СОРТА И ЛИНИИ ЯРОВОЙ ПШЕНИЦЫ ДЛЯ ЮЖНЫХ РЕГИОНОВ КАЗАХСТАНА

Исатай Нурпеисов; Жумакыз Кадырбекова; Ренат Сапарбаев

doi:10.37884/2-2026/07

Аңдатпа

Қазақстан Республикасы (ҚР) бидай өндірудің ірі елдерінің бірі болып табылады
және Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) нарығында дән мен ұн өндіру бойынша үшінші орын
алады. Болашақта Қазақстан Орталық Азия, Ауғанстан және Еуропалық Одақ нарықтарында дән
эквиваленті бойынша (бидай, ұн және қосылған құнды бидай өнімдері) 10 миллион тоннадан астам
өнімге ие болуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда ауыл шаруашылығы өндірісінің күннен-күнге артып
келе жатқан сұранысын қанағаттандыратын жаңа бидай сорттарына ерекше мән беріледі, сондықтан
бұл зерттеу өзекті болып табылады. Зерттеудің мақсаты мен міндеттері шаруашылыққа-құнды белгілер
мен биологиялық қасиеттер көздері мен болашақты желілерін бөлу, қолайсыз факторларға төзімді
және ҚР нақты жағдайларына бейімделген жоғары сапалы өнімді жаздық бидай сорттарын шығару
болып табылады. Зерттеу материалдары ретінде Қазақстан жағдайына пайдалануға ұсынылған жаздық
жұмсақ бидайдың Табыс 60 және Болашақ сорттары мен бәсекеге қабілетті сорт сынау питомнигіндегі
(БҚССП) осы дақылдың болашақты тұрақты желілері алынған. Зерттеу жұмысы отандық және
шетелдік дереккөздердің әдістемелері мен селекциялық жұмыстың жалпы қабылданған әдістерін
қолданылып жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде ҚазЕжӨШҒЗИ селекционерлері Қазақстан жағдайына
арналған 8 жазғы жұмсақ бидай сортын шығарды. Осылардың ішінен 2019 және 2023 жылдары,
Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы дақылдарының сорттарын сынау жөніндегі
мемлекеттік комиссиясы Tабыс 60 және Болашақ жаздық жұмсақ бидай сорттарын ҚР жағдайында
өндіріске енгізуге рұқсат берді. Будандастыруға қажетті ата - аналық жұп ретінде құнды белгілер мен
қасиеттердің жаңа көздері, сондай-ақ жаздық жұмсақ бидайдың жаңа сорттарының үміткерлері болып
табылатын желілері бөлінді.

бидай, өнімділігі, ауруға төзімділігі, өнім сапасы

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

Alam M., Baenziger P.S., Frels K.A. (2024). Evaluation and selection of breeding traits as well as methods and methodological recommendations of related biological sciences. Frontiers in Bioscience Elite. ― M. 16(1). Art. 2. https://doi.org/10.31083/j.fbe16010020 [in Eng.]
Babu P., Baranwal D.K., Harikrishna, Pal D., Bharti H., Joshi P., Thiyagarajan B., Gaikwad K.B., Bhardwaj S.C., Singh G.P., Singh A. (2020). Application of genomics tools in wheat breeding to attain durable rust resistance. Frontiers in Plant Science. ― M. 11. Art. 567147. https://doi.org/10.3389/fpls.2020.567147 [in Eng.]
Voronov S.I., Pleskachev Yu.N., Ilyashenko P.V. (2020). Fundamentals of production of high-quality winter wheat grain. Fertility. ― M. 2(113). Pp. 64–66. https://doi.org/10.25680/s19948603.2020.113.19 [in Eng.]
Voronov S.I., Pleskachev Yu.N., Chernomorov G.V. (2020). Productivity of winter wheat depending on leaf application of CAS and growth regulators. Problems of Development of the Agro-Industrial Complex of the Region. ― M. 1(41). Pp. 19–22. https://doi.org/10.28983/asj.y2020i7 [in Eng.]
Гончаров Н.П., Гончаров П.Л. (2018). Методические основы селекции растений. Рос. акад. наук, Сиб. отд-ние, Институт цитологии и генетики. – 3-е изд., испр. и доп. ― Новосибирск: Академическое изд-во «Гео». С. 439 – ISBN 978-5-6041445-4-1. [in Russ.].
Grassini P., Eskridge, K.M., & Cassman, K.G. (2013). Distinguishing between yield advances and yield plateaus in historical crop production trends. // Nature Communications, 4, 2918. https://doi.org/10.1038/ncomms3918 [in Eng.]
Dorrani-Nejad M., Kazemipour A., Maghsoudi-Mood A.A., Abdolshahi R. (2022). Breeding wheat for early heading: does it improve grain yield under drought and high water conditions? Ecological and Experimental Botany. ― M. 200. Art. 104902. https://doi.org/10.1016/j.envexpbot.2022.104902 [in Eng.].
Койшибаев М., Муминджанов Х. (2016). Методические указания по мониторингу болезней, вредителей и сорных растений на посевах зерновых культур. ― Анкара. С. 11–22. [in Russ.].
Long S.P., Marshall-Colon A., Zhu X. (2015). Meeting the global food demand of the future by engineering crop photosynthesis and yield potential. Cell. ― M. 161(1). Pp. 56–66. https://doi.org/10.1016/j.cell.2015.03.019 [in Eng.]
Нурпеисов И.А. (2017). Сорта пшеницы, адаптивные к условиям Республики Казахстан. Реализация потенциала сортов зерновых культур – путь решения продовольственной безопасности: материалы международной научно-практической конференции, посвященной 110-летию со дня рождения академика-селекционера В.Н. Ремесла. ― с. Центральное. С. 45–47. [in Russ.]
Нурпеисов И.А. (2021). Эффективность отбора продуктивных линий факультативной мягкой пшеницы из гибридной популяции F2–F4, полученных от различных типов скрещивания. Исследования, результаты. ― А. 3(91). С. 33–42. https://doi.org/10.37884/3-2021/05 [in Russ.]
Нурпеисов И.А., Баймагамбетова К.К., Булатова К.М., Сарбаев А.Т., Ержебаева Р.С. (2024). Создание нового конкурентоспособного и адаптированного к условиям юга и юго-востока Республики Казахстан сорта яровой мягкой пшеницы. Исследования, результаты. ―А. 2–1. С. 331–341. [in Russ.]
Peterson R.F., Campbell A.B., Hannah A.E. (1948). A diagrammatic scale for estimating rust intensity of leaves and stem of cereals. Canadian Journal of Research. ― M. 26. Pp. 496-500. https://doi.org/10.1139/CJR48C-033 [in Eng.]
Rajaram S. (2001). Prospects and promise of wheat breeding in the 21st century. Euphytica. ― M. 119. Pp. 3–15. https://doi.org/10.1023/A:1017538304429 [in Eng.]
R Core Team. (2015). R: A language and environment for statistical computing (version 3.2.3 “Wooden Christmas-Tree”). R Foundation for Statistical Computing. ― Vienna. [in Eng.]
Sandhu K.S., Mihalyov P.D., Lewien M.J., Pumphrey M.O., Carter A.H. (2021). Combining genomic and phenomic information for predicting grain protein content and grain yield in spring wheat. Frontiers in Plant Science. ― M. 12. Art. 6133. https://doi.org/10.3389/fpls.2021.613300 [in Eng.]
Stubbs R.W., Prescott J.M., Saari E.E., Dubin H.J. (1986). Cereal disease methodology manual. CIMMYT. ― Mexico. Pp. 1–46. http://hdl.handle.net/10883/3997 [in Eng.]
Tshikunde N.M., Mashilo J., Shimelis H., Odindo A. (2019). Agronomic and physiological traits and associated quantitative trait loci (QTL) affecting yield response in wheat (Triticum aestivum L.): a review. Frontiers in Plant Science. ― M. 10. Art. 1428. https://doi.org/10.3389/fpls.2019.01428 [in Eng.]
Friedrich C., Longin H. (2016). Genetic progress in wheat breeding: A review. Field Crops Research. ― M. 196. Pp. 1–10. https://doi.org/10.1016/j.fcr.2016.05.004 [in Eng.]
Fradgley N.S., Gardner K.A., Kerton M., Swarbreck S.M., Bentley A.R. (2023). Balancing quality with quantity: A case study of UK bread wheat. Plants, People, Planet. Pp. 1–10. https://doi.org/10.1002/ppp3.10462 [in Eng.]

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ӨҢІРЛЕРІНЕ АРНАЛҒАН ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН ЖЕЛІЛЕРІ. Izdenister natigeler. 28, 2 (110) (Apr. 2026), 75–86. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2026/07.

(1)ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ӨҢІРЛЕРІНЕ АРНАЛҒАН ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН ЖЕЛІЛЕРІ. Izdenister natigeler 2026, 28 (2 (110), 75-86. https://doi.org/10.37884/2-2026/07.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ӨҢІРЛЕРІНЕ АРНАЛҒАН ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН ЖЕЛІЛЕРІ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(2 (110), 75-86. https://doi.org/10.37884/2-2026/07

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ӨҢІРЛЕРІНЕ АРНАЛҒАН ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН ЖЕЛІЛЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 2 (110), p. 75–86, 2026. DOI: 10.37884/2-2026/07. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1160. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ӨҢІРЛЕРІНЕ АРНАЛҒАН ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН ЖЕЛІЛЕРІ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (2 (110): 75-86. https://doi.org/10.37884/2-2026/07.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ӨҢІРЛЕРІНЕ АРНАЛҒАН ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН ЖЕЛІЛЕРІ” (2026) Izdenister natigeler, 28(2 (110), pp. 75–86. doi:10.37884/2-2026/07.

[1]“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ӨҢІРЛЕРІНЕ АРНАЛҒАН ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН ЖЕЛІЛЕРІ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 2 (110), pp. 75–86, Apr. 2026, doi: 10.37884/2-2026/07.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ӨҢІРЛЕРІНЕ АРНАЛҒАН ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН ЖЕЛІЛЕРІ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 2 (110), Apr. 2026, pp. 75-86, https://doi.org/10.37884/2-2026/07.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ӨҢІРЛЕРІНЕ АРНАЛҒАН ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН ЖЕЛІЛЕРІ”. Izdenister natigeler 28, no. 2 (110) (April 30, 2026): 75–86. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1160.

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ӨҢІРЛЕРІНЕ АРНАЛҒАН ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН ЖЕЛІЛЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Apr. 30 [cited 2026 Sep. 15];28(2 (110):75-86. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1160

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ӨҢІРЛЕРІНЕ АРНАЛҒАН ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ СОРТТАРЫ МЕН ЖЕЛІЛЕРІ. Izdenister natigeler. 2026;28(2 (110):75-86. doi:10.37884/2-2026/07

[1] Alam M., Baenziger P.S., Frels K.A. (2024). Evaluation and selection of breeding traits as well as methods and methodological recommendations of related biological sciences. Frontiers in Bioscience Elite. ― M. 16(1). Art. 2. https://doi.org/10.31083/j.fbe16010020 [in Eng.]

[2] Babu P., Baranwal D.K., Harikrishna, Pal D., Bharti H., Joshi P., Thiyagarajan B., Gaikwad K.B., Bhardwaj S.C., Singh G.P., Singh A. (2020). Application of genomics tools in wheat breeding to attain durable rust resistance. Frontiers in Plant Science. ― M. 11. Art. 567147. https://doi.org/10.3389/fpls.2020.567147 [in Eng.]

[3] Voronov S.I., Pleskachev Yu.N., Ilyashenko P.V. (2020). Fundamentals of production of high-quality winter wheat grain. Fertility. ― M. 2(113). Pp. 64–66. https://doi.org/10.25680/s19948603.2020.113.19 [in Eng.]

[4] Voronov S.I., Pleskachev Yu.N., Chernomorov G.V. (2020). Productivity of winter wheat depending on leaf application of CAS and growth regulators. Problems of Development of the Agro-Industrial Complex of the Region. ― M. 1(41). Pp. 19–22. https://doi.org/10.28983/asj.y2020i7 [in Eng.]

[5] Гончаров Н.П., Гончаров П.Л. (2018). Методические основы селекции растений. Рос. акад. наук, Сиб. отд-ние, Институт цитологии и генетики. – 3-е изд., испр. и доп. ― Новосибирск: Академическое изд-во «Гео». С. 439 – ISBN 978-5-6041445-4-1. [in Russ.].

[6] Grassini P., Eskridge, K.M., & Cassman, K.G. (2013). Distinguishing between yield advances and yield plateaus in historical crop production trends. // Nature Communications, 4, 2918. https://doi.org/10.1038/ncomms3918 [in Eng.]

[7] Dorrani-Nejad M., Kazemipour A., Maghsoudi-Mood A.A., Abdolshahi R. (2022). Breeding wheat for early heading: does it improve grain yield under drought and high water conditions? Ecological and Experimental Botany. ― M. 200. Art. 104902. https://doi.org/10.1016/j.envexpbot.2022.104902 [in Eng.].

[8] Койшибаев М., Муминджанов Х. (2016). Методические указания по мониторингу болезней, вредителей и сорных растений на посевах зерновых культур. ― Анкара. С. 11–22. [in Russ.].

[9] Long S.P., Marshall-Colon A., Zhu X. (2015). Meeting the global food demand of the future by engineering crop photosynthesis and yield potential. Cell. ― M. 161(1). Pp. 56–66. https://doi.org/10.1016/j.cell.2015.03.019 [in Eng.]

[10] Нурпеисов И.А. (2017). Сорта пшеницы, адаптивные к условиям Республики Казахстан. Реализация потенциала сортов зерновых культур – путь решения продовольственной безопасности: материалы международной научно-практической конференции, посвященной 110-летию со дня рождения академика-селекционера В.Н. Ремесла. ― с. Центральное. С. 45–47. [in Russ.]

[11] Нурпеисов И.А. (2021). Эффективность отбора продуктивных линий факультативной мягкой пшеницы из гибридной популяции F2–F4, полученных от различных типов скрещивания. Исследования, результаты. ― А. 3(91). С. 33–42. https://doi.org/10.37884/3-2021/05 [in Russ.]

[12] Нурпеисов И.А., Баймагамбетова К.К., Булатова К.М., Сарбаев А.Т., Ержебаева Р.С. (2024). Создание нового конкурентоспособного и адаптированного к условиям юга и юго-востока Республики Казахстан сорта яровой мягкой пшеницы. Исследования, результаты. ―А. 2–1. С. 331–341. [in Russ.]

[13] Peterson R.F., Campbell A.B., Hannah A.E. (1948). A diagrammatic scale for estimating rust intensity of leaves and stem of cereals. Canadian Journal of Research. ― M. 26. Pp. 496-500. https://doi.org/10.1139/CJR48C-033 [in Eng.]

[14] Rajaram S. (2001). Prospects and promise of wheat breeding in the 21st century. Euphytica. ― M. 119. Pp. 3–15. https://doi.org/10.1023/A:1017538304429 [in Eng.]

[15] R Core Team. (2015). R: A language and environment for statistical computing (version 3.2.3 “Wooden Christmas-Tree”). R Foundation for Statistical Computing. ― Vienna. [in Eng.]

[16] Sandhu K.S., Mihalyov P.D., Lewien M.J., Pumphrey M.O., Carter A.H. (2021). Combining genomic and phenomic information for predicting grain protein content and grain yield in spring wheat. Frontiers in Plant Science. ― M. 12. Art. 6133. https://doi.org/10.3389/fpls.2021.613300 [in Eng.]

[17] Stubbs R.W., Prescott J.M., Saari E.E., Dubin H.J. (1986). Cereal disease methodology manual. CIMMYT. ― Mexico. Pp. 1–46. http://hdl.handle.net/10883/3997 [in Eng.]

[18] Tshikunde N.M., Mashilo J., Shimelis H., Odindo A. (2019). Agronomic and physiological traits and associated quantitative trait loci (QTL) affecting yield response in wheat (Triticum aestivum L.): a review. Frontiers in Plant Science. ― M. 10. Art. 1428. https://doi.org/10.3389/fpls.2019.01428 [in Eng.]

[19] Friedrich C., Longin H. (2016). Genetic progress in wheat breeding: A review. Field Crops Research. ― M. 196. Pp. 1–10. https://doi.org/10.1016/j.fcr.2016.05.004 [in Eng.]

[20] Fradgley N.S., Gardner K.A., Kerton M., Swarbreck S.M., Bentley A.R. (2023). Balancing quality with quantity: A case study of UK bread wheat. Plants, People, Planet. Pp. 1–10. https://doi.org/10.1002/ppp3.10462 [in Eng.]