ПРОИЗВОДСТВО БЕЗВИРУСНОГО ПОСАДОЧНОГО МАТЕРИАЛА КЛОНОВЫХ ПОДВОЕВ ЯБЛОНИ С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ КУЛЬТУРЫ ТКАНЕЙ И ТЕРМОТЕРАПИИ

Светлана Долгих; Балнур Кабылбекова; Саги Солтанбеков; Акерке Ташкенбаева; Молдир Саршаева; Зарина Юсупова

doi:10.37884/2-2025/22

Аңдатпа

Қазіргі заманғы бау-бақша шаруашылығы бақшаның қарқындылығы мен жоғары өнімділігін қамтамасыз ететін вируссыз, жоғары сапалы, аласа бойлы және жинақы бөрікбасты көшеттерді қажет етеді. Вируссыз отырғызу материалын өндіру жүйесінде клондық микрокөбейту әдісіне айтарлықтай орын берілген. Көшет шаруашылығында биотехнологиялық әдістерді қолдану өсімдіктерді сауықтырудың тиімділігін 100% - ға дейін арттыруға, көбею коэффициентін 5-10 есе әрі одан да көп арттыруға және өндіріске жаңа сауықтырылған сорттар мен формаларды енгізуді 2-3 жылға жеделдетуге мүмкіндік береді. Ұсынылған зерттеулерде алма телітушісінің аналық екпелеріндегі вирустық аурулардың құрамы анықталды және клондық микрокөбейтудің ризогенез сатысында қоректік ортаның құрамын өзгертумен, сондай-ақ оларды in vivo жағдайларына ауыстыруға бейімдеу жолдары оңтайландырылды. Контейнерлік культуралармен жұмыс нәтижесінде вируссыз пребазистік аналық өсімдіктерді қалемшелеу кезінде Арм 18 алма телітушісінің 126 және Жетісу-5 телітушісінің 31 базалық өсімдіктері алынды.

клонды телітушілер алма вирустар биотехнология in vitro көбейту қоректік орта вируссыз материал

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1 Rodríguez-Verástegui L. L. et al. Viruses infecting trees and herbs that produce edible fleshy fruits with a prominent value in the global market: An evolutionary perspective //Plants. – 2022. – Т. 11. – №. 2. – С. 203.
2 Li Y. et al. Characterization of apple stem grooving virus and apple chlorotic leaf spot virus identified in a crab apple tree //Archives of virology. – 2017. – Т. 162. – №. 4. – С. 1093-1097.
3 Kerimbek N. et al. Assessment of occurrence and diversity of apple viruses in south kazakhstan //Ġylym ža̋ne bìlìm. – 2024. – Т. 1. – №. 2 (75). – С. 79-85.
4 Hu G. et al. Virus elimination from in vitro apple by thermotherapy combined with chemotherapy //Plant Cell, Tissue and Organ Culture (PCTOC). – 2015. – Т. 121. – С. 435-443.
5 Tan R. et al. Enhanced efficiency of virus eradication following thermotherapy of shoot-tip cultures of pear //Plant Cell, Tissue and Organ Culture (PCTOC). – 2010. – Т. 101. – С. 229-235.
6 Wang L.P. et al. Effect of thermotherapy on elimination of Apple stem grooving virus and Apple chlorate leaf spot virus for in vitro cultured pear shoot tips//Hort.Science. – 2006. – T.41. – P.729-732.
7 Laimer M., Barba M. Elimination of systemic pathogens by thermotherapy, tissue culture, or in vitro micrografting //Virus and virus-like diseases of pome and stone fruits. – 2011. – С. 389-393.
8 Panattoni A., Luvisi A., Triolo E. Elimination of viruses in plants: twenty years of progress //Spanish journal of agricultural research. – 2013. – Т. 11. – №. 1. – С. 173-188.
9 Smith G. R. et al. Plant pathogen eradication: determinants of successful programs //Australasian Plant Pathology. – 2017. – Т. 46. – №. 3. – С. 277-284.
10 Кухарчик Н.В., Кастрицкая М.С., Колбанова Е.В. и др.Размножение плодовых, ягодных растений, винограда и хмеля в культуре тканей in vitroю- Минск.- «Колорград».- 2021.-397 с.
11 Митрофанова О.В., Лесникова-Седошенко Н.П., Ходаков Г.В. Биотехнология в селекции и оздоровлении косточковых плодовых и субтропических культур / Фактори эксппериментальной эволюции организмов: Зб. наук. пр. Укр. т-ва генетикови селекционеров И.Вавилова /За ред. Ь.И. Ройка. – К.: Логос, 2006. –Е.3. –С.619-624
12 Barba M. et al. Viroid elimination by thermotherapy, cold therapy, tissue culture, in vitro micrografting, or cryotherapy //Viroids and Satellites. – Academic Press, 2017. – С. 425-435.
13 Sedlák J., Semerák M., Rejlová M. Sanitation of Apple Cultivars from AP Phytoplasma and ApMV and ACLSV Viruses Using In Vitro Culture and Cryo-Knife Therapy in Liquid Nitrogen //Applied Sciences. – 2023. – Т. 13. – №. 13. – С. 7527.
14 Sedlák J. et al. Elimination of Solanum nigrum ilarvirus 1 and apple hammerhead viroid from apple cultivars using antivirals ribavirin, rimantadine, and zidovudine //Viruses. – 2023. – Т. 15. – №. 8. – С. 1684.
15 Wang M. R. et al. In vitro thermotherapy-based methods for plant virus eradication //Plant methods. – 2018. – Т. 14. – С. 1-18.
16 Огородникова О. В. Биологическое тестирование неповирусов земляники садовой на индикаторном растении Cucumis sativus //Генофонд и селекция растений. – 2020. – С. 78-82.
17 Колбанова Е.В., Кухнарчик Н.В. Методика микроразмножения плодовых культур in vitro // ж. Плодоводство: науч. тр. ин-т плодоводства НАН Белоруссии. – Самохваловичи, 2006. – т. 18, ч.2 – с.163-168.
18 Долгих С.Г. Рекомендации «Технология производства безвирусного посадочного материала плодовых, ягодных культур и винограда».- 2020.- 57 с.
19 Уразаева М., Ефремова Ю., Ормакаев А. Интродуцированные клоновые подвои косточковых //Izdenister natigeler. – 2023. – №. 2 (98). – С. 143-153.
20 Рахаткызы А. и др. М9 клонды телітушісін микроклонды көбейту //Izdenister natigeler. – 2024. – №. 4 (104). – С. 192-200.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ҰЛПАЛАР МӘДЕНИЕТІ ЖӘНЕ ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ПАЙДАЛАНА ОТЫРЫП АЛМАНЫҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІЛЕРІНІҢ ВИРУССЫЗ КӨШЕТТЕРІН ӨНДІРУ. Izdenister natigeler. 2 (106) (Jun. 2025), 223–233. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2025/22.

(1)ҰЛПАЛАР МӘДЕНИЕТІ ЖӘНЕ ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ПАЙДАЛАНА ОТЫРЫП АЛМАНЫҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІЛЕРІНІҢ ВИРУССЫЗ КӨШЕТТЕРІН ӨНДІРУ. Izdenister natigeler 2025, No. 2 (106), 223-233. https://doi.org/10.37884/2-2025/22.

ҰЛПАЛАР МӘДЕНИЕТІ ЖӘНЕ ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ПАЙДАЛАНА ОТЫРЫП АЛМАНЫҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІЛЕРІНІҢ ВИРУССЫЗ КӨШЕТТЕРІН ӨНДІРУ. (2025). Izdenister Natigeler, 2 (106), 223-233. https://doi.org/10.37884/2-2025/22

ҰЛПАЛАР МӘДЕНИЕТІ ЖӘНЕ ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ПАЙДАЛАНА ОТЫРЫП АЛМАНЫҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІЛЕРІНІҢ ВИРУССЫЗ КӨШЕТТЕРІН ӨНДІРУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (106), p. 223–233, 2025. DOI: 10.37884/2-2025/22. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/908. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҰЛПАЛАР МӘДЕНИЕТІ ЖӘНЕ ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ПАЙДАЛАНА ОТЫРЫП АЛМАНЫҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІЛЕРІНІҢ ВИРУССЫЗ КӨШЕТТЕРІН ӨНДІРУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 2 (106) (June): 223-33. https://doi.org/10.37884/2-2025/22.

“ҰЛПАЛАР МӘДЕНИЕТІ ЖӘНЕ ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ПАЙДАЛАНА ОТЫРЫП АЛМАНЫҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІЛЕРІНІҢ ВИРУССЫЗ КӨШЕТТЕРІН ӨНДІРУ” (2025) Izdenister natigeler, (2 (106), pp. 223–233. doi:10.37884/2-2025/22.

[1]“ҰЛПАЛАР МӘДЕНИЕТІ ЖӘНЕ ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ПАЙДАЛАНА ОТЫРЫП АЛМАНЫҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІЛЕРІНІҢ ВИРУССЫЗ КӨШЕТТЕРІН ӨНДІРУ”, Izdenister natigeler, no. 2 (106), pp. 223–233, Jun. 2025, doi: 10.37884/2-2025/22.

“ҰЛПАЛАР МӘДЕНИЕТІ ЖӘНЕ ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ПАЙДАЛАНА ОТЫРЫП АЛМАНЫҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІЛЕРІНІҢ ВИРУССЫЗ КӨШЕТТЕРІН ӨНДІРУ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (106), June 2025, pp. 223-3, https://doi.org/10.37884/2-2025/22.

“ҰЛПАЛАР МӘДЕНИЕТІ ЖӘНЕ ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ПАЙДАЛАНА ОТЫРЫП АЛМАНЫҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІЛЕРІНІҢ ВИРУССЫЗ КӨШЕТТЕРІН ӨНДІРУ”. Izdenister natigeler, no. 2 (106) (June 30, 2025): 223–233. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/908.

1.ҰЛПАЛАР МӘДЕНИЕТІ ЖӘНЕ ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ПАЙДАЛАНА ОТЫРЫП АЛМАНЫҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІЛЕРІНІҢ ВИРУССЫЗ КӨШЕТТЕРІН ӨНДІРУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (106):223-3. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/908

1.ҰЛПАЛАР МӘДЕНИЕТІ ЖӘНЕ ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ПАЙДАЛАНА ОТЫРЫП АЛМАНЫҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІЛЕРІНІҢ ВИРУССЫЗ КӨШЕТТЕРІН ӨНДІРУ. Izdenister natigeler. 2025;(2 (106):223-233. doi:10.37884/2-2025/22

[1] 1 Rodríguez-Verástegui L. L. et al. Viruses infecting trees and herbs that produce edible fleshy fruits with a prominent value in the global market: An evolutionary perspective //Plants. – 2022. – Т. 11. – №. 2. – С. 203.

[2] 2 Li Y. et al. Characterization of apple stem grooving virus and apple chlorotic leaf spot virus identified in a crab apple tree //Archives of virology. – 2017. – Т. 162. – №. 4. – С. 1093-1097.

[3] 3 Kerimbek N. et al. Assessment of occurrence and diversity of apple viruses in south kazakhstan //Ġylym ža̋ne bìlìm. – 2024. – Т. 1. – №. 2 (75). – С. 79-85.

[4] 4 Hu G. et al. Virus elimination from in vitro apple by thermotherapy combined with chemotherapy //Plant Cell, Tissue and Organ Culture (PCTOC). – 2015. – Т. 121. – С. 435-443.

[5] 5 Tan R. et al. Enhanced efficiency of virus eradication following thermotherapy of shoot-tip cultures of pear //Plant Cell, Tissue and Organ Culture (PCTOC). – 2010. – Т. 101. – С. 229-235.

[6] 6 Wang L.P. et al. Effect of thermotherapy on elimination of Apple stem grooving virus and Apple chlorate leaf spot virus for in vitro cultured pear shoot tips//Hort.Science. – 2006. – T.41. – P.729-732.

[7] 7 Laimer M., Barba M. Elimination of systemic pathogens by thermotherapy, tissue culture, or in vitro micrografting //Virus and virus-like diseases of pome and stone fruits. – 2011. – С. 389-393.

[8] 8 Panattoni A., Luvisi A., Triolo E. Elimination of viruses in plants: twenty years of progress //Spanish journal of agricultural research. – 2013. – Т. 11. – №. 1. – С. 173-188.

[9] 9 Smith G. R. et al. Plant pathogen eradication: determinants of successful programs //Australasian Plant Pathology. – 2017. – Т. 46. – №. 3. – С. 277-284.

[10] 10 Кухарчик Н.В., Кастрицкая М.С., Колбанова Е.В. и др.Размножение плодовых, ягодных растений, винограда и хмеля в культуре тканей in vitroю- Минск.- «Колорград».- 2021.-397 с.

[11] 11 Митрофанова О.В., Лесникова-Седошенко Н.П., Ходаков Г.В. Биотехнология в селекции и оздоровлении косточковых плодовых и субтропических культур / Фактори эксппериментальной эволюции организмов: Зб. наук. пр. Укр. т-ва генетикови селекционеров И.Вавилова /За ред. Ь.И. Ройка. – К.: Логос, 2006. –Е.3. –С.619-624

[12] 12 Barba M. et al. Viroid elimination by thermotherapy, cold therapy, tissue culture, in vitro micrografting, or cryotherapy //Viroids and Satellites. – Academic Press, 2017. – С. 425-435.

[13] 13 Sedlák J., Semerák M., Rejlová M. Sanitation of Apple Cultivars from AP Phytoplasma and ApMV and ACLSV Viruses Using In Vitro Culture and Cryo-Knife Therapy in Liquid Nitrogen //Applied Sciences. – 2023. – Т. 13. – №. 13. – С. 7527.

[14] 14 Sedlák J. et al. Elimination of Solanum nigrum ilarvirus 1 and apple hammerhead viroid from apple cultivars using antivirals ribavirin, rimantadine, and zidovudine //Viruses. – 2023. – Т. 15. – №. 8. – С. 1684.

[15] 15 Wang M. R. et al. In vitro thermotherapy-based methods for plant virus eradication //Plant methods. – 2018. – Т. 14. – С. 1-18.

[16] 16 Огородникова О. В. Биологическое тестирование неповирусов земляники садовой на индикаторном растении Cucumis sativus //Генофонд и селекция растений. – 2020. – С. 78-82.

[17] 17 Колбанова Е.В., Кухнарчик Н.В. Методика микроразмножения плодовых культур in vitro // ж. Плодоводство: науч. тр. ин-т плодоводства НАН Белоруссии. – Самохваловичи, 2006. – т. 18, ч.2 – с.163-168.

[18] 18 Долгих С.Г. Рекомендации «Технология производства безвирусного посадочного материала плодовых, ягодных культур и винограда».- 2020.- 57 с.

[19] 19 Уразаева М., Ефремова Ю., Ормакаев А. Интродуцированные клоновые подвои косточковых //Izdenister natigeler. – 2023. – №. 2 (98). – С. 143-153.

[20] 20 Рахаткызы А. и др. М9 клонды телітушісін микроклонды көбейту //Izdenister natigeler. – 2024. – №. 4 (104). – С. 192-200.