ТӨГІНДІ СУЛАРДЫҢ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНА ЖӘНЕ МАЛАЗЫҚТЫҚ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ҚҰРАМЫНА ӘСЕРІ

Өркен Баймаханов; Серікбай Өмірзақов; Малохат Абдукадирова; Қайрат Ақылбаев; Абзал Шегенбаев; Гүлнұр Далдабаева; Перизат Буланбаева

doi:10.37884/2-2025/44

Аңдатпа

Аталмыш мақалада Қызылорда қаласы, Тасбөгет кентіндегі (координаты 44.773133,65.565948) Модульдік биологиялық тазарту станциясы (МБТС) аймағындағы тоғанның жер асты суларына және төгінді сулардың малазықтық дақылдардың құрамына әсері мен жүргізілген ғылыми- зерттеу жұмыстары айтылады.

Қазақстан Республикасы әлемдегі сумен аз қамтылған елдердің бірі. Су ресурстарының 65-70 %-ға жуығы елден тыс жерлерде қалыптасады. Болжамды зерттеулерге сәйкес 2030 жылға қарай біздің елдегі су ресурстарының көлемі 15%-ға азайып, елдің ұлттық қауіпсіздігіне айналуы мүмкін. Әлемнің көптеген елдері климаттың өзгеруіне, суды тиімсіз басқаруға және ауыл шаруашылығында ескірген суару технологияларын қолдануға байланысты созылмалы су тапшылығына тап болып отыр. Осындай теріс факторларды басшылыққа алып су ресурстарын екінші мәрте пайдалану мүмкіншіліктері, оның ішінде төгінді суларды қауіпсіз утилизациялау арқылы ағаш екпелері мен малазықтық дақылдарды кәдеге жаратудың тиімді технологиялары зерттелуде.

Қызылорда қаласы мысалында қалалық тұрғын үйлерден күніне 6400 м³ төгінді су 55 га құрайтын ашық тоған арқылы тасталады. Төгінді суларды тазартудағы заманауи технологиялардың жоқтығы Қызылорда қаласының экологиялық ахуалының нашарлай түсуіне әкеліп соқтыруда. Әлемдік және отандық зерттеушілердің ғылыми еңбектерінде төгінді суларды қайта пайдаланудың келешегі мол бағыты болып малазықтық дақылдар мен ағаш екпелерін суару деп айтылады және бүгінгі таңда осы бағыт бойынша Қызылорда қаласы жағдайында қолданбалы ғылыми-зерттеу жұмыстары орындалуда.

ТМД елдерінде төгінді сулармен 400 мың.га-дан астам жер суарылады. Суару алаңдары Волжск, Кривой рог, Харьков, Одесса, Санкт-Петербург, Мәскеу, Ростов облысы, Киев, Донецк, Баку, Ашхабад, Евпатория, Жданов, Омск, Ташкент қалалары маңында бар және төгінді сулармен ағаш екпелері мен мал азықтық дақылдарды суару бағытын Қазақстан Республикасындағы көлемін арттыру орасан зор құндылыққа ие. Бұл мақала- BR21882415 «Қызылорда облысында су тапшылығы жағдайында мал азықтық дақылдары мен ағаш екпелерін суару үшін сарқынды суларды қауіпсіз утилизациялау технологиясын әзірлеу» жобасы аясында, Қызылорда қаласы, Тасбөгет кентінде орындалып жатқан ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижелеріне арналған.

Төгінді су малазықтық дақылдар ауылшаруашылығы су тапшылығы гидрогеологиялық- мелиоративтік жағдайлар суармалы егіншілік жер асты сулары

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

[1] IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. 1142 (2023) 012074. Study of the effect of using electrical stimulation on the increase of potato yield. A.Mukhammadiev, A.T. Sanbetova, N. Toshpulatov, A.Babayev and M.Abdukadirova. https://doi:10.1088/1755-1315/1142/1/012074;
[2] Ш.М.Умбетовa, Н.И. Утегулов, A.О. Олжaбaева, И.С.Сейтасанов, М.C.Зарбалиев, Ж.К. Накипова., Малазықтық дақылдар мен ағаш екпелерін суару үшін төгінді суларды толық тазартудың өзектілігі, Ізденістер нәтижелер, №1 (101) 2024, https://doi.org/10.37884/1-2024/17;
[3] Баймаханов Ө.С., Шомантаев А.Ә., Далдабаева Г.Т., Отарбаев Б.С., Ақылбаев Қ.И., Шегенбаев А.Т., Тасбөгет кентінің модульдік биологиялық тазарту станциясының аумағында орналасқан тәжірибе учаскесінің топырақ құнарлылығы және гидрогеологиялық жағдайлары. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің хабаршысы, №3 (70), 2024, https://doi.org/10.52081/bkaku.2024.v70.i3.182;
[4] М.А. Джетимов, Л.К. Ыбраймжанова, Э.А. Камбарова, А.К. Игембаева, К.Т. Абаева, Н.Д. Тажетдинов, Модификацияланған табиғи сорбенттермен ағынды суларды тазалау, Ізденістер нәтижелер 2024 жыл №4, https://doi.org/10.37884/4-2024/33;
[5] The Effect of Mixing Ratios on the Performance of an Integrated Poultry Slaughterhouse Wastewater Treatment Plant for a Recyclable High-Quality Effluent. Sustainability 2020, 12, 6097, http://dx.doi.org/10.3390/su12156097;
[6] CONMECHYDRO – 2020, IOP Publishing, IOP Conf. Series: Materials Science and Engineering 883 (2020) 012082, B.Ismailkhujaev, M.Abdukodirova. Assessment of the effectiveness of biological treatment wastewater at “Binokor” aeration station located at Urta Chirchik district of Tashkent region. https://doi:10.1088/1757-899X/883/1/012082;
[7] Aliya Kydyrbekova, Kulyash Meiramkulova, Baurzhan Tolysbayev, Assel Kydyrbekova, Dynamics of innovation in the use of water resources in emerging markets, International Journal of Innovation Studies 6 (2022) 142e155, https://doi.org/10.1016/j.ijis.2022.05.002;
[8] Kulyash Meiramkulova, Aliya Kydyrbekova, Assel Kydyrbekova, Gulnur Daldabayeva, Otarbayev Bauyrzhan, Abzal Shegenbayev , Bostandyk Khalkhabay, Aigul Baikenzheyeva, Perizat Bulanbayeva, Timoth Mkilima. Evaluating the Long-term Effects of Recycled Wastewater Irrigation on Soil Health, Crop Yield, and Ecological Sustainability in Arid Regions. Journal of Ecological Engineering, ISSN 2299-8993;
[9] Баймаханов Ө.С., Шомантаев А.Ә., Өмірзақов С.Ы., Сақтағанова Н.А., Ақылбаев Қ.И., Далдабаева Г.Т., Шегенбаев А.Т., Тасбөгет кентіндегі модульдік биологиялық тазарту станциясының тәжірибелік учаскесінің жер асты суларының сапалық көрсеткіші. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің хабаршысы, № 4 (71), 2024, https://doi.org/10.52081/bkaku.2024.v71.i4.215;
[10] Өмірзақов С.Ы., Умбетовa Ш.М., Баймаханов Ө.С., Омаров Қ.Ә., Кенжалиева Б.Т., Мүсіреп А.П., Будикова К., Қызылорда облысы суармалы жерлерінің гидрогеологиялық- мелиоративтік жағдайлары. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің хабаршысы, № 2 (69), https://doi.org/10.52081/bkaku.2024.v69.i2.165;
[11] Шомантаев А.А., Шегенбаев А.Т., Отарбаев Б.С., Далдабаева Г.Т., Сактаганова Н.А., Буланбаева П.О., Қызылорда қаласының ағынды лас суларымен ағаш дақылдарын суару технологиясы. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің хабаршысы, № 2 (69) https://doi.org/10.52081/bkaku.2024.v69.i2.164;
[12] М.А. Ибраева., У.М. Маханова., Оңтүстік Қазақстандағы тұзданған топырақтардың қоректік құбылымына жалаң мияның (GLYCYRRHIZA GLABRA L) әсері. Ізденістер нәтижелер. № 4(104) 2024, ISSN2304-3334, https://doi.org/10.37884/4-2024/12;
[13] С.К. Ибрагимов, Х.Х. Юсифова, С.Я. Ибадова., Органо-минералдық мемилоранттардың Әзірбайджан топырағын мелиорацияда қолдануы.Ізденістер нәтижелер. № 4 (100) 2023, ISSN 2304-3334. https://doi.org/10.37884/4-2023/08;
[14] Мустафаев, Ж.С., Рябцев А.Д., Козыкеева А.Т. Основы сельскохозяйственной мелиорации. – Алматы, 2020. – 407;
[15] Отарбаев Б.С., Шомантаев А.А., Шегенбаев А.Т., Қызылорда қаласының ағынды лас суларымен ағаш екпелерін өсіруде су құрамына қойылатын талаптар және оларды бағалау, Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің хабаршысы, 2023, № 1 (64) https://doi.org/10.52081/bkaku.2023.v64.i1.027.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ТӨГІНДІ СУЛАРДЫҢ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНА ЖӘНЕ МАЛАЗЫҚТЫҚ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ҚҰРАМЫНА ӘСЕРІ. Izdenister natigeler. 2 (106) (Jun. 2025), 440–452. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2025/44.

(1)ТӨГІНДІ СУЛАРДЫҢ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНА ЖӘНЕ МАЛАЗЫҚТЫҚ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ҚҰРАМЫНА ӘСЕРІ. Izdenister natigeler 2025, No. 2 (106), 440-452. https://doi.org/10.37884/2-2025/44.

ТӨГІНДІ СУЛАРДЫҢ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНА ЖӘНЕ МАЛАЗЫҚТЫҚ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ҚҰРАМЫНА ӘСЕРІ. (2025). Izdenister Natigeler, 2 (106), 440-452. https://doi.org/10.37884/2-2025/44

ТӨГІНДІ СУЛАРДЫҢ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНА ЖӘНЕ МАЛАЗЫҚТЫҚ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ҚҰРАМЫНА ӘСЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (106), p. 440–452, 2025. DOI: 10.37884/2-2025/44. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/902. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ТӨГІНДІ СУЛАРДЫҢ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНА ЖӘНЕ МАЛАЗЫҚТЫҚ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ҚҰРАМЫНА ӘСЕРІ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 2 (106) (June): 440-52. https://doi.org/10.37884/2-2025/44.

“ТӨГІНДІ СУЛАРДЫҢ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНА ЖӘНЕ МАЛАЗЫҚТЫҚ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ҚҰРАМЫНА ӘСЕРІ” (2025) Izdenister natigeler, (2 (106), pp. 440–452. doi:10.37884/2-2025/44.

[1]“ТӨГІНДІ СУЛАРДЫҢ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНА ЖӘНЕ МАЛАЗЫҚТЫҚ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ҚҰРАМЫНА ӘСЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 2 (106), pp. 440–452, Jun. 2025, doi: 10.37884/2-2025/44.

“ТӨГІНДІ СУЛАРДЫҢ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНА ЖӘНЕ МАЛАЗЫҚТЫҚ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ҚҰРАМЫНА ӘСЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (106), June 2025, pp. 440-52, https://doi.org/10.37884/2-2025/44.

“ТӨГІНДІ СУЛАРДЫҢ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНА ЖӘНЕ МАЛАЗЫҚТЫҚ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ҚҰРАМЫНА ӘСЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 2 (106) (June 30, 2025): 440–452. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/902.

1.ТӨГІНДІ СУЛАРДЫҢ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНА ЖӘНЕ МАЛАЗЫҚТЫҚ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ҚҰРАМЫНА ӘСЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (106):440-52. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/902

1.ТӨГІНДІ СУЛАРДЫҢ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНА ЖӘНЕ МАЛАЗЫҚТЫҚ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ҚҰРАМЫНА ӘСЕРІ. Izdenister natigeler. 2025;(2 (106):440-452. doi:10.37884/2-2025/44

[1] [1] IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. 1142 (2023) 012074. Study of the effect of using electrical stimulation on the increase of potato yield. A.Mukhammadiev, A.T. Sanbetova, N. Toshpulatov, A.Babayev and M.Abdukadirova. https://doi:10.1088/1755-1315/1142/1/012074;

[2] [2] Ш.М.Умбетовa, Н.И. Утегулов, A.О. Олжaбaева, И.С.Сейтасанов, М.C.Зарбалиев, Ж.К. Накипова., Малазықтық дақылдар мен ағаш екпелерін суару үшін төгінді суларды толық тазартудың өзектілігі, Ізденістер нәтижелер, №1 (101) 2024, https://doi.org/10.37884/1-2024/17;

[3] [3] Баймаханов Ө.С., Шомантаев А.Ә., Далдабаева Г.Т., Отарбаев Б.С., Ақылбаев Қ.И., Шегенбаев А.Т., Тасбөгет кентінің модульдік биологиялық тазарту станциясының аумағында орналасқан тәжірибе учаскесінің топырақ құнарлылығы және гидрогеологиялық жағдайлары. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің хабаршысы, №3 (70), 2024, https://doi.org/10.52081/bkaku.2024.v70.i3.182;

[4] [4] М.А. Джетимов, Л.К. Ыбраймжанова, Э.А. Камбарова, А.К. Игембаева, К.Т. Абаева, Н.Д. Тажетдинов, Модификацияланған табиғи сорбенттермен ағынды суларды тазалау, Ізденістер нәтижелер 2024 жыл №4, https://doi.org/10.37884/4-2024/33;

[5] [5] The Effect of Mixing Ratios on the Performance of an Integrated Poultry Slaughterhouse Wastewater Treatment Plant for a Recyclable High-Quality Effluent. Sustainability 2020, 12, 6097, http://dx.doi.org/10.3390/su12156097;

[6] [6] CONMECHYDRO – 2020, IOP Publishing, IOP Conf. Series: Materials Science and Engineering 883 (2020) 012082, B.Ismailkhujaev, M.Abdukodirova. Assessment of the effectiveness of biological treatment wastewater at “Binokor” aeration station located at Urta Chirchik district of Tashkent region. https://doi:10.1088/1757-899X/883/1/012082;

[7] [7] Aliya Kydyrbekova, Kulyash Meiramkulova, Baurzhan Tolysbayev, Assel Kydyrbekova, Dynamics of innovation in the use of water resources in emerging markets, International Journal of Innovation Studies 6 (2022) 142e155, https://doi.org/10.1016/j.ijis.2022.05.002;

[8] [8] Kulyash Meiramkulova, Aliya Kydyrbekova, Assel Kydyrbekova, Gulnur Daldabayeva, Otarbayev Bauyrzhan, Abzal Shegenbayev , Bostandyk Khalkhabay, Aigul Baikenzheyeva, Perizat Bulanbayeva, Timoth Mkilima. Evaluating the Long-term Effects of Recycled Wastewater Irrigation on Soil Health, Crop Yield, and Ecological Sustainability in Arid Regions. Journal of Ecological Engineering, ISSN 2299-8993;

[9] [9] Баймаханов Ө.С., Шомантаев А.Ә., Өмірзақов С.Ы., Сақтағанова Н.А., Ақылбаев Қ.И., Далдабаева Г.Т., Шегенбаев А.Т., Тасбөгет кентіндегі модульдік биологиялық тазарту станциясының тәжірибелік учаскесінің жер асты суларының сапалық көрсеткіші. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің хабаршысы, № 4 (71), 2024, https://doi.org/10.52081/bkaku.2024.v71.i4.215;

[10] [10] Өмірзақов С.Ы., Умбетовa Ш.М., Баймаханов Ө.С., Омаров Қ.Ә., Кенжалиева Б.Т., Мүсіреп А.П., Будикова К., Қызылорда облысы суармалы жерлерінің гидрогеологиялық- мелиоративтік жағдайлары. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің хабаршысы, № 2 (69), https://doi.org/10.52081/bkaku.2024.v69.i2.165;

[11] [11] Шомантаев А.А., Шегенбаев А.Т., Отарбаев Б.С., Далдабаева Г.Т., Сактаганова Н.А., Буланбаева П.О., Қызылорда қаласының ағынды лас суларымен ағаш дақылдарын суару технологиясы. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің хабаршысы, № 2 (69) https://doi.org/10.52081/bkaku.2024.v69.i2.164;

[12] [12] М.А. Ибраева., У.М. Маханова., Оңтүстік Қазақстандағы тұзданған топырақтардың қоректік құбылымына жалаң мияның (GLYCYRRHIZA GLABRA L) әсері. Ізденістер нәтижелер. № 4(104) 2024, ISSN2304-3334, https://doi.org/10.37884/4-2024/12;

[13] [13] С.К. Ибрагимов, Х.Х. Юсифова, С.Я. Ибадова., Органо-минералдық мемилоранттардың Әзірбайджан топырағын мелиорацияда қолдануы.Ізденістер нәтижелер. № 4 (100) 2023, ISSN 2304-3334. https://doi.org/10.37884/4-2023/08;

[14] [14] Мустафаев, Ж.С., Рябцев А.Д., Козыкеева А.Т. Основы сельскохозяйственной мелиорации. – Алматы, 2020. – 407;

[15] [15] Отарбаев Б.С., Шомантаев А.А., Шегенбаев А.Т., Қызылорда қаласының ағынды лас суларымен ағаш екпелерін өсіруде су құрамына қойылатын талаптар және оларды бағалау, Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің хабаршысы, 2023, № 1 (64) https://doi.org/10.52081/bkaku.2023.v64.i1.027.