Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

ӨСІРУ АЙМАҚТАРЫНЫҢ БИОКЛИМАТТЫҚ ӘЛЕУЕТІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ СУҒАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДІ ҚАРҚЫНДЫ ПАЙДАЛАНУ ҮШІН ДӘСТҮРЛІ ЕМЕС ДАҚЫЛДАРДЫ ІРІКТЕУ

Кенже Ержанова 1 , Қуаныш Жоламанов 1 , Тастанбек Атақұлов 1 , Құдайберді Назаров 2 , Думан Жүнісхан 1 , Айдос Төлеков 1

1 КЕАҚ «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті»; 2 Ташкент мемлекеттік аграрлық университеті

doi.org/10.37884/3-2024/09 Бет. 75-86 Қабылданды 05.08.2024 Жарияланды 30.09.2024

Аңдатпа

Мақалада өсіру аймақтарының биоклиматтық әлеуетіне байланысты суғармалы жерлерді қарқынды пайдалану үшін дәстүрлі емес дақылдарды іріктеу бойынша зерттеулердің нәтижелері ұсынылған. Қазақстанның оңтүстік-шығысының гидротермиялық жағдайларын бағалау, ауыл шаруашылығы дақылдарының белсенді температуралар жиынтығына қажеттілігін есептеулер мен оңтайлы және белсенді температуралардың нақты көрсеткіштері мен далалық зерттеулердің нәтижелері Алматы, Жетісу, Жамбыл және Түркістан облыстары жағдайында ресурсүнемдейтін технологияларды енгізу кезінде бір танаптан ауыл шаруашылығы дақылдарынан жылына екі өнімін алуға болатынын көрсетті.  

Жаздық негізгі дақылдар - сұлы мен бұршақтың жер үсті массасының өсуі мен жинақталуы күздік дақылдарымен салыстырғанда баяу өседі. Сұлының бұталары тек 6 дана болды, ал күздік дақылдарында бұталар саны 15-16 данаға дейін жетті. Тритикале масақтану фазасында орта есеппен 108 см биіктікке жетеді, ал рапс 115 см болды. Көк және құрғақ массаның ең көп жиналуы тритикале (2664, 1243 гр.) дақылында байқалады.

Рапс күздік дақылдарының көк масса өнімділігі орта есеппен 584 ц/га, тритикаледе - 554 ц/га құрады. Бірге егілген егістіктерде сұлы мен бұршақтың масақтану пен жеміс түзу кезеңінің басында жеткілікті биіктікке ие болады: сұлы – 92 см, бұршақ – 55 см, нәтижесінде бір шаршы метрден олар жақсы жер үсті көк массасын құрайды - 4 230 және 1 490 грамм. Бірге егілген сұлы мен бұршақтың көк массасының биологиялық өнімділігі 572 ц/га құрады.

Негізгі күздік дақылдары тритикале мен рапсты көк массаға 15 және 17 мамырда орып алынды, яғни олардың көк массасының өнімділігі сәйкесінше орта есеппен 554 және 584 ц/га құрады. Рапс пен тритикале дақылдарының жартысы дәнге дейін пісуге қалдырылды. Дақылдардың бұл бөлігі 07-10 шілдеде жиналды, рапс дәнінің орташа өнімділігі 24,5 ц/га, ал тритикале 62,0 ц/га құрады. Күздік арпа егілген бақылау нұсқасында орташа өнімділік 56,6 ц/га құрады.

Бірге егілген негізгі жаздық дақылдары сұлы мен бұршақты 10-12 маусымда жиналды және жасыл массаның жалпы өнімділігі 579 ц/га құрады.

негізгі дақылдар, тамшылатып суғару, биометрия, өнімділік.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. [1] Стратегия развития акционерного общества «Национальный управляющий холдинг «КазАгро» на 2011-2020 годы: Утверждена постановлением Правительства Республики Казахстан от 31 января 2011 года. - № 52.
  2. [2] Карабаев, М., Уолл П., Браун Х., Моргунов А. основные направления деятельности СИММИТа в области ресурсосберегающих технологий в Казахстане // Ноу-Тил и плодосмен – основа аграрной политики поддержки ресурсосберегающего земледелия для интенсификации устойчивого производства: матер.межд.конф.- Астана-Шортанды, 2009.- С.39-45.
  3. [3] Aquino, P. The Adoption of Bed Planting of Wheat in the Yaqui Valley, Sonora, Mexico // Wheat Special Report. - Mexico; D.F.: CIMMYT, 1998. - №17A. –Р. 72-82.
  4. [4] Jones, O.R., Clark R.N., Effects of furrow dikes on water conservation and dry land crop yields // Soil Sci. Soc. Am. J. - 1987. - №51. - Р.1307-1314.
  5. [5] Fahong, W. Comparison of conventional, flood irrigated, flat planting with furrow irrigated, raised bed planting for winter wheat in China // Field Crops Research. – 2004. - №87. - Р. 35-42.
  6. [6] Оспанбаев, Ж. Гребневой способ возделывания пшеницы на юге и юго-востоке Казахстана // Гребневая технология для производства семян и товарного зерна пшеницы в Центральной Азии: матер.межд.науч.-прак.конф. - Алматы, 2003. - С.8-18.
  7. [7] Кененбаев, С.Б. Ресурсосберегающие технологии возделывания с/х культур на богарных и орошаемых землях юга и юго-востока Казахстана. Материалы междунар. конференции. –Усть-Каменогорск, 2005. - С.39-41.
  8. [8] Кинцлер, К.М. Гуппа Р., Сапаров А. Ресурсосберегающее земледелие в Центральной Азии – не общий подход опыт регионального проекта // Ноу-Тил и плодосмен – основа аграрной политики поддержки ресурсосберегающего земледелия для интенсификации устойчивого производства: матер.межд.конф. - Астана-Шортанды, 2009. - С.26-28.
  9. [9] Калашников, А.А. Водосберегающая технология полива с.-х. культур при гребневом способе посева // Ноу-Тил и плодосмен – основа аграрной политики поддержки ресурсосберегающего земледелия для интенсификации устойчивого производства: матер.межд.конф. -Астана-Шортанды, 2009. - С.199-206.
  10. [10] Атакулов, Т.А., Ержанова К.М. Суғармалы егіншілік, Алматы, Изд. Эверо. – 2019. – 304 с.
  11. [11] Оспанбаев, Ж. Почво-ресурсосберегающие технологии – основа производства конкурентоспособной продукции сельского хозяйства // Научные основы производства конкурентоспособной продукции сельского хозяйства: тез.докл.межд.науч.-прак.конф.- Усть-Каменогорск, 2005.-С.73-74.
  12. [12] Пожарский, В.Г., Акимашев Д.Ж., Барко А.А. Технология возделывания пшеницы на гребнях в Чуйской и Иссык-кульской областях // Гребневая технология для производства семян и товарного зерна пшеницы в Центральной Азии: матер.межд.науч.-прак.конф. – Алматы, 2003. – С.19-24.
  13. [13] Джумшудов, И.М., Рзоев М.Я., Ахмедов М.Г. Изучение гребневого посева озимой пшеницы в орошаемых условиях Азербайджана // Гребневая технология для производства семян и товарного зерна пшеницы в Центральной Азии: матер.межд.науч.-прак.конф. – Алматы, 2003. – С.4-5.
  14. [14] Кененбаев, С.Б. Ресурсосберегающие технологии возделывания с/х культур на богарных и орошаемых землях юга и юго-востока Казахстана // Материалы междунар. Конференции. –Усть-Каменогорск, 2005. – С.39-41.
  15. [15] Оспанбаев, Ж. Почво-ресурсосберегающие технологии – основа производства конкурентоспособной продукции сельского хозяйства // Научные основы производства конкурентоспособной продукции сельского хозяйства: тез.докл.межд.науч.-прак.конф. – Усть-Каменогорск, 2005. – С.73-74.
  16. [16] Оспанбаев, Ж. Эффективность возделывания озимой пшеницы на гребнях // Научные основы производства конкурентоспособной продукции сельского хозяйства: тез.докл.межд.науч.-прак.конф. – Усть-Каменогорск, 2005. – С.74-76.
  17. [17] Сыдык, Д.А., Оспанбаев Ж., Бабаходжаев А.Т. Гребне-бороздковая технология возделывания озимой пшеницы на юге Казахстана // Научные основы производства конкурентоспособной продукции сельского хозяйства: тез.докл.межд.науч.-прак.конф. – Усть-Каменогорск, 2005. – С.103-106.
  18. [18] Кинцлер, К.М., Гуппа Р., Сапаров А. Ресурсосберегающее земледелие в Центральной Азии – не общий подход опыт регионального проекта // Ноу-Тил и плодосмен – основа аграрной политики поддержки ресурсосберегающего земледелия для интенсификации устойчивого производства: матер.межд.конф. – Астана-Шортанды, 2009. – С.26-28.
  19. [19] Оспанбаев, Ж., Карабаев М.К. Перспективы нулевой технологии возделывания культур на юге и юго-востоке Казахстана // Ноу-Тил и плодосмен – основа аграрной политики поддержки ресурсосберегающего земледелия для интенсификации устойчивого производства: матер.межд.конф. – Астана-Шортанды, 2009. – С.195-198.
  20. [20] Калашников, А.А. Водосберегающая технология полива с.-х. культур при гребневом способе посева // Ноу-Тил и плодосмен – основа аграрной политики поддержки ресурсосберегающего земледелия для интенсификации устойчивого производства: матер.межд.конф. -Астана-Шортанды, 2009. – С.199-206.
  21. [21] Руководство по контролю и обработке наблюдений за фазами развития сельхоз культур. – М., 1982. – 150 с.
  22. [22] Доспехов, Б.А. Методика полевого опыта. М.: Агропромиздат, 1985. – С. 10-25.
  23. [23] Ержанова, К., Атакулов Т., Сманов А, Жунисхан Д., Толеков А. Организация зеленого конвейера на юго-востоке Казахстана / ж. Исследование, результаты, Алматы, 2023. - №3 (99). – С. 219-227. ISSN 2304-3334, DOI:
  24. https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/365

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ӨСІРУ АЙМАҚТАРЫНЫҢ БИОКЛИМАТТЫҚ ӘЛЕУЕТІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ СУҒАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДІ ҚАРҚЫНДЫ ПАЙДАЛАНУ ҮШІН ДӘСТҮРЛІ ЕМЕС ДАҚЫЛДАРДЫ ІРІКТЕУ. Izdenister natigeler. 3(103) (Sep. 2024), 75–86. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2024/09.
(1)ӨСІРУ АЙМАҚТАРЫНЫҢ БИОКЛИМАТТЫҚ ӘЛЕУЕТІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ СУҒАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДІ ҚАРҚЫНДЫ ПАЙДАЛАНУ ҮШІН ДӘСТҮРЛІ ЕМЕС ДАҚЫЛДАРДЫ ІРІКТЕУ. Izdenister natigeler 2024, No. 3(103), 75-86. https://doi.org/10.37884/3-2024/09.
ӨСІРУ АЙМАҚТАРЫНЫҢ БИОКЛИМАТТЫҚ ӘЛЕУЕТІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ СУҒАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДІ ҚАРҚЫНДЫ ПАЙДАЛАНУ ҮШІН ДӘСТҮРЛІ ЕМЕС ДАҚЫЛДАРДЫ ІРІКТЕУ. (2024). Izdenister Natigeler, 3(103), 75-86. https://doi.org/10.37884/3-2024/09
ӨСІРУ АЙМАҚТАРЫНЫҢ БИОКЛИМАТТЫҚ ӘЛЕУЕТІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ СУҒАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДІ ҚАРҚЫНДЫ ПАЙДАЛАНУ ҮШІН ДӘСТҮРЛІ ЕМЕС ДАҚЫЛДАРДЫ ІРІКТЕУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3(103), p. 75–86, 2024. DOI: 10.37884/3-2024/09. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/697. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ӨСІРУ АЙМАҚТАРЫНЫҢ БИОКЛИМАТТЫҚ ӘЛЕУЕТІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ СУҒАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДІ ҚАРҚЫНДЫ ПАЙДАЛАНУ ҮШІН ДӘСТҮРЛІ ЕМЕС ДАҚЫЛДАРДЫ ІРІКТЕУ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 3(103) (September): 75-86. https://doi.org/10.37884/3-2024/09.
“ӨСІРУ АЙМАҚТАРЫНЫҢ БИОКЛИМАТТЫҚ ӘЛЕУЕТІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ СУҒАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДІ ҚАРҚЫНДЫ ПАЙДАЛАНУ ҮШІН ДӘСТҮРЛІ ЕМЕС ДАҚЫЛДАРДЫ ІРІКТЕУ” (2024) Izdenister natigeler, (3(103), pp. 75–86. doi:10.37884/3-2024/09.
[1]“ӨСІРУ АЙМАҚТАРЫНЫҢ БИОКЛИМАТТЫҚ ӘЛЕУЕТІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ СУҒАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДІ ҚАРҚЫНДЫ ПАЙДАЛАНУ ҮШІН ДӘСТҮРЛІ ЕМЕС ДАҚЫЛДАРДЫ ІРІКТЕУ”, Izdenister natigeler, no. 3(103), pp. 75–86, Sep. 2024, doi: 10.37884/3-2024/09.
“ӨСІРУ АЙМАҚТАРЫНЫҢ БИОКЛИМАТТЫҚ ӘЛЕУЕТІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ СУҒАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДІ ҚАРҚЫНДЫ ПАЙДАЛАНУ ҮШІН ДӘСТҮРЛІ ЕМЕС ДАҚЫЛДАРДЫ ІРІКТЕУ”. Izdenister Natigeler, no. 3(103), Sept. 2024, pp. 75-86, https://doi.org/10.37884/3-2024/09.
“ӨСІРУ АЙМАҚТАРЫНЫҢ БИОКЛИМАТТЫҚ ӘЛЕУЕТІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ СУҒАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДІ ҚАРҚЫНДЫ ПАЙДАЛАНУ ҮШІН ДӘСТҮРЛІ ЕМЕС ДАҚЫЛДАРДЫ ІРІКТЕУ”. Izdenister natigeler, no. 3(103) (September 30, 2024): 75–86. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/697.
1.ӨСІРУ АЙМАҚТАРЫНЫҢ БИОКЛИМАТТЫҚ ӘЛЕУЕТІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ СУҒАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДІ ҚАРҚЫНДЫ ПАЙДАЛАНУ ҮШІН ДӘСТҮРЛІ ЕМЕС ДАҚЫЛДАРДЫ ІРІКТЕУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3(103):75-86. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/697
1.ӨСІРУ АЙМАҚТАРЫНЫҢ БИОКЛИМАТТЫҚ ӘЛЕУЕТІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ СУҒАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДІ ҚАРҚЫНДЫ ПАЙДАЛАНУ ҮШІН ДӘСТҮРЛІ ЕМЕС ДАҚЫЛДАРДЫ ІРІКТЕУ. Izdenister natigeler. 2024;(3(103):75-86. doi:10.37884/3-2024/09