СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ ХИМИЧЕСКОГО СОСТАВА ОТОБРАННЫХ СОРТОВ ЯЧМЕНЯ ИЗ ОСНОВНЫХ ЗЕРНОСЕЮЩИХ ЮГО-ВОСТОК КАЗАХСТАНА

Каламкас  Куланбай; Айжан  Акмуллаева; Сандугаш  Сыдыкбаева; Салтанат  Маманова; Дина  Кулжанова

doi:10.37884/2-2023/23

Аңдатпа

Қазақстанда арпа егістік көлемі бойынша дәнді дақылдар ішінде бидайдан кейін екінші орында. Арпа – жан-жақты пайдалану мәдениеті. Арпа дәнді дақылдарының көп бөлігі мал шаруашылығына, сондай-ақ дәнді дақылдардың әртүрлі түрлерін дайындауға пайдаланылады және Қазақстанның сыра қайнату өнеркәсібінің негізгі шикізаты болып табылады.

Республикада астық өндірісінің артуы биологиялық әлеуеті зор, қоректік және мал азықтық құндылығы жоғары дәнді дақылдарды өндіруге де байланысты. Қазақстанда мал шаруашылығы мен өңдеу өнеркәсібінің белсенді дамуымен арпа дәніне сұраныс артты. Дегенмен, Қазақстанда уыт арпасының тұқымына деген қажеттілік 30-40%-дан аспайды, дәл осындай жағдай мал шаруашылығын жемдік арпа дәнімен қамтамасыз ету сияқты. Осыған байланысты, Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенін дамытудың әзірленген тұжырымдамасы жоғары сапалы, бәсекеге қабілетті өнім алу мақсатында өсімдік шаруашылығы салаларын әртараптандыруды, рентабельді ауыл шаруашылығы дақылдарының егіс алқаптарын кеңейтуді көздейді. дәнді дақылдар жатады.

Зерттеу нәтижелері дәнді дақылдардың тағамдық құндылығы жоғары сорттарын анықтауға мүмкіндік берді. Отандық асыл тұқымды сорттардың арпа дәніндегі ақуыздың массалық үлесі анықталды. Арпада 11%-дан астам ақуыз бар, ол тағамдық құндылығы жағынан бидайдан жоғары. Өсімдік ақуызы біздің денемізге 100% дерлік сіңеді. Содан кейін көмірсулардың құрамы анықталды. Адам рационының ең күрделі химиялық құрамдас бөлігі болып табылатын адамның энергия көзінің негізі. Осыған байланысты іріктелген дәнді сорттардың көмірсулар кешенінің құрамы химиялық құрамдағы крахмалдың мөлшері мен экстракциялық қасиеті бойынша одан әрі зерттелді. Әрі қарай, біз арпа дәнінің нақты ылғалдылығына айналдырған кезде алынған ақуыздың массалық үлесін зерттедік. Отандық асыл тұқымды сорттардың арпа дәнінің іріктелген үлгілерінің химиялық құрамын зерттеу бойынша жүргізілген зерттеулер нәтижесінде белоктың, көмірсулардың (крахмалдың) пайызы және экстрактивтілігі анықталды. Қорытынды Зерттеу нәтижесінде астық дақылдарының тағамдық құндылығы жоғары сорттарын анықтау белгіленді, олар тамақ өнімдерін өндіруге арналған полижарма қоспаларының рецептураларын жасау кезінде ескерілуі тиіс.

химиялық құрамы, дән, бидай, арпа, ақуыздың массалық үлесі, крахмал, талшық, ылғалдылық

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Головко Т.К., Родина Н.А., Куренкова С.В., Табаленкова Г.Н. Ячмень на севере/ Селекционно-генетические и физиолого-биохимические основы продуктивности. - Екатеринбург. – 2001. – С. 55.
2. Исачкова, О.А., Ганичев Б.Л. Формирование признака голозерности у Avena sativa subsp. nudisativa L.// Тенденции сельскохозяйственного производства в современной России: Материалы XII Международной научно-практической конференции– Кемерово: Кемеровский государственный сельскохозяйственный институт, Кемерово, - 12-15 ноября 2013. – С. 22-36.
201– С. 151-15
3. Исачкова, О.А. Биохимические показатели качества зерна голозерного овса// Вестник НГАУ, 201- № 4 (25). – С. 12-17.
4. Iwaniuk P., Konecki R., Kaczynski P., A. The Crop Journal, China, Influence of seven levels of chemical/ biostimulator protection on amino acid profile and yield traits in wheat. March, – 2022. – P. 3
5. A.Rysbekova, N.Sultanova. Сброник материалов «Становление и развитие науки по защите и карантину растений в Республике Казахстан», г.Алматы, Widespread diseases of barley caused by Drechslera spp. in Kazakhstan. - 2020. – C. 276.
6. Nasiyev B., Eleshev R., Zhanatalapov N. Zh., Bodianiski D.A. Stydying of agrotehnology techniqies unfluence jf sudan grass efficiency// «Ізденістер, нəтижелер-Исследования, результаты». №3. – 2018. – С.139-145.
7. Абрамова М.В, Дубовец Т.А., Кротова Л.А. Испытание ярового ячменя в условиях Центрального Казахстана//Вестник Алтайского государственного аграрного университета. - 2016. -№1 (135). C. 35-44.
8. Rysbekova A.M., Sultanova N.Zh. Treatment of barley seeds against root rot. Науно-практический журнал ЗКАТУ им. Жангир хана «Ғылым жəне білім», Том 2 №1 (66). – 2022. – С.140.
9. Байдюсен А.А., Кушанова Р.Ж., Джатаев С.А., Середа Г.А., Середа Т.Г., Эльцер В.В.// Результаты экологического изучения сортообразцов ярового ячменя международной коллекции в условиях Центрального и Северного Казахстана.// Вестник Алтайского государственного аграрного университета. – 2021. – №1 (19). – с. 23.
10. Tokhetova L., Baizhanova B., Baykenzhieva A., Kultasov B., Tihomir P. Perspectives for cultivation of diversified crops in a rice (Oryza sativa L.)-based crop rotation in the Kyzylorda region, Kazakhstan // Zemljište i biljka, Volume 70, Issue 1. – 2021. – P. 68-85.
DOI: 10.5937/ZemBilj2101068T
11. Tokhetova L., Baizhanova B., Nurymova R., Akhmedova G., Akzhunis R., Cvijanović T. Screening of new sources of Hordeum vulgare genes for adaptive breeding in Aral Sea basin, Kazakhstan, for diversification of agriculture // Zemljište i biljka, Volume 70, Issue 1, 2021.- P. 68-85.
12. Технический регламент "Требования к безопасности продуктов мукомольно- крупяной промышленности, крахмалов и крахмальной продукции". Утвержден постановлением Правительства Республики Казахстан от 26 апреля 2008 года, №22. С. 36.
13. Мустафаев Ж.С., Кирейчева Л.В., Умирзаков С.И., Жусупова Л.К. Экологомелиоративная трансформация водного баланса в гидроагроландшафтных системах Кызылординской области. «Ізденістер, нəтижелер – Исследования, результаты». ISSN 2304-3334. №4 (80) 2018.-С.73-83.
14. Мусынов К. М., Бабкенов А. Т., Кипшакбаева А. А., Базилова Д. С.Урожайность сортов яровой мягкой пшеницы в условиях Северного Казахстана// Вестник науки Казахского агротехнического университета имени С.Сейфуллина. – 2016. – Т. 4, № 91. – С. 13-20.
15. Nadeem M.A., Nawaz M.A., Shahid M.Q., Doğan Y., Comertpay G., Yıldız M., Hatipoğlu R., Ahmad F., Alsaleh A., Labhane N., Özkan H., Chung G., Baloch F. S. DNA molecular markers in plant breeding: current status and recent advancements in genomic selection and genome editing // Biotechnology & Biotechnological Equipment. – 2018. – Vol. 32, № 2 – P. 261-285.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2023. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ ДӘНДІ ДАҚЫЛДАРДАН ІРІКТЕЛГЕН АРПА СОРТТАРЫНЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫН САЛЫСТЫРМАЛЫ ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 2 (98) (Jun. 2023), 235–245. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2023/23.

(1)ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ ДӘНДІ ДАҚЫЛДАРДАН ІРІКТЕЛГЕН АРПА СОРТТАРЫНЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫН САЛЫСТЫРМАЛЫ ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler 2023, No. 2 (98), 235-245. https://doi.org/10.37884/2-2023/23.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ ДӘНДІ ДАҚЫЛДАРДАН ІРІКТЕЛГЕН АРПА СОРТТАРЫНЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫН САЛЫСТЫРМАЛЫ ЗЕРТТЕУ. (2023). Izdenister Natigeler, 2 (98), 235-245. https://doi.org/10.37884/2-2023/23

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ ДӘНДІ ДАҚЫЛДАРДАН ІРІКТЕЛГЕН АРПА СОРТТАРЫНЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫН САЛЫСТЫРМАЛЫ ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (98), p. 235–245, 2023. DOI: 10.37884/2-2023/23. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/295. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ ДӘНДІ ДАҚЫЛДАРДАН ІРІКТЕЛГЕН АРПА СОРТТАРЫНЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫН САЛЫСТЫРМАЛЫ ЗЕРТТЕУ”. 2023. Izdenister Natigeler, no. 2 (98) (June): 235-45. https://doi.org/10.37884/2-2023/23.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ ДӘНДІ ДАҚЫЛДАРДАН ІРІКТЕЛГЕН АРПА СОРТТАРЫНЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫН САЛЫСТЫРМАЛЫ ЗЕРТТЕУ” (2023) Izdenister natigeler, (2 (98), pp. 235–245. doi:10.37884/2-2023/23.

[1]“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ ДӘНДІ ДАҚЫЛДАРДАН ІРІКТЕЛГЕН АРПА СОРТТАРЫНЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫН САЛЫСТЫРМАЛЫ ЗЕРТТЕУ”, Izdenister natigeler, no. 2 (98), pp. 235–245, Jun. 2023, doi: 10.37884/2-2023/23.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ ДӘНДІ ДАҚЫЛДАРДАН ІРІКТЕЛГЕН АРПА СОРТТАРЫНЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫН САЛЫСТЫРМАЛЫ ЗЕРТТЕУ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (98), June 2023, pp. 235-4, https://doi.org/10.37884/2-2023/23.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ ДӘНДІ ДАҚЫЛДАРДАН ІРІКТЕЛГЕН АРПА СОРТТАРЫНЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫН САЛЫСТЫРМАЛЫ ЗЕРТТЕУ”. Izdenister natigeler, no. 2 (98) (June 29, 2023): 235–245. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/295.

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ ДӘНДІ ДАҚЫЛДАРДАН ІРІКТЕЛГЕН АРПА СОРТТАРЫНЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫН САЛЫСТЫРМАЛЫ ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2023 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2 (98):235-4. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/295

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ ДӘНДІ ДАҚЫЛДАРДАН ІРІКТЕЛГЕН АРПА СОРТТАРЫНЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫН САЛЫСТЫРМАЛЫ ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 2023;(2 (98):235-245. doi:10.37884/2-2023/23

[1] 1. Головко Т.К., Родина Н.А., Куренкова С.В., Табаленкова Г.Н. Ячмень на севере/ Селекционно-генетические и физиолого-биохимические основы продуктивности. - Екатеринбург. – 2001. – С. 55.

[2] 2. Исачкова, О.А., Ганичев Б.Л. Формирование признака голозерности у Avena sativa subsp. nudisativa L.// Тенденции сельскохозяйственного производства в современной России: Материалы XII Международной научно-практической конференции– Кемерово: Кемеровский государственный сельскохозяйственный институт, Кемерово, - 12-15 ноября 2013. – С. 22-36.

[3] 201– С. 151-15

[4] 3. Исачкова, О.А. Биохимические показатели качества зерна голозерного овса// Вестник НГАУ, 201- № 4 (25). – С. 12-17.

[5] 4. Iwaniuk P., Konecki R., Kaczynski P., A. The Crop Journal, China, Influence of seven levels of chemical/ biostimulator protection on amino acid profile and yield traits in wheat. March, – 2022. – P. 3

[6] 5. A.Rysbekova, N.Sultanova. Сброник материалов «Становление и развитие науки по защите и карантину растений в Республике Казахстан», г.Алматы, Widespread diseases of barley caused by Drechslera spp. in Kazakhstan. - 2020. – C. 276.

[7] 6. Nasiyev B., Eleshev R., Zhanatalapov N. Zh., Bodianiski D.A. Stydying of agrotehnology techniqies unfluence jf sudan grass efficiency// «Ізденістер, нəтижелер-Исследования, результаты». №3. – 2018. – С.139-145.

[8] 7. Абрамова М.В, Дубовец Т.А., Кротова Л.А. Испытание ярового ячменя в условиях Центрального Казахстана//Вестник Алтайского государственного аграрного университета. - 2016. -№1 (135). C. 35-44.

[9] 8. Rysbekova A.M., Sultanova N.Zh. Treatment of barley seeds against root rot. Науно-практический журнал ЗКАТУ им. Жангир хана «Ғылым жəне білім», Том 2 №1 (66). – 2022. – С.140.

[10] 9. Байдюсен А.А., Кушанова Р.Ж., Джатаев С.А., Середа Г.А., Середа Т.Г., Эльцер В.В.// Результаты экологического изучения сортообразцов ярового ячменя международной коллекции в условиях Центрального и Северного Казахстана.// Вестник Алтайского государственного аграрного университета. – 2021. – №1 (19). – с. 23.

[11] 10. Tokhetova L., Baizhanova B., Baykenzhieva A., Kultasov B., Tihomir P. Perspectives for cultivation of diversified crops in a rice (Oryza sativa L.)-based crop rotation in the Kyzylorda region, Kazakhstan // Zemljište i biljka, Volume 70, Issue 1. – 2021. – P. 68-85.

[12] DOI: 10.5937/ZemBilj2101068T

[13] 11. Tokhetova L., Baizhanova B., Nurymova R., Akhmedova G., Akzhunis R., Cvijanović T. Screening of new sources of Hordeum vulgare genes for adaptive breeding in Aral Sea basin, Kazakhstan, for diversification of agriculture // Zemljište i biljka, Volume 70, Issue 1, 2021.- P. 68-85.

[14] 12. Технический регламент "Требования к безопасности продуктов мукомольно- крупяной промышленности, крахмалов и крахмальной продукции". Утвержден постановлением Правительства Республики Казахстан от 26 апреля 2008 года, №22. С. 36.

[15] 13. Мустафаев Ж.С., Кирейчева Л.В., Умирзаков С.И., Жусупова Л.К. Экологомелиоративная трансформация водного баланса в гидроагроландшафтных системах Кызылординской области. «Ізденістер, нəтижелер – Исследования, результаты». ISSN 2304-3334. №4 (80) 2018.-С.73-83.

[16] 14. Мусынов К. М., Бабкенов А. Т., Кипшакбаева А. А., Базилова Д. С.Урожайность сортов яровой мягкой пшеницы в условиях Северного Казахстана// Вестник науки Казахского агротехнического университета имени С.Сейфуллина. – 2016. – Т. 4, № 91. – С. 13-20.

[17] 15. Nadeem M.A., Nawaz M.A., Shahid M.Q., Doğan Y., Comertpay G., Yıldız M., Hatipoğlu R., Ahmad F., Alsaleh A., Labhane N., Özkan H., Chung G., Baloch F. S. DNA molecular markers in plant breeding: current status and recent advancements in genomic selection and genome editing // Biotechnology & Biotechnological Equipment. – 2018. – Vol. 32, № 2 – P. 261-285.