БИОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ И ЭЛЕМЕНТЫ ТЕХНОЛОГИИ ВЫРАЩИВАНИЯ ЛИСТОВЫХ ЗЕЛЕННЫХ КУЛЬТУР В ПЛЕНОЧНЫХ ТЕПЛИЦАХ АЛМАТИНСКОЙ ОБЛАСТИ

Алтынай Идрисова; Гулнар Мырзабаева; Курманкуль Абаева; Джорже  Моравчевич

doi:10.37884/2-2024/25

Аңдатпа

Жыл сайын селекционерлер әр түрлі типтегі салаттың көптеген түрлерін жасайды. Қазіргі уақытта Селекциялық жетістіктердің мемлекеттік тізіліміне отандық және шетелдік селекциялық салаттың 332 түрі кіреді. Қазақстанда егіс салатының селекциясы мен тұқым шаруашылығы Алматы облысына қарағанда оңтүстік өңірлерде көбірек жүргізіледі, алайда облыстағы климаттық жағдайлар ерекше. Жапырақ салатын өсіру сатылымға да, жеке пайдалануға да ерте көктемгі витаминдік өнімдерді алуға мүмкіндік береді. Қазақстанда қорғалған топырақ елеулі өзгерістерге ұшырауда және шаруашылық қызметтің жоғары тәуекелдері жағдайында халықты жыл бойы жаңа және дәрумендерге бай көкөністермен және жасыл дақылдармен қамтамасыз ету үшін маңызы бар ауыл шаруашылығының серпінді және бәсекеге қабілетті саласы ретінде дами бастады. Халықты және қайта өңдеу өнеркәсібін жаңа өніммен қамтамасыз ету еліміздің көкөніс өсірудегі маңызды міндеттерінің бірі болып табылады. Топырақтан аз көлемді технологияға жасыл жапырақты дақылдарды өсіру, пленкалы жылыжайлар пайда болды. Алматы облысы күндізгі жарықтың ұзақтығының ұлғаюымен және ауа температурасының күрт төмендеуімен және көктемде Шығыс және Солтүстік желдер әкелетін аяздармен, сондай-ақ түнгі төмен температурамен және күзде жауын-шашынның көп болуымен сипатталады. Отандық және шетелдік ғалымдардың жұмыстары егіс салатын зерттеуге арналған. Қолда бар мәліметтерге сәйкес, салаттың өнімділігі мен биохимиялық құрамы түріне және сортына, өсіру кезеңінде қалыптасқан агроклиматтық жағдайларға және отырғызу схемасына байланысты өзгеретіні белгілі. Салаттың бастапқы және қайталама метаболиттерінің сандық және сапалық құрамын зерттеуге арналған жұмыстар (Lee M. et al., 2014; Manela N. et al., 2015; Головко Т. К. және басқалар, 2017; Гинс М.С. және басқалар, 2014; Carey E. et al., 2011). Осыған байланысты Алматы облысы жағдайында егістік салат сорттарының биологиялық ерекшеліктерін зерделеу және пленкалы жылыжайлардың көктемгі және күзгі айналымдарында отырғызу мерзімдері мен схемаларын әзірлеу өзекті болып табылады. 2020-2023 жылдарға арналған ғылыми-зерттеу жұмыстарының тақырыбы аясында Алматы облысының пленкалы жылыжайларында егістік жапырақты, жартылай бас және бас типті салат өсіру технологиясының жекелеген элементтерін агробиологиялық бағалау және әзірлеу бойынша жұмыс жүргізілді.

салат жапырақтары, балғын, дәрумендерге бай, технология, пішіндеу, тұқымдар, майлда, жалпақ, өсіру, өнімдер, жоғары сапалы, кластер.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Авдеенко С.С. Продуктивность и качество салата листового в Ростовской области // Фундаментальные исследования. – 2012. – №9. – С. 122-125.
2. Авдеенко С.С. Продуктивность сортов салата кочанного и полукочанного в Ростовской области // Фундаментальные исследования. – 2012. – №9. – С. 648-650.
3. Авдеенко С.С. Подбор сортов Lactuca sativa для условий Ростовской области / С.С. Авдеенко // Успехи современной науки и образования. – 2015. – №3. – С. 14-17.
4. Агротехника кочанного салата. /Рекомендации. Государственный агропромышленный комитет РСФСР. – М.: Росагропромиздат. – 1989. – 37 с.
5. Антиоксидантные свойства культурных растений Калининградской области: монография / Г. Н. Чупахина, П. В. Масленников, Л. Н. Скрыпник, Н. Ю. Чупахина, П. В. Федураев. – Калининград: Изд-во БФУ им. И. Канта, 2016. – 145 с.
6. Бондаренко Г. Л., Тихомиров Л. Биология роста салата при пониженной, освещенности теплиц//Науч.-технич. бюл. Укр. НИИОБ. — 1979. —№ 8. – С. 13-15. 8. Борисов В.А. Качество и лёжкость овощей / В.А. Борисов, С.С. Литвинов, А.В. Романова — М.: 2003. — 625 с.
7. Волынец А.П. Фенольные соединения в жизнедеятельности растений / А.П. Волынец. – Минск: Беларус. навука, 2013 – 283 с.
8. Высоцкая Л.Б., Феоктистова А.В., Архипова Т.Н., Кудоярова Г.Р. Зависимость ростингибирующего действия повышенной плотности посадки растений салата от их способности синтезировать АБК / Л.Б. Высоцкая, А.В. Феоктистова, Т.Н. Архипова, Г.Р. Кудоярова // Биомика. – 2016. – Том 8, №4. – 289-296.
9. Гинс М.С., Гинс В.К. К вопросу об антиоксидантном метаболоме овощных культур селекции ВНИИССОК / М.С. Гинс, В.К. Гинс // Овощи России. – 2015. – №2 (27). – С. 75-79.
10. Гринько Н. Н. Восприимчивость к вирусу желтой мозаики кочанных сортов салата // Защита и карантин растений. – 2011. – №4. – С. 33- 34.
11. Гринько Н.Н. О сопряженности между восприимчивостью к вирусу желтой мозаики и фенотипическими признаками у листовой разновидности салата из геноресурсной мировой коллекции ВИР // Сельскохозяйственная биология. – 2011. – №5. – С. 86-90.
12. Захожий И.Г., Малышев Р.В., Дымова О.В., Табаленкова Г.Н., Головко Т.К. Регуляция метаболизма тепличных растений листового салата (Lactuca sativa L.) воздействием УФ радиации / И.Г. Захожий, Р.В. Малышев, О.В. Дымова, Г.Н. Табаленкова, Т.К. Головко // Известия ТСХА. – 2017. – №6. – С. 42-55.
13. Иванова М.И., Кашлева А.И. Современное состояние исследований и основные направления селекции салата-латука / М.И. Иванова, А.И. Кашлева // Селекция, семеноводство и сортовая агротехника овощных, бахчевых и цветочных культур: Сб. науч. тр. – М., 2016. – С. 133-138.
14. Иванова М.И. Корреляционные взаимосвязи хозяйственно ценных признаков сельдерея корневой и листовой разновидностей / М.И. Иванова // Аграрный вестник Урала. – №4. – 2011. – С. 62.
15. Колпаков Н.А., Решетникова И.М. Сравнительная оценка сортообразцов салата-латука при разных сроках выращивания на гидропонике // Гавриш. – 2012. – №6. – С. 10-12.
16. Коновалов Д.А., Оробинская В.Н., Писаренко О.Н. Антиоксиданты плодов и овощей / Д.А. Коновалов, В.Н. Оробинская, О.Н. Писаренко // Современная наука и инновации. – 2013. – №4. – С. 76-83.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ПЛЕНКАЛЫ ЖЫЛЫЖАЙЛАРЫНДА ЖАПЫРАҚТЫ ЖАСЫЛ ДАҚЫЛДАРДЫ ӨСІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ЭЛЕМЕНТТЕРІ. Izdenister natigeler. 2 (102) (Jun. 2024), 261–270. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2024/25.

(1)АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ПЛЕНКАЛЫ ЖЫЛЫЖАЙЛАРЫНДА ЖАПЫРАҚТЫ ЖАСЫЛ ДАҚЫЛДАРДЫ ӨСІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ЭЛЕМЕНТТЕРІ. Izdenister natigeler 2024, No. 2 (102), 261-270. https://doi.org/10.37884/2-2024/25.

АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ПЛЕНКАЛЫ ЖЫЛЫЖАЙЛАРЫНДА ЖАПЫРАҚТЫ ЖАСЫЛ ДАҚЫЛДАРДЫ ӨСІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ЭЛЕМЕНТТЕРІ. (2024). Izdenister Natigeler, 2 (102), 261-270. https://doi.org/10.37884/2-2024/25

АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ПЛЕНКАЛЫ ЖЫЛЫЖАЙЛАРЫНДА ЖАПЫРАҚТЫ ЖАСЫЛ ДАҚЫЛДАРДЫ ӨСІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ЭЛЕМЕНТТЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (102), p. 261–270, 2024. DOI: 10.37884/2-2024/25. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/595. Acesso em: 15 sep. 2026.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ПЛЕНКАЛЫ ЖЫЛЫЖАЙЛАРЫНДА ЖАПЫРАҚТЫ ЖАСЫЛ ДАҚЫЛДАРДЫ ӨСІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ЭЛЕМЕНТТЕРІ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 2 (102) (June): 261-70. https://doi.org/10.37884/2-2024/25.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ПЛЕНКАЛЫ ЖЫЛЫЖАЙЛАРЫНДА ЖАПЫРАҚТЫ ЖАСЫЛ ДАҚЫЛДАРДЫ ӨСІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ЭЛЕМЕНТТЕРІ” (2024) Izdenister natigeler, (2 (102), pp. 261–270. doi:10.37884/2-2024/25.

[1]“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ПЛЕНКАЛЫ ЖЫЛЫЖАЙЛАРЫНДА ЖАПЫРАҚТЫ ЖАСЫЛ ДАҚЫЛДАРДЫ ӨСІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ЭЛЕМЕНТТЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 2 (102), pp. 261–270, Jun. 2024, doi: 10.37884/2-2024/25.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ПЛЕНКАЛЫ ЖЫЛЫЖАЙЛАРЫНДА ЖАПЫРАҚТЫ ЖАСЫЛ ДАҚЫЛДАРДЫ ӨСІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ЭЛЕМЕНТТЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (102), June 2024, pp. 261-70, https://doi.org/10.37884/2-2024/25.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ПЛЕНКАЛЫ ЖЫЛЫЖАЙЛАРЫНДА ЖАПЫРАҚТЫ ЖАСЫЛ ДАҚЫЛДАРДЫ ӨСІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ЭЛЕМЕНТТЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 2 (102) (June 29, 2024): 261–270. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/595.

1.АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ПЛЕНКАЛЫ ЖЫЛЫЖАЙЛАРЫНДА ЖАПЫРАҚТЫ ЖАСЫЛ ДАҚЫЛДАРДЫ ӨСІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ЭЛЕМЕНТТЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2 (102):261-70. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/595

1.АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ПЛЕНКАЛЫ ЖЫЛЫЖАЙЛАРЫНДА ЖАПЫРАҚТЫ ЖАСЫЛ ДАҚЫЛДАРДЫ ӨСІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ЭЛЕМЕНТТЕРІ. Izdenister natigeler. 2024;(2 (102):261-270. doi:10.37884/2-2024/25

[1] 1. Авдеенко С.С. Продуктивность и качество салата листового в Ростовской области // Фундаментальные исследования. – 2012. – №9. – С. 122-125.

[2] 2. Авдеенко С.С. Продуктивность сортов салата кочанного и полукочанного в Ростовской области // Фундаментальные исследования. – 2012. – №9. – С. 648-650.

[3] 3. Авдеенко С.С. Подбор сортов Lactuca sativa для условий Ростовской области / С.С. Авдеенко // Успехи современной науки и образования. – 2015. – №3. – С. 14-17.

[4] 4. Агротехника кочанного салата. /Рекомендации. Государственный агропромышленный комитет РСФСР. – М.: Росагропромиздат. – 1989. – 37 с.

[5] 5. Антиоксидантные свойства культурных растений Калининградской области: монография / Г. Н. Чупахина, П. В. Масленников, Л. Н. Скрыпник, Н. Ю. Чупахина, П. В. Федураев. – Калининград: Изд-во БФУ им. И. Канта, 2016. – 145 с.

[6] 6. Бондаренко Г. Л., Тихомиров Л. Биология роста салата при пониженной, освещенности теплиц//Науч.-технич. бюл. Укр. НИИОБ. — 1979. —№ 8. – С. 13-15. 8. Борисов В.А. Качество и лёжкость овощей / В.А. Борисов, С.С. Литвинов, А.В. Романова — М.: 2003. — 625 с.

[7] 7. Волынец А.П. Фенольные соединения в жизнедеятельности растений / А.П. Волынец. – Минск: Беларус. навука, 2013 – 283 с.

[8] 8. Высоцкая Л.Б., Феоктистова А.В., Архипова Т.Н., Кудоярова Г.Р. Зависимость ростингибирующего действия повышенной плотности посадки растений салата от их способности синтезировать АБК / Л.Б. Высоцкая, А.В. Феоктистова, Т.Н. Архипова, Г.Р. Кудоярова // Биомика. – 2016. – Том 8, №4. – 289-296.

[9] 9. Гинс М.С., Гинс В.К. К вопросу об антиоксидантном метаболоме овощных культур селекции ВНИИССОК / М.С. Гинс, В.К. Гинс // Овощи России. – 2015. – №2 (27). – С. 75-79.

[10] 10. Гринько Н. Н. Восприимчивость к вирусу желтой мозаики кочанных сортов салата // Защита и карантин растений. – 2011. – №4. – С. 33- 34.

[11] 11. Гринько Н.Н. О сопряженности между восприимчивостью к вирусу желтой мозаики и фенотипическими признаками у листовой разновидности салата из геноресурсной мировой коллекции ВИР // Сельскохозяйственная биология. – 2011. – №5. – С. 86-90.

[12] 12. Захожий И.Г., Малышев Р.В., Дымова О.В., Табаленкова Г.Н., Головко Т.К. Регуляция метаболизма тепличных растений листового салата (Lactuca sativa L.) воздействием УФ радиации / И.Г. Захожий, Р.В. Малышев, О.В. Дымова, Г.Н. Табаленкова, Т.К. Головко // Известия ТСХА. – 2017. – №6. – С. 42-55.

[13] 13. Иванова М.И., Кашлева А.И. Современное состояние исследований и основные направления селекции салата-латука / М.И. Иванова, А.И. Кашлева // Селекция, семеноводство и сортовая агротехника овощных, бахчевых и цветочных культур: Сб. науч. тр. – М., 2016. – С. 133-138.

[14] 14. Иванова М.И. Корреляционные взаимосвязи хозяйственно ценных признаков сельдерея корневой и листовой разновидностей / М.И. Иванова // Аграрный вестник Урала. – №4. – 2011. – С. 62.

[15] 15. Колпаков Н.А., Решетникова И.М. Сравнительная оценка сортообразцов салата-латука при разных сроках выращивания на гидропонике // Гавриш. – 2012. – №6. – С. 10-12.

[16] 16. Коновалов Д.А., Оробинская В.Н., Писаренко О.Н. Антиоксиданты плодов и овощей / Д.А. Коновалов, В.Н. Оробинская, О.Н. Писаренко // Современная наука и инновации. – 2013. – №4. – С. 76-83.