ФИТОСАНИТАРНЫЙ МОНИТОРИНГ ПШЕНИЧНОГО ТРИПСА НА ПОСЕВАХ ЯРОВОЙ ПШЕНИЦЫ В УСЛОВИЯХ АКМОЛИНСКОЙ ОБЛАСТИ СЕВЕРНОГО КАЗАХСТАНА

Вера Давыдова; Татьяна Нелис; Абдумамат Кочоров; Берик Базарбаев; Погосян Араик

doi:10.37884/4-2024/08

Аңдатпа

Солтүстік Қазақстанның дала аймағының оңтүстік карбонатты қара топырақтарында жаздық бидай өсіру жағдайында зиянкестердің таралуын зерттеу нәтижелері келтірілген. Ценозды зерттеу және өсімдік органогенезі мен фитофаг фенологиясын бақылау фитосанитарлық бақылаудың тақырыбы болып табылады. Біз алған мәліметтер өсімдіктерді қорғау шараларын ұйымдастырудың ақпараттық базасы болып табылады. Сондықтан бидай өнімділігін төмендететін әрбір фактор үлкен экономикалық зиян келтіреді. Қазіргі уақытта осындай факторлардың бірі соңғы жылдары бидайдың ең маңызды зиянкестеріне айналған бидай трипсі (haplotrips tritici) болды.

Жаздық жұмсақ бидай дақылдарының фитосанитарлық мониторингінің арқасында 2022–2024 жж. бидай трипсімен өсімдіктердің зақымдану қаупінің дәрежесін бағалау анықталды. Осы мониторингтің нәтижелері бойынша негізгі шешім қабылданады – зияндылықтың экономикалық шектерінің критерийлері бойынша қорғаныс шараларын таңдау, тағайындау немесе жою туралы, бұл өңдеуді бастау көрсеткіші ғана емес, сонымен қатар егіннің жоғалуын болдырмау үшін фитофагтың санын азайту қажет.

Зерттеу нәтижесінде бидай трипсінің зақымдануын далалық және зертханалық бағалаудың заманауи әдістері қолданылды. Зерттеу аймағы жағдайында фитофагтың биологиялық ерекшеліктері зерттелді. Ауа-райының осы зиянкестер санының динамикасына әсері бағаланды. Трипстің зияндылық дәрежесі анықталды және астық өнімінің жалпы шығыны %есептелді.

2022-2024 жылдар кезеңінде жаздық бидай вегетациясы кезінде бидай трипсі санының маусымдық динамикасы зерттелді. Жаздық жұмсақ бидай дақылдарындағы фитофагтардың максималды саны түтікшелену кезеңінде (100% қоныстанған кезде тордың 34,6 – 40,1 дана/10 серпілісі) және тікенек фазасында (өсімдіктердің қоныстануы 60,2-75,1% болатын 121,1-135,2 дана/м2), дақылдың пісіп-жетілу кезеңінде (152 дана/тордың 10 серпілісі). Бидай трипсінің зияндылығының экономикалық шегін белгілеу үшін бидай дақылдарындағы зиянды жәндіктер-фитофагтарға мониторинг жүргізілді. Бидайды теру фазасының зияндылығының экономикалық шегі (EPV) - 70,0 – 150,0 дана/м2, теру кезеңінде - сүттің пісуі-73,3 имаго/10 торды сермеу және бір құлаққа 54,7-76,5 2 личинка/.

жаздық бидай, өсу мен дамудың фенологиялық фазалары, бидай трипсі.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

[1] Мухамадиев, Н., Чадинова, А., Мендибаева, Г., Койгельдина, А. (2023). ВРЕДОНОСНЫЕ ВРЕДИТЕЛИ И БИОЛОГИЧЕСКАЯ ЗАЩИТА СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННЫХ КУЛЬТУР (ПЩЕНИЦА, СОЯ, КУКУРУЗА) В УСЛОВИЯХ АЛМАТИНСКОЙ ОБЛАСТИ. Izdenister Natigeler, (2 (98), 245–253. https://doi.org/10.37884/2-2023/24
[2] Коробов, В.А., Защита мягкой яровой пшеницы от комплекса специализированных вредителей в Западной Сибири и Северном Казахстане: автореф. дис. канд. с.–х. наук. // В.А. Коробов. – Новосибирск, 2006. – 40 с.
[3] Выявления, учет, прогноз численности пшеничного трипса и сигнализация сроков борьбы с ним в западной Сибири и Северном Казахстане: метод. Рекомендации / Н.Н.Горбунов [и др.] –Новосибирск: Сиб. отд–ние ВАСХНИЛ, 2017. – С.152
[4] Чекмарева, Л. И., Вредоносность пшеничных трипсов на сортах яровой пшеницы селекции НИИСХ Юіо-Востока / Л. И. Чекмарева, С. Г. Лихацкая //Резервы сберегающего земледелия на современном этапе: сб. науч. работ / ФГОУВПО «Саратовский ГАУ». - Саратов, 2018. - С. 51-53.
[5] Чекмарева, Л. И., Фенология развития пшеничного тринса (Haplothripstritici) на яровой пшенице в Поволжье / Л. И. Чекмарева, С. Г. Лихацкая // ВестникСаратовского государственного университета им. Н. И. Вавилова. - 2015. - № 5. -С. 46-48.
[6] Вредители и болезни сельскохозяйственных культур. Вредители сельскохозяйственных культур: учеб.-метод. пособие / БГСХА ; Е.В. Стрелкова, С. Н. Козлов. – Горки: БГСХА, 2017. – 308 с.
[7] Сливкина, К.А., О биологии и вредоносности пшеничного трипса на Юго–Востоке Казахстана / К.А. Сливкина // Материалы седьмого съезда Всесоюзного энтомологического общества: тезисные доклады –Л., 2014. – Ч. 2. – С. 146.
[8] Рубцов, И.А., Коэффициент вредоносности пшеничного трипса (Haplothrips tritici Kurd) / И. А. Рубцов // Защита растений. – 2015. – №1.–С. 41–52.
[9] Емельянов, Н.А., Еськов И.Д., Критская Е.Е. Вредоносность имаго и личинок пшеничного трипса (Haplothrips Tritiсi kurd.), теоретическое обоснование и практическая реализация методики ее определения// Аграрный научный журнал №5, 2019г., с. 17-24. DOI: https://doi.org/10.28983/asj.y2019i5pp17-24
[10] Перспективная ресурсосберегающая технология производства яровой пшеницы. Методич. Рекомендации. Москва ФГНУ «Росинформагротех» 2018. 60 с. Рекомендации подготовили А. И. Шабаев и др.
[11] Нефедов, Н.И., К системе мероприятий по борьбе с пшеничным трипсом / Н.И. Нефедов // Тр. науч.– произв. конф. по защите растений от вредителей и болезней на Юго–Востоке. – Саратов, 2018.–С. 58–67.
[12] Доспехов, Б.А., Методика опытного дела [Текст]/ Б.А. Доспехов// M.: Aгропромиздат, 1985. - 315 с.
[13] Аринов, К.К., Мусынов К.М., Шестакова Н.А., Серекпаев Н.А., Апушев А.Т.
Растениеводство. – Астана, 2016. -583 с.
[14] Программа пакета прикладной статистики SNEDECOR: 1-факторный
дисперсионный анализ ANOVA. Версия 4.7, 05.07.2014 г.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАННЫҢ АҚМОЛА ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ БИДАЙ ТРИПСІНІҢ ФИТОСАНИТАРИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ . Izdenister natigeler. 4 (104) (Dec. 2024), 77–88. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2024/08.

(1)СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАННЫҢ АҚМОЛА ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ БИДАЙ ТРИПСІНІҢ ФИТОСАНИТАРИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ . Izdenister natigeler 2024, No. 4 (104), 77-88. https://doi.org/10.37884/4-2024/08.

СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАННЫҢ АҚМОЛА ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ БИДАЙ ТРИПСІНІҢ ФИТОСАНИТАРИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ . (2024). Izdenister Natigeler, 4 (104), 77-88. https://doi.org/10.37884/4-2024/08

СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАННЫҢ АҚМОЛА ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ БИДАЙ ТРИПСІНІҢ ФИТОСАНИТАРИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ . Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (104), p. 77–88, 2024. DOI: 10.37884/4-2024/08. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/706. Acesso em: 15 sep. 2026.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАННЫҢ АҚМОЛА ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ БИДАЙ ТРИПСІНІҢ ФИТОСАНИТАРИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 4 (104) (December): 77-88. https://doi.org/10.37884/4-2024/08.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАННЫҢ АҚМОЛА ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ БИДАЙ ТРИПСІНІҢ ФИТОСАНИТАРИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ ” (2024) Izdenister natigeler, (4 (104), pp. 77–88. doi:10.37884/4-2024/08.

[1]“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАННЫҢ АҚМОЛА ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ БИДАЙ ТРИПСІНІҢ ФИТОСАНИТАРИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ ”, Izdenister natigeler, no. 4 (104), pp. 77–88, Dec. 2024, doi: 10.37884/4-2024/08.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАННЫҢ АҚМОЛА ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ БИДАЙ ТРИПСІНІҢ ФИТОСАНИТАРИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ ”. Izdenister Natigeler, no. 4 (104), Dec. 2024, pp. 77-88, https://doi.org/10.37884/4-2024/08.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАННЫҢ АҚМОЛА ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ БИДАЙ ТРИПСІНІҢ ФИТОСАНИТАРИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ ”. Izdenister natigeler, no. 4 (104) (December 30, 2024): 77–88. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/706.

1.СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАННЫҢ АҚМОЛА ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ БИДАЙ ТРИПСІНІҢ ФИТОСАНИТАРИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ . Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Dec. 30 [cited 2026 Sep. 15];(4 (104):77-88. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/706

1.СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАННЫҢ АҚМОЛА ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ БИДАЙ ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ БИДАЙ ТРИПСІНІҢ ФИТОСАНИТАРИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІ . Izdenister natigeler. 2024;(4 (104):77-88. doi:10.37884/4-2024/08

[1] [1] Мухамадиев, Н., Чадинова, А., Мендибаева, Г., Койгельдина, А. (2023). ВРЕДОНОСНЫЕ ВРЕДИТЕЛИ И БИОЛОГИЧЕСКАЯ ЗАЩИТА СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННЫХ КУЛЬТУР (ПЩЕНИЦА, СОЯ, КУКУРУЗА) В УСЛОВИЯХ АЛМАТИНСКОЙ ОБЛАСТИ. Izdenister Natigeler, (2 (98), 245–253. https://doi.org/10.37884/2-2023/24

[2] [2] Коробов, В.А., Защита мягкой яровой пшеницы от комплекса специализированных вредителей в Западной Сибири и Северном Казахстане: автореф. дис. канд. с.–х. наук. // В.А. Коробов. – Новосибирск, 2006. – 40 с.

[3] [3] Выявления, учет, прогноз численности пшеничного трипса и сигнализация сроков борьбы с ним в западной Сибири и Северном Казахстане: метод. Рекомендации / Н.Н.Горбунов [и др.] –Новосибирск: Сиб. отд–ние ВАСХНИЛ, 2017. – С.152

[4] [4] Чекмарева, Л. И., Вредоносность пшеничных трипсов на сортах яровой пшеницы селекции НИИСХ Юіо-Востока / Л. И. Чекмарева, С. Г. Лихацкая //Резервы сберегающего земледелия на современном этапе: сб. науч. работ / ФГОУВПО «Саратовский ГАУ». - Саратов, 2018. - С. 51-53.

[5] [5] Чекмарева, Л. И., Фенология развития пшеничного тринса (Haplothripstritici) на яровой пшенице в Поволжье / Л. И. Чекмарева, С. Г. Лихацкая // ВестникСаратовского государственного университета им. Н. И. Вавилова. - 2015. - № 5. -С. 46-48.

[6] [6] Вредители и болезни сельскохозяйственных культур. Вредители сельскохозяйственных культур: учеб.-метод. пособие / БГСХА ; Е.В. Стрелкова, С. Н. Козлов. – Горки: БГСХА, 2017. – 308 с.

[7] [7] Сливкина, К.А., О биологии и вредоносности пшеничного трипса на Юго–Востоке Казахстана / К.А. Сливкина // Материалы седьмого съезда Всесоюзного энтомологического общества: тезисные доклады –Л., 2014. – Ч. 2. – С. 146.

[8] [8] Рубцов, И.А., Коэффициент вредоносности пшеничного трипса (Haplothrips tritici Kurd) / И. А. Рубцов // Защита растений. – 2015. – №1.–С. 41–52.

[9] [9] Емельянов, Н.А., Еськов И.Д., Критская Е.Е. Вредоносность имаго и личинок пшеничного трипса (Haplothrips Tritiсi kurd.), теоретическое обоснование и практическая реализация методики ее определения// Аграрный научный журнал №5, 2019г., с. 17-24. DOI: https://doi.org/10.28983/asj.y2019i5pp17-24

[10] [10] Перспективная ресурсосберегающая технология производства яровой пшеницы. Методич. Рекомендации. Москва ФГНУ «Росинформагротех» 2018. 60 с. Рекомендации подготовили А. И. Шабаев и др.

[11] [11] Нефедов, Н.И., К системе мероприятий по борьбе с пшеничным трипсом / Н.И. Нефедов // Тр. науч.– произв. конф. по защите растений от вредителей и болезней на Юго–Востоке. – Саратов, 2018.–С. 58–67.

[12] [12] Доспехов, Б.А., Методика опытного дела [Текст]/ Б.А. Доспехов// M.: Aгропромиздат, 1985. - 315 с.

[13] [13] Аринов, К.К., Мусынов К.М., Шестакова Н.А., Серекпаев Н.А., Апушев А.Т.

[14] Растениеводство. – Астана, 2016. -583 с.

[15] [14] Программа пакета прикладной статистики SNEDECOR: 1-факторный

[16] дисперсионный анализ ANOVA. Версия 4.7, 05.07.2014 г.