ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ТІРІЛЕЙ САЛМАҒЫНЫҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА   БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Ерғали Разуан; Абдирахман Омбаев; Сыдық  Даулетов; Сұлухан Ешмуратова

doi:10.37884/2-2026/03

Аңдатпа

Мақалада Алматы облысы Іле ауданы «Даулет- Бекет» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінде өсірілетін бір өркешті- қазақ бактриан және қос өркешті- түрікмен дромедар түйе тұқымдарының үш күндік, 6, 18 және 42 айлық жас түйелерінің тірілей салмақтарын өлшеп-зерттеу нәтижелері ұсынылған. Түйе тұқымдары төлдерінің жасына және жынысына қарай тірілей салмағы көрсеткіштерін талдау арқылы, олардың тірілей салмақ қосуы сипатталып, Қазақстанда өсірілетін түйе тұқымдарының стандартық талаптарына сәйкес келетіндігі анықталды. Қазақ бактриан және түркімен дромедар түйе тұқымдары боталарының негізгі тірілей салмағының өсуі жасының алты айлығына дейінгі кезеңде ең жоғарғы деңгейге жетедіде, ары қарай салмақ қосуы дене пішінінің өзгеруіне, ағзасының табиғи ортаға бейімделуіне, тағы басқада жануар әлеміне тән қасиеттер арқылы қалыптасады. Қазақстанның оңтүстiк-шығыс аймағында өсірілетін қазақ бактриан түйе тұқымының үш күндік боталары жынысына қарай ұрғашысы 39,7 кг, еркегі 42,1 кг салмақ тартса, түркімен дромедар түйе тұқымы боталары сәйкесінше 37,5 кг және 44,7 кг болды, ал алты айлық түркімен дромедар түйе тұқымы боталарының тірідей салмағы жынысына қарай сәйкесінше 187,7 кг және 202,2 кг, ал қазақ бактриан түйе тұқымы боталарында сәйкесінше 184,5 және 192,6 кг болды. Он сегіз айлық жас түйелердің тірілей салмағының арасындағы айырмашылық сақталып, отыз және қырық екі айлық түйе төлдерінде айтарлықтай айырмашылық байқалмады.

бактриан, дромедар, түйе, тірілей салмақ, жыныс, ұрғашы, еркек

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

Bajmukanov A., Bajmukanov D.A., Turumbetov B.S.,Ermahanov M. (2015). Tehnologija soderzhanija i kormlenija verbljudic// Aktual’nye voprosy razvitija zhivotnovodstva v sovremennyh uslovijah:Sbornik trudov mezhdunarodnoj nauchnoj konferencii. ―М.: RGAU-MSHA imeni K.A.Timirjazeva. 2015. Рр. 20–25 [in Russ].
Bajmukanov D.A., Juldashbaev Ju.A., Doshanov D.A. (2016). Verbljudovodstvo (Bakalavriat). ISSN 978-5-906818-14-0. Uchebnoe posobie. ― M., 2016. 184 р. [in Russ],
Bajmukanov D.A., Ishan K.Zh., Dzhunisov D. (2021). Tehnologija plemennoj raboty i sertifikacija plemennoj produkcii v verbljudovodstve. Uchebnoe posobie. ― A., 2021. 147 р. [in Kaz.].
Bajmukanov D.A., Ishan K.Zh., Dzhunisov D. (2021). Tehnologija proizvodstva produktov verbljudovodstva Uchebnoe posobie. ―A., 2021. 182 р. [in Kaz].
Baimukanov D.A., Semenov V.G. and Iskhan K.Zh. (2020). Biological and production capacities of Kazakh Bactrian camels of various pedigrees Conf. Ser.: Earth Environ. Sci. 604 012029. https://doi.org/10.1088/1755-1315/604/1/012029. https://share.google/TfTg6Q4Cja68Bb39e.
Baimukanov D.А., Aubakirov K.A., Kargayeva M.T., Iskhan K.Z., Bekenov D.M., Yuldashbayev Y.A. & Baimukanov D.A. (2023). Productivity of Horse and Camel Breeds from the Arid Zone of the Republic of Kazakhstan // OnLine Journal of Biological Sciences. 23(4). 402–410. https://doi.org/10.3844/ojbsci.2023.402.410. https://share.google/uHmj2zPWgCjOMvkc8.
Iñiguez L., Mueller J.P., Ombayev A., Aryngaziyev S., Ajibekov A., Yusupov S., Ibragimov A. & Suleimenov M., & El-Dine Hilali, M. (2014).
Characterization of camel fibers in regions of Kazakhstan and Uzbekistan. Small Ruminant Research. 117(1). 58–65. https://doi.org/10.1016/j.smallrumres.2013.11.018.
Kenenbaj Sh.Y., Kajmbaeva L.A., Zhandar A., Kadyrbekuly Y., Batyrbekuly B. (2021). Issledovanie reologicheskih pokazatelej verbljuzhatiny // Іzdenіster, nәtizheler ғylymi zhurnaly. №4 (92). 2021. ISSN 2304–3334. Рр. 21–28. https://doi.org/10.37884/4-2021/03. [in Kaz].
Nuradin Alibaev, Konysbay Abdullaev,Galymzhan Abuov, Meirambek Yermakhanov (2024). Current state and ways to increase the dairy productivity of camels in the south-western region of the Republic of Kazakhstan CABI Reviews // January -2024. 19(6). DOI: 10,1079/cabireviews.2024.0005.
Razuan E., Ombayev A., Mirzakulov S., Buralkhiyev B., and Kozhabergenov F. (2025). Biological and productive features of camel breeds bred in Kazakhstan // Caracteristicas biologicas e produtivas das racas de camelo criadas no Cazaquistao. Brazilian Journal of Biology. 85. e289265. https://doi.org/10.1590/1519-6984.289265.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ТІРІЛЕЙ САЛМАҒЫНЫҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler. 28, 2 (110) (Apr. 2026), 32–40. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2026/03.

(1)ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ТІРІЛЕЙ САЛМАҒЫНЫҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler 2026, 28 (2 (110), 32-40. https://doi.org/10.37884/2-2026/03.

ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ТІРІЛЕЙ САЛМАҒЫНЫҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(2 (110), 32-40. https://doi.org/10.37884/2-2026/03

ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ТІРІЛЕЙ САЛМАҒЫНЫҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 2 (110), p. 32–40, 2026. DOI: 10.37884/2-2026/03. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1186. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ТІРІЛЕЙ САЛМАҒЫНЫҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (2 (110): 32-40. https://doi.org/10.37884/2-2026/03.

“ ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ТІРІЛЕЙ САЛМАҒЫНЫҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ” (2026) Izdenister natigeler, 28(2 (110), pp. 32–40. doi:10.37884/2-2026/03.

[1]“ ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ТІРІЛЕЙ САЛМАҒЫНЫҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 2 (110), pp. 32–40, Apr. 2026, doi: 10.37884/2-2026/03.

“ ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ТІРІЛЕЙ САЛМАҒЫНЫҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 2 (110), Apr. 2026, pp. 32-40, https://doi.org/10.37884/2-2026/03.

“ ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ТІРІЛЕЙ САЛМАҒЫНЫҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. Izdenister natigeler 28, no. 2 (110) (April 30, 2026): 32–40. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1186.

1.ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ТІРІЛЕЙ САЛМАҒЫНЫҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Apr. 30 [cited 2026 Sep. 15];28(2 (110):32-40. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1186

1.ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ТІРІЛЕЙ САЛМАҒЫНЫҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler. 2026;28(2 (110):32-40. doi:10.37884/2-2026/03

[1] Bajmukanov A., Bajmukanov D.A., Turumbetov B.S.,Ermahanov M. (2015). Tehnologija soderzhanija i kormlenija verbljudic// Aktual’nye voprosy razvitija zhivotnovodstva v sovremennyh uslovijah:Sbornik trudov mezhdunarodnoj nauchnoj konferencii. ―М.: RGAU-MSHA imeni K.A.Timirjazeva. 2015. Рр. 20–25 [in Russ].

[2] Bajmukanov D.A., Juldashbaev Ju.A., Doshanov D.A. (2016). Verbljudovodstvo (Bakalavriat). ISSN 978-5-906818-14-0. Uchebnoe posobie. ― M., 2016. 184 р. [in Russ],

[3] Bajmukanov D.A., Ishan K.Zh., Dzhunisov D. (2021). Tehnologija plemennoj raboty i sertifikacija plemennoj produkcii v verbljudovodstve. Uchebnoe posobie. ― A., 2021. 147 р. [in Kaz.].

[4] Bajmukanov D.A., Ishan K.Zh., Dzhunisov D. (2021). Tehnologija proizvodstva produktov verbljudovodstva Uchebnoe posobie. ―A., 2021. 182 р. [in Kaz].

[5] Baimukanov D.A., Semenov V.G. and Iskhan K.Zh. (2020). Biological and production capacities of Kazakh Bactrian camels of various pedigrees Conf. Ser.: Earth Environ. Sci. 604 012029. https://doi.org/10.1088/1755-1315/604/1/012029. https://share.google/TfTg6Q4Cja68Bb39e.

[6] Baimukanov D.А., Aubakirov K.A., Kargayeva M.T., Iskhan K.Z., Bekenov D.M., Yuldashbayev Y.A. & Baimukanov D.A. (2023). Productivity of Horse and Camel Breeds from the Arid Zone of the Republic of Kazakhstan // OnLine Journal of Biological Sciences. 23(4). 402–410. https://doi.org/10.3844/ojbsci.2023.402.410. https://share.google/uHmj2zPWgCjOMvkc8.

[7] Iñiguez L., Mueller J.P., Ombayev A., Aryngaziyev S., Ajibekov A., Yusupov S., Ibragimov A. & Suleimenov M., & El-Dine Hilali, M. (2014).

[8] Characterization of camel fibers in regions of Kazakhstan and Uzbekistan. Small Ruminant Research. 117(1). 58–65. https://doi.org/10.1016/j.smallrumres.2013.11.018.

[9] Kenenbaj Sh.Y., Kajmbaeva L.A., Zhandar A., Kadyrbekuly Y., Batyrbekuly B. (2021). Issledovanie reologicheskih pokazatelej verbljuzhatiny // Іzdenіster, nәtizheler ғylymi zhurnaly. №4 (92). 2021. ISSN 2304–3334. Рр. 21–28. https://doi.org/10.37884/4-2021/03. [in Kaz].

[10] Nuradin Alibaev, Konysbay Abdullaev,Galymzhan Abuov, Meirambek Yermakhanov (2024). Current state and ways to increase the dairy productivity of camels in the south-western region of the Republic of Kazakhstan CABI Reviews // January -2024. 19(6). DOI: 10,1079/cabireviews.2024.0005.

[11] Razuan E., Ombayev A., Mirzakulov S., Buralkhiyev B., and Kozhabergenov F. (2025). Biological and productive features of camel breeds bred in Kazakhstan // Caracteristicas biologicas e produtivas das racas de camelo criadas no Cazaquistao. Brazilian Journal of Biology. 85. e289265. https://doi.org/10.1590/1519-6984.289265.