ВОЗОБНОВЛЯЕМЫЕ РЕСУРСЫ ПОДЗЕМНЫХ ВОД КАЗАХСТАНА

Малис Абсаметов; Данияр Сапаргалиев; Владимир Смоляр; Ермек Муртазин; Султан Тажиев

doi:10.37884/4-2025/39

Аңдатпа

Тұщы судың жетіспеушілігі мен климаттық тәуекелдердің артуы жағдайында Қазақстанның жерасты суларының жаңартылатын қорларын бағалау өзекті мәселе болып отыр. БҰҰ-ның «Groundwater: Making the Invisible Visible» (2022) баяндамасына сәйкес, Жер бетіндегі тұщы судың 99%-ға жуығын жерасты сулары құрайды. Олар тұрақты даму, азық-түлік қауіпсіздігі және климаттың өзгеруіне бейімделу тұрғысынан маңызды рөл атқарады.

Әлемдік тәжірибеде жерасты сулары табиғи ресурс ретінде қарастырылады, оның практикалық маңызын негізінен жаңартылатын қорлар айқындайды. Бұл қорлар жерасты сулардың жылдық қоректенуін сипаттап, олардың сарқылмайтын пайдалы қазба ретіндегі негізгі қасиетін көрсетеді және ұзақ мерзімді кезеңде жерасты суларын сарқылусыз пайдаланудың шекті шамасын анықтайды. Мұндай бағалау белгілі бір аймақтың жерасты суларына қамтамасыз етілуін, жерасты және жерүсті суларының арақатынасын және су балансының жалпы құрылымындағы жерасты ағынының рөлін айқындауға мүмкіндік береді.

Мақалада Қазақстан аумағының үш негізгі гидрогеологиялық аймағын қамтитын жерасты суларының гидрогеологиялық ерекшеліктеріне шолу жасалған: қатпарлы-таулы құрылымдар, консолидталған таулы массивтер және платформалық аймақтар. 1960–2020 жылдар аралығындағы аймақтық зерттеулердің нәтижелері негізінде жерасты суларының жаңартылатын қорларын бағалау әдістері қарастырылған. Оларға гидрологиялық талдау, атмосфералық жауын-шашынның инфильтрациясы бойынша есептеу, гидрогеологиялық аналогия және ArcGIS бағдарламалық ортасында кеңістіктік модельдеу жатады.

Аймақтық бағалау нәтижелері бойынша Қазақстанның жерасты суларының жиынтық жаңартылатын қоры 1,17-1,53 мың м³/с немесе 37-48 км³/жыл аралығында өзгереді. Орташа жерасты ағынының қабаты 14-19 мм/жыл, ал ағын модулі 0,45-0,6 л/с·км² шамасында. Ең жоғары көрсеткіштер елдің оңтүстік және шығысындағы қатпарлы-таулы аудандарға тән (жерасты ағыны 80 мм/жыл дейін), ал ең төменгі мәндер – батыстың құрғақ аймақтарында байқалады. Жүргізілген жүйелеу Қазақстандағы ұлттық су балансы мен жерасты суларын тұрақты басқару стратегияларын жетілдіру үшін негіз қалайды.

жер асты суларының жаңартылатын ресурстары гидрогеологиялық аймақтар аймақтық бағалау жер асты суларының ағыны жер асты суларының ағынының қабаты жер асты суларының ағынының модулі Қазақстан Республикасы

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. The United Nations World Water Development Report 2022. Groundwater: Making the invisible visible. UNESCO, Paris. https://www.unesco.org/reports/wwdr/2022/en.
2. Non-renewable groundwater resources. A guidebook on socially-sustainable management for water-policy makers. – UNESCO, IHP-VI, Series on Groundwater. – 2006. – №10.– Р. 104. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000146997.
3. Zektser, I.S., L.G. Everett (eds). Groundwater resources of the world and their use. – UNESCO, IHP-VI, Series on Groundwater. – 2004. – №6, – Р. 346. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134433.
4. Margat, J., J. van der Gun. Groundwater around the World. – CRC Press, Balkema. – 2013. – Р. 372. https://hydrology.nl/images/docs/alg/Groundwater_around_world.pdf.
5. Tazhiyev, S., Murtazin, Ye., Sotnikov, Ye., Rakhimova, V., Abdizhalel, M., Yerezhep, D., Adenova, D. Geoinformation and Analytical Support for the Development of Promising Aquifers for Pasture Water Supply in Southern Kazakhstan. – Water. – 2025. – Vol. 17(9). – Р. 1297. https://doi.org/10.3390/w17091297.
6. Dyuisenkhan, A., Zhaparkulova, Ye., Issakov, Ye., Mirdadayev, M., Aldiyarova, A., Kaipbayev, Ye., Kalmashova, A., Zhoya, K., Kai Zhu, Lóránt Dénes Dávid. The possibility of using groundwater and collector-drainage water to increase water availability in the Maktaaral district of the Turkestan region of Kazakhstan. – Agricultural Water Management. – 2024. – Vol. 301. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2024.108934.
7. Веселов В.В. Гидрогеологическое районирование и региональная оценка ресурсов подземных вод Казахстана: Анализ результатов исследований за 1961-2002 гг. – Алматы, 2002. – 438 с.
8. Смоляр В.А., Буров Б.В. и др. Водные ресурсы Казахстана (поверхностные и подземные воды, современное состояние). – Алматы: Ғылым, 2002. – 596 с.
9. Смоляр В.А., Буров Б.В., Мустафаев С.Т. Ресурсы подземных вод Республики Казахстан. Водные ресурсы Казахстана: оценка, прогноз, управление. – Алматы, 2012. – 632 с.
10. Osipov, S., Yermenbai, A., Akylbekova, A., Livinsky, Y., Anarbekov, O. The negative impact of anthropogenic factors on the state of groundwater of Kazakhstan. – News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan-Series of Geology and Technical Sciences. – 2020. – No. 2(440). – Р.132-140. https://doi.org/10.32014/2020.2518-170x.40
11. Abuduwaili, J., Issanova, G., Saparov, G. Water Resources in Kazakhstan. – Hydrology and Limnology of Central Asia. – 2019. – Р. 11-46. https://doi.org/10.1007/978-981-13-0929-8_2
12. Ауелбек, З., Калыбекова, Е., Сейтасанов , И. ., Онласын, У., Жандияр, Е. Основы рационального использования водных ресурсов Балкаш-Алакольского водохозяйственного бассейна. – Izdenister Natigeler. – 2023. – 2 (98). 327-336 с. https://doi.org/10.37884/2-2023/32.
13. Куришбаев, А., Атакулов, Т., Рябцев, А. Проблемы и перспективы развития орошаемого земледелия в Казахстане. – Izdenister Natigeler. – 2025. – 1(105). – 431-439 с. https://doi.org/10.37884/1-2025/46.
14. Атлас гидрогеологических карт Республики Казахстан. Институт гидрогеологии и геоэкологии им. У.М. Ахмедсафина. – Алматы, 2022. – 83 с.
15. Генеральная схема комплексного использования и охраны водных ресурсов. Утверждена постановлением Правительства Республики Казахстан от 08.04.2016 г. № 200. https://adilet.zan.kz/rus/docs/P1600000200.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАҢАРТЫЛАТЫН ЖЕР АСТЫ СУ ҚОРЛАРЫ. Izdenister natigeler. 4 (108) (Dec. 2025), 374–390. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2025/39.

(1)ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАҢАРТЫЛАТЫН ЖЕР АСТЫ СУ ҚОРЛАРЫ. Izdenister natigeler 2025, No. 4 (108), 374-390. https://doi.org/10.37884/4-2025/39.

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАҢАРТЫЛАТЫН ЖЕР АСТЫ СУ ҚОРЛАРЫ. (2025). Izdenister Natigeler, 4 (108), 374-390. https://doi.org/10.37884/4-2025/39

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАҢАРТЫЛАТЫН ЖЕР АСТЫ СУ ҚОРЛАРЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (108), p. 374–390, 2025. DOI: 10.37884/4-2025/39. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1120. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАҢАРТЫЛАТЫН ЖЕР АСТЫ СУ ҚОРЛАРЫ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 4 (108) (December): 374-90. https://doi.org/10.37884/4-2025/39.

“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАҢАРТЫЛАТЫН ЖЕР АСТЫ СУ ҚОРЛАРЫ” (2025) Izdenister natigeler, (4 (108), pp. 374–390. doi:10.37884/4-2025/39.

[1]“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАҢАРТЫЛАТЫН ЖЕР АСТЫ СУ ҚОРЛАРЫ”, Izdenister natigeler, no. 4 (108), pp. 374–390, Dec. 2025, doi: 10.37884/4-2025/39.

“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАҢАРТЫЛАТЫН ЖЕР АСТЫ СУ ҚОРЛАРЫ”. Izdenister Natigeler, no. 4 (108), Dec. 2025, pp. 374-90, https://doi.org/10.37884/4-2025/39.

“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАҢАРТЫЛАТЫН ЖЕР АСТЫ СУ ҚОРЛАРЫ”. Izdenister natigeler, no. 4 (108) (December 30, 2025): 374–390. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1120.

1.ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАҢАРТЫЛАТЫН ЖЕР АСТЫ СУ ҚОРЛАРЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Dec. 30 [cited 2026 Sep. 15];(4 (108):374-90. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1120

1.ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАҢАРТЫЛАТЫН ЖЕР АСТЫ СУ ҚОРЛАРЫ. Izdenister natigeler. 2025;(4 (108):374-390. doi:10.37884/4-2025/39

[1] 1. The United Nations World Water Development Report 2022. Groundwater: Making the invisible visible. UNESCO, Paris. https://www.unesco.org/reports/wwdr/2022/en.

[2] 2. Non-renewable groundwater resources. A guidebook on socially-sustainable management for water-policy makers. – UNESCO, IHP-VI, Series on Groundwater. – 2006. – №10.– Р. 104. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000146997.

[3] 3. Zektser, I.S., L.G. Everett (eds). Groundwater resources of the world and their use. – UNESCO, IHP-VI, Series on Groundwater. – 2004. – №6, – Р. 346. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134433.

[4] 4. Margat, J., J. van der Gun. Groundwater around the World. – CRC Press, Balkema. – 2013. – Р. 372. https://hydrology.nl/images/docs/alg/Groundwater_around_world.pdf.

[5] 5. Tazhiyev, S., Murtazin, Ye., Sotnikov, Ye., Rakhimova, V., Abdizhalel, M., Yerezhep, D., Adenova, D. Geoinformation and Analytical Support for the Development of Promising Aquifers for Pasture Water Supply in Southern Kazakhstan. – Water. – 2025. – Vol. 17(9). – Р. 1297. https://doi.org/10.3390/w17091297.

[6] 6. Dyuisenkhan, A., Zhaparkulova, Ye., Issakov, Ye., Mirdadayev, M., Aldiyarova, A., Kaipbayev, Ye., Kalmashova, A., Zhoya, K., Kai Zhu, Lóránt Dénes Dávid. The possibility of using groundwater and collector-drainage water to increase water availability in the Maktaaral district of the Turkestan region of Kazakhstan. – Agricultural Water Management. – 2024. – Vol. 301. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2024.108934.

[7] 7. Веселов В.В. Гидрогеологическое районирование и региональная оценка ресурсов подземных вод Казахстана: Анализ результатов исследований за 1961-2002 гг. – Алматы, 2002. – 438 с.

[8] 8. Смоляр В.А., Буров Б.В. и др. Водные ресурсы Казахстана (поверхностные и подземные воды, современное состояние). – Алматы: Ғылым, 2002. – 596 с.

[9] 9. Смоляр В.А., Буров Б.В., Мустафаев С.Т. Ресурсы подземных вод Республики Казахстан. Водные ресурсы Казахстана: оценка, прогноз, управление. – Алматы, 2012. – 632 с.

[10] 10. Osipov, S., Yermenbai, A., Akylbekova, A., Livinsky, Y., Anarbekov, O. The negative impact of anthropogenic factors on the state of groundwater of Kazakhstan. – News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan-Series of Geology and Technical Sciences. – 2020. – No. 2(440). – Р.132-140. https://doi.org/10.32014/2020.2518-170x.40

[11] 11. Abuduwaili, J., Issanova, G., Saparov, G. Water Resources in Kazakhstan. – Hydrology and Limnology of Central Asia. – 2019. – Р. 11-46. https://doi.org/10.1007/978-981-13-0929-8_2

[12] 12. Ауелбек, З., Калыбекова, Е., Сейтасанов , И. ., Онласын, У., Жандияр, Е. Основы рационального использования водных ресурсов Балкаш-Алакольского водохозяйственного бассейна. – Izdenister Natigeler. – 2023. – 2 (98). 327-336 с. https://doi.org/10.37884/2-2023/32.

[13] 13. Куришбаев, А., Атакулов, Т., Рябцев, А. Проблемы и перспективы развития орошаемого земледелия в Казахстане. – Izdenister Natigeler. – 2025. – 1(105). – 431-439 с. https://doi.org/10.37884/1-2025/46.

[14] 14. Атлас гидрогеологических карт Республики Казахстан. Институт гидрогеологии и геоэкологии им. У.М. Ахмедсафина. – Алматы, 2022. – 83 с.

[15] 15. Генеральная схема комплексного использования и охраны водных ресурсов. Утверждена постановлением Правительства Республики Казахстан от 08.04.2016 г. № 200. https://adilet.zan.kz/rus/docs/P1600000200.