Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

БАҚША БҮЛДІРГЕНІНІҢ (FRAGARIA × ANANASSA) ВИРУССЫЗ ОТЫРҒЫЗУ МАТЕРИАЛЫН АЛУ МАҚСАТЫНДА КЛОНАЛДЫ МИКРОКӨБЕЙТУ ӘДІСІН ОҢТАЙЛАНДЫРУ

Акерке Ташкенбаева 1 , Молдир Саршаева 2 , Илья Корoтецкий 3 , Сәуле Қазыбаева 4

1 Қазақ жеміс-көкөніс ғылыми зерттеу институты, Халықаралық инженер-технологиялық университеті, Алматы, Казахстан; 2 Қазақ жеміс-көкөніс ғылыми зерттеу институты, Алматы, Казахстан; 3 «Жұқпалы ауруларға қарсы пре параттар ғылыми орталығы» АҚ, Алматы, Казахстан; 4 Қазақ жеміс-көкөніс ғылыми зерттеу институты, Халықаралық инженер-технологиялық университеті, Алматы, Казахстан

doi.org/10.37884/1-2026/10 Бет. 93-105 Қабылданды 01.10.2025 Жарияланды 27.02.2026

Аңдатпа

Мақалада Fragaria × ananassa түріне жататын үш сортты микроклоналды көбейту биотехнологиясын оңтайландыруға бағытталған зерттеу нәтижелері ұсынылған. Зерттеудің мақсаты – вирустардан сау, жоғары сапалы отырғызу материалын алу. Ұсынылып отырған зерттеудің ғылыми жаңалығы – бүлдіргеннің вируссыз отырғызу материалын алу үшін пролин, аденозинтрифосфат (АТФ) және аскорбин қышқылынан тұратын метаболикалық белсенді қоспаның жаңа синергиялық комбинациясына негізделген интеграцияланған биотехнологиялық тәсілді әзірлеуінде. Бұл стратегия экспланттардың культивирлеудің бастапқы кезеңдеріндегі стресс реакцияларын төмендетуге, энергетикалық алмасуды күшейтуге және меристемалық жасушалардың тұрақтылығын арттыруға бағытталған. Нәтижесінде дәстүрлі протоколдармен салыстырғанда микроклоналды көбейту коэффициенті артып, өсімдіктердің регенерациялық қабілеті жақсарды. Аталған комбинация алғаш рет бүлдірген экспланттарының морфогенетикалық белсенділігін арттыру үшін қолданылып, генотипке байланысты көбейту коэффициентінің 30–45 % аралығында тұрақты өсуін көрсетті. Әдістемелік тұрғыдан зерттеу апикальды меристемаларды стерилизациялау, регенерациялау, пролиферациялау және тамырландыру кезеңдерін қамтыды. 0,1% натрий гипохлориті (NaClO) ерітіндісімен бес минуттық өңдеу стерилизация тиімділігі мен тіндердің тіршілікке қабілеттілігі арасындағы оңтайлы тепе-теңдікті қамтамасыз етіп, контаминация деңгейін 25–35 %-ға дейін төмендеткені және меристемалардың өміршеңдігі 65–75 % болғаны анықталды. Аскорбин қышқылын (10 мг/л) қосу апекстердің фенолдық қарайюын толық болдырмады. Пролин мен АТФ-тың енгізілуі микророзеткалардың ұзындығы мен көбейту коэффициентінің артуына ықпал етті: Мальвина сортында – 1:11-ден 1:16-ға дейін, Қара ханзада сортында – 1:7-ден 1:11-ге дейін, Сабрина сортында – 1:3-тен 1:4-ке дейін. ОТ-ПЦР әдісімен жүргізілген молекулалық-биологиялық талдау нәтижесінде SVBV, SCV, SMoV, SPaV және BPYV вирустарының жоқ екені анықталып, алынған материалдың жоғары деңгейде сауықтырылғанын дәлелдеді. Қорытындылай келе, ұсынылған микроклоналды көбейту регламенті меристемалардың ре генерациялық қабілетінің тұрақты түрде артуын қамтамасыз етеді, вируссыз өсімдіктерді алу мерзімін қысқартады және сапалы бүлдірген көшеттерін өнеркәсіптік деңгейде өндіру үшін қолдануға ұсыны лады.

бүлдірген, регенерация, қоректік орта, микроклонды көбейту, вирустар, ұлпа культурасы, in vitro

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Stegmeir T.L. (2010). Performance of an elite strawberry population derived from wild germplasm of fragaria chiloensis and F. VIRGINIANA. – Michigan State University, Рр.1140. https://doi.org/10.21273/hortsci.45.8.1140
  2. Thompson J.R., Jelkmann W. (2003). The detection and variation of strawberry mottle virus //Plant disease. Т. 87. №. 4. Pp. 385–390. https://doi.org/10.1094/PDIS.2003.87.4.385
  3. Martin R.R., Tzanetakis I.E. (2006). Characterization and recent advances in detection of strawberry viruses //Plant disease. Т. 90. №. 4. Pp. 384– 396. https://doi.org/10.1094/PD-90-0384
  4. Xiang Y., Bernardy M., Bhagwat B., Wiersma P.A., DeYoung R., Bouthillier M. (2015). The complete genome sequence of a new polerovirus in strawberry plants from eastern canada showing strawberry decline symptoms //Archives of virology. Т. 160. №. 2. Pp. 553–556. https://doi.org/10.1007/s00705-014-2267-0
  5. A.K Tashkenbaeva, M.J Sarshaeva, J.M. Matai (2023). Túpnusqa negіzgі analyqbaq qurý úshіn baqsha qulpynaiynyń álemdіk kollektsiianyń eń jaqsy sorttarynan saýyqtyrylǵan otyrǵyzý materialyn óndіrý. //izdenister, natigeler. №4(100) Pp.159. DOI: https://doi.org/10.37884/4-2023/18 [in Kaz]
  6. Trofimova O, Batyrshin T. (2023). Internet resources [Text] https://informburo.kz/fotoreportazh/zemlyanika-limony-kapusta-na-cyom-zarabatyvayut-kazaxstanskie-fermery [in Russ]
  7. Murashige T., Skoog F. (1962). A revised medium for rapid growth and bio assays with tobacco tissue cultures //Physiologia plantarum. Т. 15. №. 3. https://doi.org/10.1111/j.1399-3054.1962.tb08052.x
  8. Baimýhametova E.A., Kýlýev B.R. (2020). Potemnenie rastitelnyh tkanei pri kýltivirovanii in vitro i sposoby ego predotvraeniia// Biotehnologiia. T. 36. №2. Pp.26–42. DOI: https://doi.org/10.21 519/0234-2758-2020-36-2-26-42 [in Russ]
  9. EIKichaoui A.Y. (2014). In vitro propagation of strawberry (fragaria× annanasa duch.) through organogenesis via runner tips //Ann. Plant Sci. Т. 3. №. 3. Pp. 619– 627.
  10. Mukherjee E., Gantait S. (2024). Strawberry biotechnology: a review on progress over past 10 years //Scientia Horticulturae. Т. 338. Pp. 113618. https://doi.org/10.1016/j.scienta.2024.113618
  11. Sharma, N., Kumar, N., James, J., Kalia, S., & Joshi, S. (2023). Strategies for successful acclimatization and hardening of in vitro regenerated plants: challenges and innovations in micropropagation techniques // Plant Science Today (Early Access). Pp.1–6. https://doi.org/10.14719/pst.2376
  12. Krakhmaleva, I.L., Molkanova, O.I., Orlova, N.D., Koroleva, O.V., Mitrofanova, I.V. (2024). In vitro morpho-anatomical and regeneration features of cultivars of actinidia kolomikta (maxim.) maxim // Horticulturae. Т. 10. №. 12. Pp. 1335. https://doi.org/10.3390/horticulturae10121335
  13. Tashkenbayeva A.K., Sarshayeva M.Z. (2023). Propagation of certified fragaria ananassa in tissue culture // I International Symposium on Plant Propagation, Nursery Organization and Management for the Production of Certified Fruit Trees 1413. Pp. 59– 66. https://doi.org/10.17660/actahortic.2024.1413.7
  14. Sarshayeva M., Tashkenbayeva A., Bilibayeva A., Irsaliyeva Z., Ustemirova A. (2024). Technological aspects of in vitro propagation of organic strawberries // SABRAO Journal of Breeding & Genetics. Т. 56. №. 1. Pp. 246. http://doi.org/10.54910/sabrao2024.56.1.22
  15. Naing, A.H., Kim, S.H., Chung, M.Y., Park, S.K., Kim, C.K. (2019). In vitro propagation method for production of morphologically and genetically stable plants of different strawberry cultivars //Plant methods. Т. 15. №. 1. Pp. 36. https://doi.org/10.1186/s13007-019-0421-0
  16. Kabylbekova B.Z., Chukanova N.A., Turdiyev T.T., Rymkhanova N., Kovalchuk I.Y. (2019). Optimizatsiya kloniroavniya in vitro razlichnykh genotipov yabloni //Experimental Biology. Т. 80. №. 3. Pp. 48– 57. https://doi.org/10.26577/eb-2019-3-b5 [in Rus]
  17. Kryukov L.A., Vodolazhsky D.I., Kamenetsky-Goldstein R. (2022). Micropropagation of grapevine and strawberry from south russia: rapid production and genetic uniformity // Agronomy. Т. 12. №. 2. Pp. 308. https://doi.org/10.3390/agronomy12020308

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. БАҚША БҮЛДІРГЕНІНІҢ (FRAGARIA × ANANASSA) ВИРУССЫЗ ОТЫРҒЫЗУ МАТЕРИАЛЫН АЛУ МАҚСАТЫНДА КЛОНАЛДЫ МИКРОКӨБЕЙТУ ӘДІСІН ОҢТАЙЛАНДЫРУ. Izdenister natigeler. 28, 1(109) (Feb. 2026), 93–105. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2026/10.
(1)БАҚША БҮЛДІРГЕНІНІҢ (FRAGARIA × ANANASSA) ВИРУССЫЗ ОТЫРҒЫЗУ МАТЕРИАЛЫН АЛУ МАҚСАТЫНДА КЛОНАЛДЫ МИКРОКӨБЕЙТУ ӘДІСІН ОҢТАЙЛАНДЫРУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (1(109), 93-105. https://doi.org/10.37884/1-2026/10.
БАҚША БҮЛДІРГЕНІНІҢ (FRAGARIA × ANANASSA) ВИРУССЫЗ ОТЫРҒЫЗУ МАТЕРИАЛЫН АЛУ МАҚСАТЫНДА КЛОНАЛДЫ МИКРОКӨБЕЙТУ ӘДІСІН ОҢТАЙЛАНДЫРУ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(1(109), 93-105. https://doi.org/10.37884/1-2026/10
БАҚША БҮЛДІРГЕНІНІҢ (FRAGARIA × ANANASSA) ВИРУССЫЗ ОТЫРҒЫЗУ МАТЕРИАЛЫН АЛУ МАҚСАТЫНДА КЛОНАЛДЫ МИКРОКӨБЕЙТУ ӘДІСІН ОҢТАЙЛАНДЫРУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 1(109), p. 93–105, 2026. DOI: 10.37884/1-2026/10. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1109. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ БАҚША БҮЛДІРГЕНІНІҢ (FRAGARIA × ANANASSA) ВИРУССЫЗ ОТЫРҒЫЗУ МАТЕРИАЛЫН АЛУ МАҚСАТЫНДА КЛОНАЛДЫ МИКРОКӨБЕЙТУ ӘДІСІН ОҢТАЙЛАНДЫРУ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (1(109): 93-105. https://doi.org/10.37884/1-2026/10.
“ БАҚША БҮЛДІРГЕНІНІҢ (FRAGARIA × ANANASSA) ВИРУССЫЗ ОТЫРҒЫЗУ МАТЕРИАЛЫН АЛУ МАҚСАТЫНДА КЛОНАЛДЫ МИКРОКӨБЕЙТУ ӘДІСІН ОҢТАЙЛАНДЫРУ” (2026) Izdenister natigeler, 28(1(109), pp. 93–105. doi:10.37884/1-2026/10.
[1]“ БАҚША БҮЛДІРГЕНІНІҢ (FRAGARIA × ANANASSA) ВИРУССЫЗ ОТЫРҒЫЗУ МАТЕРИАЛЫН АЛУ МАҚСАТЫНДА КЛОНАЛДЫ МИКРОКӨБЕЙТУ ӘДІСІН ОҢТАЙЛАНДЫРУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 1(109), pp. 93–105, Feb. 2026, doi: 10.37884/1-2026/10.
“ БАҚША БҮЛДІРГЕНІНІҢ (FRAGARIA × ANANASSA) ВИРУССЫЗ ОТЫРҒЫЗУ МАТЕРИАЛЫН АЛУ МАҚСАТЫНДА КЛОНАЛДЫ МИКРОКӨБЕЙТУ ӘДІСІН ОҢТАЙЛАНДЫРУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 1(109), Feb. 2026, pp. 93-105, https://doi.org/10.37884/1-2026/10.
“ БАҚША БҮЛДІРГЕНІНІҢ (FRAGARIA × ANANASSA) ВИРУССЫЗ ОТЫРҒЫЗУ МАТЕРИАЛЫН АЛУ МАҚСАТЫНДА КЛОНАЛДЫ МИКРОКӨБЕЙТУ ӘДІСІН ОҢТАЙЛАНДЫРУ”. Izdenister natigeler 28, no. 1(109) (February 27, 2026): 93–105. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1109.
1.БАҚША БҮЛДІРГЕНІНІҢ (FRAGARIA × ANANASSA) ВИРУССЫЗ ОТЫРҒЫЗУ МАТЕРИАЛЫН АЛУ МАҚСАТЫНДА КЛОНАЛДЫ МИКРОКӨБЕЙТУ ӘДІСІН ОҢТАЙЛАНДЫРУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Feb. 27 [cited 2026 Sep. 15];28(1(109):93-105. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1109
1.БАҚША БҮЛДІРГЕНІНІҢ (FRAGARIA × ANANASSA) ВИРУССЫЗ ОТЫРҒЫЗУ МАТЕРИАЛЫН АЛУ МАҚСАТЫНДА КЛОНАЛДЫ МИКРОКӨБЕЙТУ ӘДІСІН ОҢТАЙЛАНДЫРУ. Izdenister natigeler. 2026;28(1(109):93-105. doi:10.37884/1-2026/10