 (93). - С. 58-91.
7. Қыпшақбаева Г.А., Амантаев Б.О., Тлеулина З.Т., Қыпшақбаева А.А., Кұлжабаев Е.М. Солтүстік Қазақстанның құрғақ дала аймағы жағдайында майбұршақтың перспективті сорттарын зерттеу жəне бағалау / Қыпшақбаева Г.А. және басқалар. // Ізденістер, нәтижелер –Исследования, результаты. – 2020. – № 2 (86). – С. 241-247.
8. Методические указания по проведению полевых опытов с кормовыми культурами // ВНИИ кормов им. В.Р. Вильямса. – М., 1983. – 197 с.
9. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. – М., 1985. Агропромиздат – 351 с.
10. Зайцев Н.И. Образование клубеньков в зависимости от предпосевной обработки семян сои бактериальными препаратами / Н.И. Зайцев, О.И. Власова, О.Г. Шабалдас, О.М. Агафонов // Масличные культуры. Научно технический бюллетень Всероссийского научно-исследовательского института масличных культур. – 2017. - № 1 (169). - С.58-63.
11. Vance C.P. Symbiotic nitrogen fixation and phosphorus acquisition. Plant nutrition in the world of declining renewable resources / C.P. Vance // Plant Physiol. – 2001. –Vol. 127. – P. 390-397.
12. Andrews M. Specificity in legume-rhizobia symbioses / M. Andrews, М.Е. Andrews // Int. J. Mol. Sci. – 2017. – Vol. 18. – Р. 705.
13. Udvardi M. Transport and metabo-lism in legume-rhizobia symbioses / M. Udvardi, P.S. Poole // Annu. Rev. Plant Biol. – 2013. – Vol. 64. – Р. 781–805.
14. Herridge D.F. Global inputs of biological nitrogen fixation in agricultural systems / D.F. Herridge, M.B. Peoples, R.M. Boddey // Plant Soil. – 2008. – Vol. 311. – Р. 1-18.
15. Biological nitrogen fixation: Rates, patterns and B / P.M. Vitousek, D.N.L. Menge, S.C. Reed, C.C. Cleveland // Biol. Sci. ecological controls in terrestrial ecosystems. Philos. Trans. R. Soc. Lond. – 2013. – Vol. 368. – Р. 1621.
16. Rao D.L.N. Nitrogen inputs from Biological Nitrogen Fixation in Indian Agriculture / D.L. N. Rao, D. Balachandar // In: The Indian Nitrogen Assessment. Sources of Reactive Nitrogen, Environmental and Climate Effects, Management Options, and Policies; Abrol, Y.P., Ed.; Elsevier: Amsterdam, The Netherlands, 2017. – Р.117–132.
17. Dellagi A. Beneficial soil-borne bacteria and fungi: A promising way to improve plant nitrogen acquisition / А. Dellagi, I. Quillere, B. Hirel // Journal of Experimental Botany. – 2020. – Vol. 71. – Is. 15. – P. 4469–4479.
18. Peoples M.B. Enhancing legume N2 fixation through plant and soil management / M.B. Peoples, J.K. Ladha, D.F. Herridge // Plant and Soil. – 1995. – Vol. 174. – P. 83–101.
19. Clement S.L. Pea weevil, Bruchuspisorum L. (Coleoptera: Bruchidae), resistance in Pisumsativum×Pisumfulvum interspecific crosses / S.L. Clement., K.E. Mc. Phee., L.R. Elberson., M.A. Evans // Plant Breeding. – 2009, October. – Vol.128. – 478-485 р.
20. Piggin Effects of tillage and time of sowing on bread wheat, chickpea, barley and lentil grown in rotation in rainfed systems in Syria / Piggin, Colin, Atef Haddad, Yaseen Khalil, Stephen Loss, Mustafa Pala // Field Crops Research. – 2014. – 173: 57-67 р.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2023. СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА МАЙБҰРШАҚ ДАҚЫЛДАРЫНА БАКТЕРИЯЛЫҚ ПРЕПАРАТТАРДЫ ҚОЛДАНУ. Izdenister natigeler. 2 (98) (Jun. 2023), 121–132. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2023/12.

(1)СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА МАЙБҰРШАҚ ДАҚЫЛДАРЫНА БАКТЕРИЯЛЫҚ ПРЕПАРАТТАРДЫ ҚОЛДАНУ. Izdenister natigeler 2023, No. 2 (98), 121-132. https://doi.org/10.37884/2-2023/12.

СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА МАЙБҰРШАҚ ДАҚЫЛДАРЫНА БАКТЕРИЯЛЫҚ ПРЕПАРАТТАРДЫ ҚОЛДАНУ. (2023). Izdenister Natigeler, 2 (98), 121-132. https://doi.org/10.37884/2-2023/12

СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА МАЙБҰРШАҚ ДАҚЫЛДАРЫНА БАКТЕРИЯЛЫҚ ПРЕПАРАТТАРДЫ ҚОЛДАНУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (98), p. 121–132, 2023. DOI: 10.37884/2-2023/12. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/252. Acesso em: 15 sep. 2026.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА МАЙБҰРШАҚ ДАҚЫЛДАРЫНА БАКТЕРИЯЛЫҚ ПРЕПАРАТТАРДЫ ҚОЛДАНУ”. 2023. Izdenister Natigeler, no. 2 (98) (June): 121-32. https://doi.org/10.37884/2-2023/12.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА МАЙБҰРШАҚ ДАҚЫЛДАРЫНА БАКТЕРИЯЛЫҚ ПРЕПАРАТТАРДЫ ҚОЛДАНУ” (2023) Izdenister natigeler, (2 (98), pp. 121–132. doi:10.37884/2-2023/12.

[1]“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА МАЙБҰРШАҚ ДАҚЫЛДАРЫНА БАКТЕРИЯЛЫҚ ПРЕПАРАТТАРДЫ ҚОЛДАНУ”, Izdenister natigeler, no. 2 (98), pp. 121–132, Jun. 2023, doi: 10.37884/2-2023/12.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА МАЙБҰРШАҚ ДАҚЫЛДАРЫНА БАКТЕРИЯЛЫҚ ПРЕПАРАТТАРДЫ ҚОЛДАНУ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (98), June 2023, pp. 121-32, https://doi.org/10.37884/2-2023/12.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА МАЙБҰРШАҚ ДАҚЫЛДАРЫНА БАКТЕРИЯЛЫҚ ПРЕПАРАТТАРДЫ ҚОЛДАНУ”. Izdenister natigeler, no. 2 (98) (June 29, 2023): 121–132. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/252.

1.СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА МАЙБҰРШАҚ ДАҚЫЛДАРЫНА БАКТЕРИЯЛЫҚ ПРЕПАРАТТАРДЫ ҚОЛДАНУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2023 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2 (98):121-32. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/252

1.СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА МАЙБҰРШАҚ ДАҚЫЛДАРЫНА БАКТЕРИЯЛЫҚ ПРЕПАРАТТАРДЫ ҚОЛДАНУ. Izdenister natigeler. 2023;(2 (98):121-132. doi:10.37884/2-2023/12

[1] 1. Трухачев, В.И. Соя на Северном Кавказе / В.И. Трухачев, П.В Клюшин // моногр. – Ставрополь: АГРУС. – 2007. – 532 с.

[2] 2. Лукомец, В.М. Перспективная ресурсосберегающая технология производства сои / В.М. Лукомец, Н.И. Бочкарев и др.// Москва. – 2008 – Гл. 6. – С. 17.

[3] 3. Парахин, Н.В. оценка эффективности систем гербицидов в агроценозах различных сортов сои в зависимости от способа основной обработки почвы / Н.В. Парахин, Н.Н.Лысенко, С.Н. Петрова, Ю.В. Кузмичева, И.А. Рыжов // Земледелие. - 2017. - № 2. - С. 39-43.

[4] 4. Реутина, А.В. Сорта сои Донской селекции / А.В. Реутина, Е.В. Картамышева, Т.Н. Лучкина // Масличные культуры. Научно технический бюллетень Всероссийского научно-исследовательского института масличных культур. – 2018. – № 4 (176). – С.27-30.

[5] 5. Оспанбаев Ж.,Сембаева А.С., Досжанова А.С., Майбасова А., Ахметова Н Тамшылатып суару жағдайында әртүрлі тәсілдермен майбұршақ сорттарын себу / Ж. Оспанбаев және басқалар // Ізденістер, нәтижелер –Исследования, результаты. – 2020. - № 1 (85). - С. 350-356.

[6] 6. Туржанов А.А. Соя дақылдарын арамшөптерден қорғау жүйесін қалыптастырудың заманауи тенденциялары / А.А. Туржанов // Ізденістер, нәтижелер –Исследования, результаты. – 2022. - № 1 (93). - С. 58-91.

[7] 7. Қыпшақбаева Г.А., Амантаев Б.О., Тлеулина З.Т., Қыпшақбаева А.А., Кұлжабаев Е.М. Солтүстік Қазақстанның құрғақ дала аймағы жағдайында майбұршақтың перспективті сорттарын зерттеу жəне бағалау / Қыпшақбаева Г.А. және басқалар. // Ізденістер, нәтижелер –Исследования, результаты. – 2020. – № 2 (86). – С. 241-247.

[8] 8. Методические указания по проведению полевых опытов с кормовыми культурами // ВНИИ кормов им. В.Р. Вильямса. – М., 1983. – 197 с.

[9] 9. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. – М., 1985. Агропромиздат – 351 с.

[10] 10. Зайцев Н.И. Образование клубеньков в зависимости от предпосевной обработки семян сои бактериальными препаратами / Н.И. Зайцев, О.И. Власова, О.Г. Шабалдас, О.М. Агафонов // Масличные культуры. Научно технический бюллетень Всероссийского научно-исследовательского института масличных культур. – 2017. - № 1 (169). - С.58-63.

[11] 11. Vance C.P. Symbiotic nitrogen fixation and phosphorus acquisition. Plant nutrition in the world of declining renewable resources / C.P. Vance // Plant Physiol. – 2001. –Vol. 127. – P. 390-397.

[12] 12. Andrews M. Specificity in legume-rhizobia symbioses / M. Andrews, М.Е. Andrews // Int. J. Mol. Sci. – 2017. – Vol. 18. – Р. 705.

[13] 13. Udvardi M. Transport and metabo-lism in legume-rhizobia symbioses / M. Udvardi, P.S. Poole // Annu. Rev. Plant Biol. – 2013. – Vol. 64. – Р. 781–805.

[14] 14. Herridge D.F. Global inputs of biological nitrogen fixation in agricultural systems / D.F. Herridge, M.B. Peoples, R.M. Boddey // Plant Soil. – 2008. – Vol. 311. – Р. 1-18.

[15] 15. Biological nitrogen fixation: Rates, patterns and B / P.M. Vitousek, D.N.L. Menge, S.C. Reed, C.C. Cleveland // Biol. Sci. ecological controls in terrestrial ecosystems. Philos. Trans. R. Soc. Lond. – 2013. – Vol. 368. – Р. 1621.

[16] 16. Rao D.L.N. Nitrogen inputs from Biological Nitrogen Fixation in Indian Agriculture / D.L. N. Rao, D. Balachandar // In: The Indian Nitrogen Assessment. Sources of Reactive Nitrogen, Environmental and Climate Effects, Management Options, and Policies; Abrol, Y.P., Ed.; Elsevier: Amsterdam, The Netherlands, 2017. – Р.117–132.

[17] 17. Dellagi A. Beneficial soil-borne bacteria and fungi: A promising way to improve plant nitrogen acquisition / А. Dellagi, I. Quillere, B. Hirel // Journal of Experimental Botany. – 2020. – Vol. 71. – Is. 15. – P. 4469–4479.

[18] 18. Peoples M.B. Enhancing legume N2 fixation through plant and soil management / M.B. Peoples, J.K. Ladha, D.F. Herridge // Plant and Soil. – 1995. – Vol. 174. – P. 83–101.

[19] 19. Clement S.L. Pea weevil, Bruchuspisorum L. (Coleoptera: Bruchidae), resistance in Pisumsativum×Pisumfulvum interspecific crosses / S.L. Clement., K.E. Mc. Phee., L.R. Elberson., M.A. Evans // Plant Breeding. – 2009, October. – Vol.128. – 478-485 р.

[20] 20. Piggin Effects of tillage and time of sowing on bread wheat, chickpea, barley and lentil grown in rotation in rainfed systems in Syria / Piggin, Colin, Atef Haddad, Yaseen Khalil, Stephen Loss, Mustafa Pala // Field Crops Research. – 2014. – 173: 57-67 р.