Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

ТЕХНОГЕНДІК ӨЗГЕРІСТЕРДІҢ ӘСЕРІ ЖАҒДАЙЫНДА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ АЛҚАПТАРЫНЫҢ ЖАЙ-КҮЙІН ТАЛДАУ

Нургали Турманбетов 1 , Гүлсім Aitkhozhaeva 1 , Аружан Зермұхамед 1 , Вирджиниа Гурскиене 2

1 «Қазақ ұлттық аграрлық ұлттық зерттеу университеті» КЕАҚ; 2 Витаутас Магнус университеті

doi.org/10.37884/3-2025/58 Бет. 589-597 Қабылданды 04.08.2025 Жарияланды 30.09.2025

Аңдатпа

Қазақстанның агроөнеркәсіп кешеніндегі экологиялық жағдай біршама оң өзгерістерге қарамастан, қолайсыз күйінде қалып отыр. Соңғы жылдары жердің құнарлылығына ерекше назар аударылып, мелиорация шараларын қолданбай-ақ аса құнды ауыл шаруашылығы алқаптары алаңының қысқаруының тұрақты тенденциясы байқалуда. Мақалада өнеркәсіптік және көліктік белсенділіктің өсуіне байланысты соңғы жылдары өсіп келе жатқан техногендік факторлардың әсерінен Алматы облысындағы ауыл шаруашылығы жерлерінің қазіргі жағдайы талданады. Бұл мақаланың мақсаты жер сапасының өзгеруінің ауқымы мен сипатын анықтау, антропогендік жүктеменің аймақтың агроэкожүйесіне әсерін бағалау және жағымсыз салдарларды барынша азайту жолдарын ұсыну болып табылады. Мақалада келесі әдістер қолданылады: монографиялық және статистикалық мәліметтерді өңдеу. Алынған нәтижелер топырақтың тұздану, ауыр металдармен ластану проблемаларының артқанын және топырақтың биологиялық белсенділігінің төмендеуін көрсетеді. Өнеркәсіптік кластерлер мен магистральдық көлік дәліздеріне жақын аймақтар әсіресе тозуға бейім. Қорытындылай келе, өңірдегі азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жер саясатын түзету, жерді тұрақты пайдалану технологияларын енгізу және ведомствоаралық экологиялық бақылауды күшейту қажеттігі туралы қорытындылар берілді.

ауыл шаруашылығы алқаптары техногендік әсер топырақ деградациясы жер ресурстары экологиялық тұрақтылық агроэкология жер мониторингі тұрақты жер пайдалану

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. [1]. Тлеулесова А. Оценка состояния окружающей среды Алматинской области // Гидрометеорология и экология. – 2023. – № 3–4. – С. 171–176. – URL: https://journal.kazhydromet.kz/kazgidro/article/view/1672 (дата обращения: 29.07.2025).
  2. [2]. Земле нужно внимание // Liter.kz : информационный портал. – URL: https://liter.kz/zemle-nuzhno-vnimanie-1713869827/ (дата обращения: 29.07.2025).
  3. [3]. Сельское хозяйство – ключевой драйвер роста: крупные проекты и устойчивое развитие в Алматинской области // GURK.kz : аналитический ресурс. – URL: https://gurk.kz/news/selskoe-hozyajstvo-klyuchevoj-drajver-rosta-krupny-e-proekty-i-ustojchivoe-razvitie-v-almatinskoj-oblasti (дата обращения: 29.07.2025).
  4. [4]. Комитет по управлению земельными ресурсами МСХ РК. Аналитический отчёт об использовании земель за 2023 год. – Астана, 2024. – 52 с.
  5. [5]. Kozybayeva F. E., Saparov A., Dzhamantikov H., et al. Biotechnological restoration methods of technogenically disturbed soils in Kazakhstan // Mueller L., Saparov A., Lischeid G. (eds.) Novel Measurement and Assessment Tools for Monitoring and Management of Land and Water Resources in Agricultural Landscapes of Central Asia. Cham: Springer, 2014. – С. 641–652. – DOI:10.1007/978 3 319 01017 5_37
  6. [6]. Ma L., Abuduwaili J., Saparov G., et al. Spatial and vertical variations and heavy metal enrichments in irrigated soils of the Syr Darya River Watershed, Aral Sea Basin, Kazakhstan // Int. J. Environ. Res. Public Health. – 2019. – 16(22):4398.
  7. [7]. Madibekov A., Ismukhanova L., Opp C., et al. Spatial distribution of Cu, Zn, Pb, Cd, Co, Ni in the soils of Ili River Delta and state natural reserve “Ili-Balkhash” // Applied Sciences. – 2023. – 13(10):5996.
  8. [8]. Zhakypbek Y., Kossalbayev B. D., Belkozhayev A. M., et al. Reducing heavy metal contamination in soil and water using phytoremediation // Plants. – 2024. – 13(11):1534.
  9. [9]. Tokbergenova A., Skorintseva I., Ryskeldiyeva A., et al. Assessment of anthropogenic disturbances of landscapes: West Kazakhstan Region // Sustainability. – 2025. – 17(2):573.
  10. [10].Zhyrgalova A., Zhildikbayeva A., Yelikbayev B. K., et al. Assessment of potential ecological risk of heavy metal contamination of agricultural soils in Kazakhstan // Brazilian J. Biol. – 2024. – 84(1):1 9.
  11. [11].Naimanova, A., Akhmetova, S., Issayeva, A., Vyrakhmanova, A., Alipbekova, A. (2024). Phytoaccumulation of heavy metals in South Kazakhstan Soils (Almaty and Turkestan Regions): An evaluation of plant-based remediation potential. International Journal of Design & Nature and Ecodynamics, Vol. 19, No. 2, pp. 451-464. https://doi.org/10.18280/ijdne.190211
  12. [12].Жумагалиева, Н., Айтхожаева, Г. С., Пентаев, Т., Жилдикбаева, А. Н. Анализ проблем неиспользования земель сельскохозяйственного назначения с учетом их деградации / Жумагалиева Н. и др. // Izdenister natigeler. — 2024.
  13. [13].Токбергенова, А. А., Калиева, Д. М., Зулпыхаров, К. Б., Бисенбаева, С. Б., Таукебаев, О. Ж. Оценка плодородия почв сельскохозяйственных угодий в Алматинской области с использованием ГИС-технологий / Токбергенова А. А. и др. // Вестник КазНУ. Серия географическая. — 2023. — № 4(82). — С. 123–132.
  14. [14].Айтхожаева, Г. С., Жилдикбаева, А. Н., Пентаев, Т., Баухан, А., Жумагалиева, Н., Гурскиене, В. Современное состояние использования земель сельскохозяйственного назначения в контексте устойчивого развития / Айтхожаева Г. С. и др. // Izdenister natigeler. — 2024.
  15. [15].Ismukhanova, L., et al. (2022). Accumulation of Heavy Metals in Bottom Sediment and Aquatic Ecosystem of the Kapshagay (Kapchagay) Reservoir, Kazakhstan. Applied Sciences
  16. [16].Мукашева, М.А.; Тыкежанова, Г.М.; Нугуманова, Ш.М.; Казимова, А.Е. (2013). Состояние почвенного покрова города Балхаша. Вестник Карагандинского университета. Серия «Биология. Медицина. География», выпуск 1(69), 2013
  17. [17].Matveyeva I. V., Ponomarenko O. I., Soltangaziyev N. B., Nursapina N. A., Nazarkulova Sh. N., Gurin A. N. "Heavy Metals in Soils of Almaty Region (Kazakhstan)". Chemical Journal of Kazakhstan

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ТЕХНОГЕНДІК ӨЗГЕРІСТЕРДІҢ ӘСЕРІ ЖАҒДАЙЫНДА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ АЛҚАПТАРЫНЫҢ ЖАЙ-КҮЙІН ТАЛДАУ. Izdenister natigeler. 3 (107) (Sep. 2025), 589–597. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2025/58.
(1)ТЕХНОГЕНДІК ӨЗГЕРІСТЕРДІҢ ӘСЕРІ ЖАҒДАЙЫНДА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ АЛҚАПТАРЫНЫҢ ЖАЙ-КҮЙІН ТАЛДАУ. Izdenister natigeler 2025, No. 3 (107), 589-597. https://doi.org/10.37884/3-2025/58.
ТЕХНОГЕНДІК ӨЗГЕРІСТЕРДІҢ ӘСЕРІ ЖАҒДАЙЫНДА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ АЛҚАПТАРЫНЫҢ ЖАЙ-КҮЙІН ТАЛДАУ. (2025). Izdenister Natigeler, 3 (107), 589-597. https://doi.org/10.37884/3-2025/58
ТЕХНОГЕНДІК ӨЗГЕРІСТЕРДІҢ ӘСЕРІ ЖАҒДАЙЫНДА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ АЛҚАПТАРЫНЫҢ ЖАЙ-КҮЙІН ТАЛДАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (107), p. 589–597, 2025. DOI: 10.37884/3-2025/58. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1089. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ТЕХНОГЕНДІК ӨЗГЕРІСТЕРДІҢ ӘСЕРІ ЖАҒДАЙЫНДА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ АЛҚАПТАРЫНЫҢ ЖАЙ-КҮЙІН ТАЛДАУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 3 (107) (September): 589-97. https://doi.org/10.37884/3-2025/58.
“ТЕХНОГЕНДІК ӨЗГЕРІСТЕРДІҢ ӘСЕРІ ЖАҒДАЙЫНДА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ АЛҚАПТАРЫНЫҢ ЖАЙ-КҮЙІН ТАЛДАУ” (2025) Izdenister natigeler, (3 (107), pp. 589–597. doi:10.37884/3-2025/58.
[1]“ТЕХНОГЕНДІК ӨЗГЕРІСТЕРДІҢ ӘСЕРІ ЖАҒДАЙЫНДА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ АЛҚАПТАРЫНЫҢ ЖАЙ-КҮЙІН ТАЛДАУ”, Izdenister natigeler, no. 3 (107), pp. 589–597, Sep. 2025, doi: 10.37884/3-2025/58.
“ТЕХНОГЕНДІК ӨЗГЕРІСТЕРДІҢ ӘСЕРІ ЖАҒДАЙЫНДА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ АЛҚАПТАРЫНЫҢ ЖАЙ-КҮЙІН ТАЛДАУ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (107), Sept. 2025, pp. 589-97, https://doi.org/10.37884/3-2025/58.
“ТЕХНОГЕНДІК ӨЗГЕРІСТЕРДІҢ ӘСЕРІ ЖАҒДАЙЫНДА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ АЛҚАПТАРЫНЫҢ ЖАЙ-КҮЙІН ТАЛДАУ”. Izdenister natigeler, no. 3 (107) (September 30, 2025): 589–597. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1089.
1.ТЕХНОГЕНДІК ӨЗГЕРІСТЕРДІҢ ӘСЕРІ ЖАҒДАЙЫНДА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ АЛҚАПТАРЫНЫҢ ЖАЙ-КҮЙІН ТАЛДАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3 (107):589-97. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1089
1.ТЕХНОГЕНДІК ӨЗГЕРІСТЕРДІҢ ӘСЕРІ ЖАҒДАЙЫНДА АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ АЛҚАПТАРЫНЫҢ ЖАЙ-КҮЙІН ТАЛДАУ. Izdenister natigeler. 2025;(3 (107):589-597. doi:10.37884/3-2025/58