Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БАҒА БЕРУ ЖӘНЕ СУАРМАЛЫ ЕГІНШІЛІКТЕ ДҰРЫС ПАЙДАЛАНУ

Канат Ануарбеков 1 , Гулзат Куватова 1 , Айнура Алдиярова 1

1 Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті, Алматы

doi.org/10.37884/3-2023/31 Бет. 308-319 Қабылданды 24.07.2023 Жарияланды 29.09.2023

Аңдатпа

Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы қуаң аймақтарда суармалы жерлерді тиімді пайдалану мәселесі қазіргі таңда басты маңызға ие, өйткені елде өсірілетін барлық ауылшаруашылық дақылдарының басым бөлігі осы аймақта шоғырланған, ауыл шаруашылығы жерлерінің жалпы ауданы 170 мың гектардан (қолданыстағы) асады.

Сырдария өзені суының минерализациясы, өзеннің төменгі ағысында орналасқан суармалы алқаптардың топырақ-мелиоративтік құрылымының қазіргі жағдайы өте нашар деңгейде. Топырақтың тұздану мөлшері, одан қалды қашыртқы сулармен шыққан судың тұздану мөлшері өте жоғары. Төменарық гидробекеті тұсында өзен суының минерализациясының орташа жылдық көрсеткіші 2,0-2,5 г/л, Қазалы гидробекеті тұсында 3,0-3,5 г/л жетіп отыр. Ал топырақтардың тұздану процестері іс жүзінде облыстың барлық аумағы бойынша орын алған. Соңғы дерек бойынша Қызылорда облысының аумағында тұзданған суғармалы жерлердің ауданы 225,9 мың га шамасында, олардың ішінде әлсіз тұзданғаны – 87,6 мың га, орташа тұзданғаны –73,3 мың га және қатты және өте қатты тұзданған жерлер – 65,1 мың га. Қызылорда облысы негізінен күріш (сондай-ақ, жоңышқа, сүрлемдік жүгері, күнбағыс, бақша өсімдіктері т.б) өсіруге машықтанған. Осыны ескеріп, күріш егісі қалыптасқан жерлерде қашыртқы –дренаж жүйелерінің нашар жұмыс істеуінен екінші реттік тұздану жүретіндігі байқалды. 

Аталған жағдайларды ескере отырып, мақалада атқарылған жұмыстың өзекті екендігіне көз жеткізуге болады.

тұздану, суармалы егіншілік, модельдеу, жер асты суы деңгейі, дренаж, бейімделу әлеуеті, экожүйе, жолақты егіс

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Зубаиров О.З., Ануарбеков К.К., Жайлаубаева М.М. Агромелиоративные характеристики орошаемых земель Кзылординской области. Ізденістер, нәтижелер, ғылыми журнал, Алматы, №01 (61) 2014. С.106-111
  2. 2. Зубаиров О.З., Ануарбеков К.К. Суғармалы егістікте су-тұз режимдерін жақсарту. Ізденістер, нәтижелер, ғылыми журнал, Алматы, №01 (61) 2014. С.92-100
  3. 3. Зубаиров О.З., Ануарбеков К.К., Абикенова С.М. Исследование элементов водно-солевого режима и продуктивности орошаемых земель в низовьях реки Сырдарьи. ИЗВЕСТИЯ Национальной Академии наук Республики Казахстан, 2(20), март-апрель 2014, Алматы. С.112-117
  4. 4. Muthuraman Yuvaraj., Kasiviswanathan Subash., Chandra Bose., E.Tawfik. Soil Moisture Importance. Book Open Access. 2021., pp 1-10
  5. 5. Shabbir A Shahid., Mohammad Zaman., Lee Heng. Guideline for Salinity Assessment, Mitigation and Adaptation Using Nuclear and Related Techniques. Book Open Access. 2018., pp 43-53
  6. 6. Ануарбеков К.К., Зубаиров О.З., Нусипбеков М.Ж. Improving water-salt regime in irrigated agriculture. Life Science Journal 2014; 11(5):459-464] (ISSN:1097-8135). http://www.lifesciencesite.com.65. С.459-464
  7. 7. Ануарбеков К.К., Зубаиров О.З., Нусипбеков М.Ж. Influence of The Improvement of Water-salt Regime on the Yield. , April 2015, Vol. 12(1), 999-1006. С.999-1006
  8. 8. Ануарбеков К.К., Зубаиров О.З., Абикенова С.М., Нусипбеков М.Ж. Влияние улучшения водно-солевого режима на урожайность. Қазақ ұлттық аграрлық университетінің 85-жылдығы мен ғылым қайраткері Л.Е.Тәжібаевтың 100 жылдығына орай ұйымдастырылған «Жайылымдар мен суармалы жерлердегі су ресурстарын үнемдеу және басқару» атты Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясы материалдарының жинағы, 2-3 қазан, Алматы 2015 жыл. С.132-141
  9. 9. Ануарбеков К.К., Зубаиров О.З., Абикенова С.М., Жыргалова А.К. Effects of irrigation by waste water on salt composition and еvaluation of micro element pollution. Исследования, результаты, научный журнал, Алматы, №4 (084) 2019. С.285-289
  10. 10. L.A.Richards (Ed.). Diagnosis and improvement of saline and alkali soils. USDA Agricultural Handbook 60. 1954.
  11. 11. Alan D. Blaylock, Soil Salinity and Salt tolerance of Horticultural and Landscape Plants. 1994.
  12. 12. J.W. van Hoorn and J.G. van Alphen Salinity control. In: H.P. Ritzema (Ed.), Drainage Principles and Applications, International Institute for Land Reclamation and Improvement (ILRI), Wageningen, The Netherlands, 2006. p. 533-600,
  13. 13. H.P.Ritzema. Agricultural Drainage Criteria, Drainage Principles and Applications, International Institute for Land Reclamation and Improvement (ILRI), Wageningen, The Netherlands, 2006.
  14. 14. Vojegov S.G., Dudchenko K.V. Modelling of salt composition of soils of rice crop rotations. Journal of Agrology. 2020, Volume 3, p.102-105

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2023. ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БАҒА БЕРУ ЖӘНЕ СУАРМАЛЫ ЕГІНШІЛІКТЕ ДҰРЫС ПАЙДАЛАНУ. Izdenister natigeler. 3 (99) (Sep. 2023), 308–319. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2023/31.
(1)ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БАҒА БЕРУ ЖӘНЕ СУАРМАЛЫ ЕГІНШІЛІКТЕ ДҰРЫС ПАЙДАЛАНУ. Izdenister natigeler 2023, No. 3 (99), 308-319. https://doi.org/10.37884/3-2023/31.
ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БАҒА БЕРУ ЖӘНЕ СУАРМАЛЫ ЕГІНШІЛІКТЕ ДҰРЫС ПАЙДАЛАНУ. (2023). Izdenister Natigeler, 3 (99), 308-319. https://doi.org/10.37884/3-2023/31
ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БАҒА БЕРУ ЖӘНЕ СУАРМАЛЫ ЕГІНШІЛІКТЕ ДҰРЫС ПАЙДАЛАНУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (99), p. 308–319, 2023. DOI: 10.37884/3-2023/31. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/351. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БАҒА БЕРУ ЖӘНЕ СУАРМАЛЫ ЕГІНШІЛІКТЕ ДҰРЫС ПАЙДАЛАНУ”. 2023. Izdenister Natigeler, no. 3 (99) (September): 308-19. https://doi.org/10.37884/3-2023/31.
“ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БАҒА БЕРУ ЖӘНЕ СУАРМАЛЫ ЕГІНШІЛІКТЕ ДҰРЫС ПАЙДАЛАНУ” (2023) Izdenister natigeler, (3 (99), pp. 308–319. doi:10.37884/3-2023/31.
[1]“ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БАҒА БЕРУ ЖӘНЕ СУАРМАЛЫ ЕГІНШІЛІКТЕ ДҰРЫС ПАЙДАЛАНУ”, Izdenister natigeler, no. 3 (99), pp. 308–319, Sep. 2023, doi: 10.37884/3-2023/31.
“ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БАҒА БЕРУ ЖӘНЕ СУАРМАЛЫ ЕГІНШІЛІКТЕ ДҰРЫС ПАЙДАЛАНУ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (99), Sept. 2023, pp. 308-19, https://doi.org/10.37884/3-2023/31.
“ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БАҒА БЕРУ ЖӘНЕ СУАРМАЛЫ ЕГІНШІЛІКТЕ ДҰРЫС ПАЙДАЛАНУ”. Izdenister natigeler, no. 3 (99) (September 29, 2023): 308–319. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/351.
1.ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БАҒА БЕРУ ЖӘНЕ СУАРМАЛЫ ЕГІНШІЛІКТЕ ДҰРЫС ПАЙДАЛАНУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2023 Sep. 29 [cited 2026 Sep. 15];(3 (99):308-19. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/351
1.ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНА БАҒА БЕРУ ЖӘНЕ СУАРМАЛЫ ЕГІНШІЛІКТЕ ДҰРЫС ПАЙДАЛАНУ. Izdenister natigeler. 2023;(3 (99):308-319. doi:10.37884/3-2023/31