СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ИКЕМДІЛІГІ

Г.А. Кипшакбаева*; Б.О.  Амантаев; З.Т.  Тлеулина; А.А.  Кипшакбаева; А.С.  Турбекова

doi:10.37884/4-2021/07

Аңдатпа

Мақалада «С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті» КеАҚ Ғылыми-эксперименттік кампусы жағдайында жаздық жұмсақ бидай сорттарын бағалау нәтижелері ұсынылған. Зерттеулер нәтижесінде дақыл өнімінің құрылымдық элементтер кешенінің жоғары көрсеткіштеріне ие жаздық бидайдың сорттары анықталды. Сонымен бірге өскіннің пайда болуы-масақтану кезеңдері созылыңқы және масақтану-пісіп жетілу кезеңдері қысқа жаздық жұмсақ бидайдың бастапқы материалдарын бағалаудың нәтижелері келтірілген. Зерттеу жылдарында зерттелген сорттар орташа есеппен 18,9-25,8 ц/га өнімділік көрсетті, астық өнімділігі бойынша сорттар арасындағы ауытқу 1,7-ден 6,8 ц/га құрады. Ауа райы дақыл үшін оңтайлы болатын жылдары қарқынды сорттар өздерінің генетикалық потенциалын барынша айқын көрсетеді, мысалы 2020 жылы Айна, Тәуелсіздік 20, Таймас, Августинa сорттарының өсіп-даму, құрылымдық элементтер көрсеткіштері жоғары болып, мол өнімді әрі сапалы өнім қалыптастырды. Зерттеуге алынған материалдардың дән құрамындағы ақуыз мөлшері 18,44-22,8% аралығында болды. Ақуыздың жоғары мөлшері бойынша Айна мен Асыл сапа сорттары ерекшеленді, Астана сортымен салыстырғанда бұл сорттарда ақуыз мөлшері 0,8-1,21% - ға жоғары болды. Селекция үшін келесі сорттар үлкен қызығушылық тудырады: Астана, Тәуелсіздік 20, Таймас, Карабалыкская 70, Карагандинская 22, ХN-08, ХN-10, ХN-11, Карагандинская 31, Карагандинская 60, Шортандинская 2012, Карагандинская 30, Айна және Августина.

жаздық жұмсақ бидай, сорт, икемділік, ақуыз, тұзға төзімділік, тұздану кезіндегі тұқым өнгіштігі, өнімділік, құлау саны, созылмалдылық, сапа

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1 Cариев Б.С., Удольская Н.Л., Воронкова Н.Е. Комплексная программа по селекции яровой пшеницы в зоне деятельности Восточного Селекцентра (Ак бидай) / Б.С.Cариев, Н.Л. Удольская, Н.Е. Воронкова - Алматы, 1983. – 64 c.
2 Баймагамбетова К.К., Аширбаева С.А., Абугалиев С.Г., Зеленский Ю.И., Нурпеисов И.А. Итоги комплексного изучения сортообразцов яровой пшеницы селекции казахского НИИ земледелия и растениеводства по программе КАСИБ / Воздействие на окружающую среду антропогенных факторов и охрана окружающей среды / К.К. Баймагамбетова, С.А.Аширбаева, С.Г.Абугалиев, Ю.И.Зеленский, И.А.Нурпеисов // ҚазҰУ хабаршысы. Экология сериясы. - 2011. - № 3 (32). - С. 3-8.
3 Махсотов Г.Г. Cолтүстік Қазақстан жағдайында жоғары ылғалды танапта орналасқан жаздық жұмсақ бидайдың конкурстық сорт сынау линияларын салыстырмалы сынау / Г.Г.Махсотов // Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетiнiң хабаршысы, -2020.-№1 (54). С.56-62.
4 Rajaram, Ѕ. Is conventional plant breeding still relevant? / Ѕ.Rajaram // The 1-st Central Asian Wheat Conference, Almaty, 2003.-P.388-389.
5 Доспехов Б.А. Методика полевого опыта 5-е изд., перераб. и доп. — М.: Агропромиздат, 1985. - 351 с.; ил.¬ — (Учебники и учебные пособия для высших учебных заведений).
6 Казахстан вошел в шестерку мировых экспортеров зерна // Информационный бюллетень, «Семеноводство и селекция пшеницы в Центральной Азии», N°1(04)-2003.-65c.
7 Куришбаев А.К. Состояние и перспективы селекции и семеноводства сельскохозяйственных культур в Казахстане / А.К.Куришбаев // Развитие ключевых направлений сельскохозяйственной науки в Казахстане: селекция, биотехнология, генетиче- ские ресурсы: Материалы Международной конференции, - Алматы: TOO «Из- дательство «Бастау», 2004.-С.3-17.
8 Skovmand В., Reynolds М., Lage Ј. Collecting & managing wheat genetic re- sources and exploiting germplasm collections to find useful traits / В. Skovmand, М.Reynolds, Ј.Lage // The 1-st Central Azian Wheat Conference. - Almaty, 2003.- Р.389-390.
9 Мережко А.Ф. Проблема доноров в селекции растений / А.Ф.Мережко // Вавиловское наследие в современной биологии. - М.: Наука, 1989.-C.110-120.
10 Гончаров Н.П. Сравнительная генетика пшениц и их сородичей / Н.П.Гончаров. - Новосибирск, 2002.-252c.
11 Мережко А.Ф. Проблема доноров в селекции растений /А.Ф.Мережко // — Сб.: ВНИИР, 1994.-128c.
12 Кузьмин В.П. Селекция и семеноводство зерновых культур в Целинном крае Казахстана / В.П.Кузьмин. - М., - Целиноград, «Колос», 1965.-C.155-159.
13 Кипшакбаева Г.А., Абугалиева А.И. Характеристика качества зерна образцов КАСИБ-4 / Г.А.Кипшакбаева, А.И.Абугалиева // Развитие ключевых направлений сельскохозяйственной науки в Казахстане: селекция, биотехнология, генетические ресурсы. Материалы международной конференции. Алматы, 2004 г.
14 Кипшакбаева Г.А., Абугалиева А.И. Некоторые итоги исследований по вопросам изучения исходного материала яровой пшеницы на качество зерна / Г.А.Кипшакбаева, А.И.Абугалиева // Вестник науки Казахского аграрного университета имени С.Сейфуллина, №5, 2004 г.
15 Кипшакбаева Г.А., Абугалиева А.И. Изучение качественных показателей зерна яровой пшеницы на Севере Казахстана / Г.А.Кипшакбаева, А.И.Абугалиева // Достижения аграрной науки в области земледелия, селекции, растениеводства, материалы международной конференции. Алматы, 2004 г.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2021. СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ИКЕМДІЛІГІ. Izdenister natigeler. 4 (92) (Dec. 2021), 59–70. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2021/07.

(1)СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ИКЕМДІЛІГІ. Izdenister natigeler 2021, No. 4 (92), 59-70. https://doi.org/10.37884/4-2021/07.

СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ИКЕМДІЛІГІ. (2021). Izdenister Natigeler, 4 (92), 59-70. https://doi.org/10.37884/4-2021/07

СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ИКЕМДІЛІГІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (92), p. 59–70, 2021. DOI: 10.37884/4-2021/07. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/75. Acesso em: 15 sep. 2026.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ИКЕМДІЛІГІ”. 2021. Izdenister Natigeler, no. 4 (92) (December): 59-70. https://doi.org/10.37884/4-2021/07.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ИКЕМДІЛІГІ” (2021) Izdenister natigeler, (4 (92), pp. 59–70. doi:10.37884/4-2021/07.

[1]“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ИКЕМДІЛІГІ”, Izdenister natigeler, no. 4 (92), pp. 59–70, Dec. 2021, doi: 10.37884/4-2021/07.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ИКЕМДІЛІГІ”. Izdenister Natigeler, no. 4 (92), Dec. 2021, pp. 59-70, https://doi.org/10.37884/4-2021/07.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ИКЕМДІЛІГІ”. Izdenister natigeler, no. 4 (92) (December 30, 2021): 59–70. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/75.

1.СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ИКЕМДІЛІГІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2021 Dec. 30 [cited 2026 Sep. 15];(4 (92):59-70. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/75

1.СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ ЖҰМСАҚ БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ИКЕМДІЛІГІ. Izdenister natigeler. 2021;(4 (92):59-70. doi:10.37884/4-2021/07

[1] 1 Cариев Б.С., Удольская Н.Л., Воронкова Н.Е. Комплексная программа по селекции яровой пшеницы в зоне деятельности Восточного Селекцентра (Ак бидай) / Б.С.Cариев, Н.Л. Удольская, Н.Е. Воронкова - Алматы, 1983. – 64 c.

[2] 2 Баймагамбетова К.К., Аширбаева С.А., Абугалиев С.Г., Зеленский Ю.И., Нурпеисов И.А. Итоги комплексного изучения сортообразцов яровой пшеницы селекции казахского НИИ земледелия и растениеводства по программе КАСИБ / Воздействие на окружающую среду антропогенных факторов и охрана окружающей среды / К.К. Баймагамбетова, С.А.Аширбаева, С.Г.Абугалиев, Ю.И.Зеленский, И.А.Нурпеисов // ҚазҰУ хабаршысы. Экология сериясы. - 2011. - № 3 (32). - С. 3-8.

[3] 3 Махсотов Г.Г. Cолтүстік Қазақстан жағдайында жоғары ылғалды танапта орналасқан жаздық жұмсақ бидайдың конкурстық сорт сынау линияларын салыстырмалы сынау / Г.Г.Махсотов // Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетiнiң хабаршысы, -2020.-№1 (54). С.56-62.

[4] 4 Rajaram, Ѕ. Is conventional plant breeding still relevant? / Ѕ.Rajaram // The 1-st Central Asian Wheat Conference, Almaty, 2003.-P.388-389.

[5] 5 Доспехов Б.А. Методика полевого опыта 5-е изд., перераб. и доп. — М.: Агропромиздат, 1985. - 351 с.; ил.¬ — (Учебники и учебные пособия для высших учебных заведений).

[6] 6 Казахстан вошел в шестерку мировых экспортеров зерна // Информационный бюллетень, «Семеноводство и селекция пшеницы в Центральной Азии», N°1(04)-2003.-65c.

[7] 7 Куришбаев А.К. Состояние и перспективы селекции и семеноводства сельскохозяйственных культур в Казахстане / А.К.Куришбаев // Развитие ключевых направлений сельскохозяйственной науки в Казахстане: селекция, биотехнология, генетиче- ские ресурсы: Материалы Международной конференции, - Алматы: TOO «Из- дательство «Бастау», 2004.-С.3-17.

[8] 8 Skovmand В., Reynolds М., Lage Ј. Collecting & managing wheat genetic re- sources and exploiting germplasm collections to find useful traits / В. Skovmand, М.Reynolds, Ј.Lage // The 1-st Central Azian Wheat Conference. - Almaty, 2003.- Р.389-390.

[9] 9 Мережко А.Ф. Проблема доноров в селекции растений / А.Ф.Мережко // Вавиловское наследие в современной биологии. - М.: Наука, 1989.-C.110-120.

[10] 10 Гончаров Н.П. Сравнительная генетика пшениц и их сородичей / Н.П.Гончаров. - Новосибирск, 2002.-252c.

[11] 11 Мережко А.Ф. Проблема доноров в селекции растений /А.Ф.Мережко // — Сб.: ВНИИР, 1994.-128c.

[12] 12 Кузьмин В.П. Селекция и семеноводство зерновых культур в Целинном крае Казахстана / В.П.Кузьмин. - М., - Целиноград, «Колос», 1965.-C.155-159.

[13] 13 Кипшакбаева Г.А., Абугалиева А.И. Характеристика качества зерна образцов КАСИБ-4 / Г.А.Кипшакбаева, А.И.Абугалиева // Развитие ключевых направлений сельскохозяйственной науки в Казахстане: селекция, биотехнология, генетические ресурсы. Материалы международной конференции. Алматы, 2004 г.

[14] 14 Кипшакбаева Г.А., Абугалиева А.И. Некоторые итоги исследований по вопросам изучения исходного материала яровой пшеницы на качество зерна / Г.А.Кипшакбаева, А.И.Абугалиева // Вестник науки Казахского аграрного университета имени С.Сейфуллина, №5, 2004 г.

[15] 15 Кипшакбаева Г.А., Абугалиева А.И. Изучение качественных показателей зерна яровой пшеницы на Севере Казахстана / Г.А.Кипшакбаева, А.И.Абугалиева // Достижения аграрной науки в области земледелия, селекции, растениеводства, материалы международной конференции. Алматы, 2004 г.