ECOLOGICAL-LANDSCAPE ZONING OF INFRASTRUCTURE SUSTAINABILITY  IN AGRICULTURE

Oringozhin Yernaz; Chaimgul Alipbekova; Kurmankul Abayeva; Natalya Miletenko; Kairat Augambayev; Rimma Turekeldiyeva

doi:10.37884/2-2025/24

Аңдатпа

Бұл ғылыми мақалада ауыл шаруашылығындағы инфрақұрылымның тұрақтылығын экологиялық-ландшафтық аймақтауды зерттеудің негізгі мағлұматтары берілген. Қазіргі кезеңде қоғамды жасылдандыруға байланысты ландшафттық аумақтық бірліктердің шекарасында экологиялық талаптарды ескере отырып аудандастыру үлкен қызығушылық тудырады. Экологиялық-ландшафтық жер-кадастрлық аудандастыру күрделі сипатқа ие және дербес мәнге ие, өйткені ол аймақтардың нақты қалыптасқан экономикалық заңдылықтарын және олардың экологиялық ерекшеліктерін есепке алуға бағытталған. Оның негізгі мақсаты – жер ресурстарын пайдалануды қоса алғанда, ғарыштағы адам қызметі мен табиғаттың арақатынасын сандық және сапалық тұрғыдан бағалауға мүмкіндік беретін кеңістіктік экологиялық-ландшафттық біртекті аумақтарды анықтау. Нәтижесінде жерді экологиялық-экономикалық аудандастырудың теориялық және әдіснамалық принциптері табиғаттың, экологияның және экономиканың байланыстары туралы философиялық, экологиялық және экономикалық идеяларға негізделуі тиіс, ол тұрақты түрде дамып келе жатқан біртұтас кешенді табиғи экологиялық-экономикалық жүйені құрайды. Экологиялық-ландшафтық жер-кадастрлық аудандастыру экологиялық-экономикалық және ландшафттық бағалау нәтижелерін көрсетеді және тек сапалық емес, сонымен қатар сандық жер-кадастрлық сипаттамаларды белгілеуге мүмкіндік береді. Мұндай аймақтарға бөлу қоршаған ортаны қорғау, топырақты қорғау және қалпына келтіру шараларын немесе өндірісті неғұрлым ұтымды орналастыруды қажет ететін әртүрлі аумақтарды салыстыруға, сондай-ақ белгілі бір аумақтың әлеуметтік-экологиялық қасиеттерін белгілеуге мүмкіндік береді, соның нәтижесінде ең қолайлы өндірістің даму бағытын анықтауға болады.

Ғылыми мақала Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінен мақсатты қаржыландыру шеңберінде «2.0 технологиялары мен қағидаттарын пайдалана отырып, Қазақстан Республикасының кеңістіктік деректер инфрақұрылымын қалыптастыру» ғылыми-техникалық бағдарламасының (жеке тіркеу нөмірі – БР 22886730) қаржылық қолдауымен жүзеге асырылды.

ауыл шаруашылығы инфрақұрылым экологиялық-ландшафтық аймақтау теория принцип зерттеулер

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Restoration of damaged areas / P. N. Grishin, N. A. Mosienko and others. b. Saratov, MGAU publishing house, 2011. - 236 p.
2. Protective afforestation./ Pod ed. E. S. Pavlov. - Agropromizdat, 2012. – 263 p.
3. Guidelines for the design and cultivation of protective forest plantations on the lands of agricultural enterprises. M.: Kolos, 2011. - 46 p.
4. Guidelines for the design and cultivation of protective forest plantations on the lands of agricultural enterprises. M.: Kolos, 2011-335 p.
5. Forest reclamation with the basics of forestry. M.: Ear. 2012. - 333 p.
6. V.V. Kolpakov, i.p. Sukharev Agricultural reclamations/ Textbook for universities. - M.: Kolos, 2012 - 328 p.
7. Land reclamation and restoration workshop. Uch. allowance. / Sost. N.s. Yerkhov, L. P. Kozochkina, T. Orderly. - M. GUZ, 2010.
8. A. Cheremisinov Yu., Revenkov A. I., Burlakov S. P. Restoration of damaged areas. Fly. allowance. - M.: 2010. - 80 p.
9. Chernysheva A.P. Workshop on forestry and protective forestry. M.; Kolos, 2011. - 152 p.
10. Oldroyd DR, Grapes, RH (2008) Contributions to the history of geomorphology and Quaternary geology: an introduction:1–17
11. Kleman J, Borgström I, Skelton A, Hall A (2016) Landscape evolution and landform inheritance in tectonically active regions: the case of the Southwestern Peloponnese, Greece. Zeitschrift Für Geomorphologie 60:171–193
12. Castelltort S, Whittaker A, Vergés J (2015) Tectonics, sedimentation and surface processes: from the erosional engine to basin deposition. Earth Surface Processes and Landforms 40:1839–1846
13. Zhang JY, Yin A, Liu WC, Ding L, Xu XM (2016) First geomorphological and sedimentological evidence for the combined tectonic and climate control on Quaternary Yarlung river diversion in the eastern Himalaya. Lithosphere 8: 293–316
14. Marshall JA, Roering JJ, Gavin DG, Granger DE (2017) Late Quaternary climatic controls on erosion rates and geomorphic processes in western Oregon, USA. GSA Bulletin 129:715–731
15. Szabó J, Dávid L, Lóczy D (2010) Anthropogenic geomorphology: a guide to man- made landforms. Springer Science & Business Media, Netherland
16. Ellis EC, Fuller DQ, Kaplan JO, Lutters WG (2013) Dating the Anthropocene: towards an empirical global history of human transformation of the terrestrial biosphere. Elementa: Science of the Anthropocene 1, p.000018, doi: 10.12952/journal.elementa.000018
17. Tarolli P, Sofia G (2016) Human topographic signatures and derived geomorphic processes across landscapes. Geomorphology 255:140–161
18. Tarolli P (2016) Humans and the Earth's surface. Earth Surface Processes and Landforms 41 (15):2301-2304
19. Brown AG, Tooth S, Bullard JE, Thomas D, Chiverrell RC, Plater AJ, Murton J, Thorndycraft VR, Tarolli P, Rose J, Wainwright J, Downs P, Aalto R (2017) The geomorphology of the Anthropocene: emergence, status and implications. Earth Surface Processes and Landforms 42:71–90
20. Migoń P, Latocha A (2018) Human impact and geomorphic change through time in the Sudetes, Central Europe. Quaternary International 470:194–206
21. Goudie A (2018) The human impact in geomorphology – 50 years of change. Geomorphology. https://doi.org/10.1016/j.geomorph.2018.12.002
22. Tarolli P, Cao W, Sofia G, Evans D, Ellis EC (2019) From features to fingerprints: a general diagnostic framework for anthropogenic geomorphology. Progress in Physical Geography: Earth and Environment 43:95–128
23. Curebal I, Efe R, Soykan A, Sonmez S (2015) Impacts of anthropogenic factors on land degradation during the anthropocene in Turkey. J Environ Biol 36:51
24. Borrelli P, Robinson DA, Fleischer LR, Lugato E, Ballabio C, Alewell C, Meusburger K, Modugno S, Schütt B, Ferro V, Bagarello V, Oost KV, Montanarella L,Panagos P (2017) An assessment of the global impact of 21st century land use change on soil erosion. Nature Communications 8 (1): 2013
25. Tessler ZD, Vörösmarty CJ, Grossberg M, Gladkova I, Aizenman H (2016) A global empirical typology of anthropogenic drivers of environmental change in deltas. Sustainability Science 11:525–537
26. Wang S, Fu BJ, Piao S, Lü Y, Ciais P, Feng X, Wang Y (2016) Reduced sediment transport in the Yellow River due to anthropogenic changes. Nat Geosci 9:38
27. Poeppl RE, Keesstra SD, Maroulis J (2017) A conceptual connectivity framework for understanding geomorphic change in human-impacted fluvial systems. Geomorphology 277:237–250
28. Csima P (2010) Urban development and anthropogenic geomorphology. In: Szabó J, Dávid L, Lóczy D (eds) Anthropogenic geomorphology. Springer, Dordrecht
29. Sidle RC, Ziegler AD (2012) The dilemma of mountain roads. Nature Geoscience 5 (7):437-438
30. Penna D, Borga M, Aronica GT, Brigandì G, Tarolli P (2014) The influence of grid resolution on the prediction of natural and road-related shallow landslides. Hydrology and Earth System Sciences 18 (6):2127-2139
31. Ramos-Scharrón CE (2018) Land disturbance effects of roads in runoff and sediment production on dry-tropical settings. Geoderma 310:107-119
32. Hromyh V.V., Hromyh O.V. Cifrovye modeli rel'efa: uchebnoe posobie. – Tomsk, 2007. [in Russian]
33. Molzhigitova D.K., Turganaliev S.R., Usenova A.N., Izbasar Z.G., Bisengalieva L.V. Assessment of land use by small farms in fruit and vegetable growing / Journal: Izdenister, netizheler - Research, results No. 1.2021 (89) IP. 149-156.
34. Ospanbaev Zh., Doszhanova A.S., Abdrazakov E., Kozhageldy E. Features of the formation of productivity of legendary crops under drip irrigation. / Journal: Research, results - Research, results No. 1.2021 (89) ISSN 2304-3334. P. 283-292.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ИНФРАҚҰРЫЛЫМНЫҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ- ЛАНДШАФТЫҚ АЙМАҚТАУ. Izdenister natigeler. 2 (106) (Jun. 2025), 243–253. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2025/24.

(1)АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ИНФРАҚҰРЫЛЫМНЫҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ- ЛАНДШАФТЫҚ АЙМАҚТАУ. Izdenister natigeler 2025, No. 2 (106), 243-253. https://doi.org/10.37884/2-2025/24.

АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ИНФРАҚҰРЫЛЫМНЫҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ- ЛАНДШАФТЫҚ АЙМАҚТАУ. (2025). Izdenister Natigeler, 2 (106), 243-253. https://doi.org/10.37884/2-2025/24

АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ИНФРАҚҰРЫЛЫМНЫҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ- ЛАНДШАФТЫҚ АЙМАҚТАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (106), p. 243–253, 2025. DOI: 10.37884/2-2025/24. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/912. Acesso em: 15 sep. 2026.

“АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ИНФРАҚҰРЫЛЫМНЫҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ- ЛАНДШАФТЫҚ АЙМАҚТАУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 2 (106) (June): 243-53. https://doi.org/10.37884/2-2025/24.

“АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ИНФРАҚҰРЫЛЫМНЫҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ- ЛАНДШАФТЫҚ АЙМАҚТАУ” (2025) Izdenister natigeler, (2 (106), pp. 243–253. doi:10.37884/2-2025/24.

[1]“АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ИНФРАҚҰРЫЛЫМНЫҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ- ЛАНДШАФТЫҚ АЙМАҚТАУ”, Izdenister natigeler, no. 2 (106), pp. 243–253, Jun. 2025, doi: 10.37884/2-2025/24.

“АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ИНФРАҚҰРЫЛЫМНЫҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ- ЛАНДШАФТЫҚ АЙМАҚТАУ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (106), June 2025, pp. 243-5, https://doi.org/10.37884/2-2025/24.

“АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ИНФРАҚҰРЫЛЫМНЫҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ- ЛАНДШАФТЫҚ АЙМАҚТАУ”. Izdenister natigeler, no. 2 (106) (June 30, 2025): 243–253. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/912.

1.АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ИНФРАҚҰРЫЛЫМНЫҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ- ЛАНДШАФТЫҚ АЙМАҚТАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (106):243-5. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/912

1.АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ИНФРАҚҰРЫЛЫМНЫҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ- ЛАНДШАФТЫҚ АЙМАҚТАУ. Izdenister natigeler. 2025;(2 (106):243-253. doi:10.37884/2-2025/24

[1] 1. Restoration of damaged areas / P. N. Grishin, N. A. Mosienko and others. b. Saratov, MGAU publishing house, 2011. - 236 p.

[2] 2. Protective afforestation./ Pod ed. E. S. Pavlov. - Agropromizdat, 2012. – 263 p.

[3] 3. Guidelines for the design and cultivation of protective forest plantations on the lands of agricultural enterprises. M.: Kolos, 2011. - 46 p.

[4] 4. Guidelines for the design and cultivation of protective forest plantations on the lands of agricultural enterprises. M.: Kolos, 2011-335 p.

[5] 5. Forest reclamation with the basics of forestry. M.: Ear. 2012. - 333 p.

[6] 6. V.V. Kolpakov, i.p. Sukharev Agricultural reclamations/ Textbook for universities. - M.: Kolos, 2012 - 328 p.

[7] 7. Land reclamation and restoration workshop. Uch. allowance. / Sost. N.s. Yerkhov, L. P. Kozochkina, T. Orderly. - M. GUZ, 2010.

[8] 8. A. Cheremisinov Yu., Revenkov A. I., Burlakov S. P. Restoration of damaged areas. Fly. allowance. - M.: 2010. - 80 p.

[9] 9. Chernysheva A.P. Workshop on forestry and protective forestry. M.; Kolos, 2011. - 152 p.

[10] 10. Oldroyd DR, Grapes, RH (2008) Contributions to the history of geomorphology and Quaternary geology: an introduction:1–17

[11] 11. Kleman J, Borgström I, Skelton A, Hall A (2016) Landscape evolution and landform inheritance in tectonically active regions: the case of the Southwestern Peloponnese, Greece. Zeitschrift Für Geomorphologie 60:171–193

[12] 12. Castelltort S, Whittaker A, Vergés J (2015) Tectonics, sedimentation and surface processes: from the erosional engine to basin deposition. Earth Surface Processes and Landforms 40:1839–1846

[13] 13. Zhang JY, Yin A, Liu WC, Ding L, Xu XM (2016) First geomorphological and sedimentological evidence for the combined tectonic and climate control on Quaternary Yarlung river diversion in the eastern Himalaya. Lithosphere 8: 293–316

[14] 14. Marshall JA, Roering JJ, Gavin DG, Granger DE (2017) Late Quaternary climatic controls on erosion rates and geomorphic processes in western Oregon, USA. GSA Bulletin 129:715–731

[15] 15. Szabó J, Dávid L, Lóczy D (2010) Anthropogenic geomorphology: a guide to man- made landforms. Springer Science & Business Media, Netherland

[16] 16. Ellis EC, Fuller DQ, Kaplan JO, Lutters WG (2013) Dating the Anthropocene: towards an empirical global history of human transformation of the terrestrial biosphere. Elementa: Science of the Anthropocene 1, p.000018, doi: 10.12952/journal.elementa.000018

[17] 17. Tarolli P, Sofia G (2016) Human topographic signatures and derived geomorphic processes across landscapes. Geomorphology 255:140–161

[18] 18. Tarolli P (2016) Humans and the Earth's surface. Earth Surface Processes and Landforms 41 (15):2301-2304

[19] 19. Brown AG, Tooth S, Bullard JE, Thomas D, Chiverrell RC, Plater AJ, Murton J, Thorndycraft VR, Tarolli P, Rose J, Wainwright J, Downs P, Aalto R (2017) The geomorphology of the Anthropocene: emergence, status and implications. Earth Surface Processes and Landforms 42:71–90

[20] 20. Migoń P, Latocha A (2018) Human impact and geomorphic change through time in the Sudetes, Central Europe. Quaternary International 470:194–206

[21] 21. Goudie A (2018) The human impact in geomorphology – 50 years of change. Geomorphology. https://doi.org/10.1016/j.geomorph.2018.12.002

[22] 22. Tarolli P, Cao W, Sofia G, Evans D, Ellis EC (2019) From features to fingerprints: a general diagnostic framework for anthropogenic geomorphology. Progress in Physical Geography: Earth and Environment 43:95–128

[23] 23. Curebal I, Efe R, Soykan A, Sonmez S (2015) Impacts of anthropogenic factors on land degradation during the anthropocene in Turkey. J Environ Biol 36:51

[24] 24. Borrelli P, Robinson DA, Fleischer LR, Lugato E, Ballabio C, Alewell C, Meusburger K, Modugno S, Schütt B, Ferro V, Bagarello V, Oost KV, Montanarella L,Panagos P (2017) An assessment of the global impact of 21st century land use change on soil erosion. Nature Communications 8 (1): 2013

[25] 25. Tessler ZD, Vörösmarty CJ, Grossberg M, Gladkova I, Aizenman H (2016) A global empirical typology of anthropogenic drivers of environmental change in deltas. Sustainability Science 11:525–537

[26] 26. Wang S, Fu BJ, Piao S, Lü Y, Ciais P, Feng X, Wang Y (2016) Reduced sediment transport in the Yellow River due to anthropogenic changes. Nat Geosci 9:38

[27] 27. Poeppl RE, Keesstra SD, Maroulis J (2017) A conceptual connectivity framework for understanding geomorphic change in human-impacted fluvial systems. Geomorphology 277:237–250

[28] 28. Csima P (2010) Urban development and anthropogenic geomorphology. In: Szabó J, Dávid L, Lóczy D (eds) Anthropogenic geomorphology. Springer, Dordrecht

[29] 29. Sidle RC, Ziegler AD (2012) The dilemma of mountain roads. Nature Geoscience 5 (7):437-438

[30] 30. Penna D, Borga M, Aronica GT, Brigandì G, Tarolli P (2014) The influence of grid resolution on the prediction of natural and road-related shallow landslides. Hydrology and Earth System Sciences 18 (6):2127-2139

[31] 31. Ramos-Scharrón CE (2018) Land disturbance effects of roads in runoff and sediment production on dry-tropical settings. Geoderma 310:107-119

[32] 32. Hromyh V.V., Hromyh O.V. Cifrovye modeli rel'efa: uchebnoe posobie. – Tomsk, 2007. [in Russian]

[33] 33. Molzhigitova D.K., Turganaliev S.R., Usenova A.N., Izbasar Z.G., Bisengalieva L.V. Assessment of land use by small farms in fruit and vegetable growing / Journal: Izdenister, netizheler - Research, results No. 1.2021 (89) IP. 149-156.

[34] 34. Ospanbaev Zh., Doszhanova A.S., Abdrazakov E., Kozhageldy E. Features of the formation of productivity of legendary crops under drip irrigation. / Journal: Research, results - Research, results No. 1.2021 (89) ISSN 2304-3334. P. 283-292.