ТҮЙЕ СҮТІНІҢ ТАҒАМДЫҚ ҚҰНДЫЛЫҒЫ АСПЕКТІСІНДЕГІ САПАЛЫҚ ҚҰРАМЫН ЖӘНЕ БИОЛОГИЯЛЫҚ ТОЛЫҚТЫҒЫН ЗЕРТТЕУ

Бейбірайхан Айтбазар; Ляйла Бупебаева; Мақсат Тойшиманов

doi:10.37884/3-2025/08

Abstract

This study presents a comprehensive analysis of the milk of the Bactrian camel (Camelus bactrianus), obtained from a private farm located in the southern region of Kazakhstan. The milk was collected under natural conditions and delivered to the laboratory in accordance with sanitary standards. Organoleptic evaluation (color, taste, smell, consistency) confirmed the product’s freshness, high quality, and suitability for consumption.

Physicochemical analysis revealed a fat content of 6.0%, protein - 3.81%, density - 1030.9 g/L, and lactose - 4.78%, confirming the milk’s high nutritional and biological value. Amino acid profiling identified 18 amino acids, with significant amounts of leucine, histidine, and arginine. Amino acid score calculations based on the FAO/WHO reference scale showed a deficiency in some limiting amino acids (isoleucine, valine, lysine).

Gas chromatography detected over 30 fatty acids, with high concentrations of palmitic, pentadecenoic, tridecanoic, and elaidic acids. The presence of essential Omega-3 and Omega-6 fatty acids (alpha-linolenic, EPA, DHA, linoleic) highlights the functional properties of camel milk and its benefits for cardiovascular, nervous, and immune systems.

Overall, the findings confirm the biological value of Bactrian camel milk and its potential as a promising raw material for the production of functional dairy products

camel milk amino acid composition fat protein carbohydrates drymatter acidity

01 Introduction

The full text of the article is available for download in PDF format on the right panel.

02 References

1. Т.Боранбаева, А.Карахан, Ж.Сүлейменова, Ж.Досимова, М.Тойшиманов. Алматы және Жамбыл облыстарының шаруашылықтарында бие сүтінің физикалық-химиялық қасиеттеріне лактация сатыларының әсері//Ізденістер, нәтижелер-Зерттеулер, нәтижелері.2024. - № 2 (102).-С. 15-28 https://www.researchgate.net/publication[in Russian].
2.К.Махмаден,А.Серикбаева,Г.Паритова, А.Слямова. Физико-химиялық көрсеткіштерді зерттеу арқылы бие сүтінің қауіпсіздігін бағалау//Ізденістер, нәтижелер - Зерттеулер, нәтижелер.-2023.-№2(98).-43-50. https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/151[in Russian].
3.Қ.С.Кулажанов,Н.А.Аралбаев,Ф.Т.Диханбаева,А.Д.Серікбаева,Ю.А.Юсоф.Сублимациялық кептіру әдісімен алынған құрғақ түйе сүтінің ерігіштігі мен тығыздығын зерттеу//Алматы технологиялық университетінің хабаршысы.-2020.-№3 (124).С.47-51. .https://sciup.org/issledovanie-rastvorimosti-i-plotnosti-suhogo-verbljuzhego-moloka-poluchennogo-140245886[in Russian].
4.Konuspayeva G., Faye B., Loiseau G. The composition of camel milk: A meta-analysis of the literature data // Journal of Food Composition and Analysis. – 2020. – Vol. 22, No. 2. – P. 95–101. – DOI: https://doi.org/10.1016/j.jfca.2008.09.008 [in English].
5. Boukova R., BalabanovaТ., Mollov P., Balabanov A. Camel milk composition // BIO Web of Conferences. 2025. Vol. 170, article 01007. DOI:10.1051/bioconf/202517001007[in English].
6. Н.А.Жижин, Сүт және сүт өнімдеріндегі май қышқылдарын тұрақты талдау үшін «жылдам» газды хроматография әдісін қолдану//Вестник ВГУИТ. – 2020. - Т. 82. № 1. - 164-168 С. [in Russian].
7. Қ.Қ. Қасымов, Б.К. Әсенова, Г.Н. Нұрымхан, Н.Р. Муслимова.Қышқыл сүт өнімдері, олардың сапасын бағалау//Қазақстан ғылымының жаңалықтары 2020. – №1. – 300–303 https://shakarim.edu.kz/upload/science/conference/document_1653643837[in Russian].
8. S. Abbas, A. Hifsa, N. Aalia, L. Lubna. Physico chemical analysis and composition of camel milk // International Research, 2022, Vol. 2, No. 2, pp. 85–98 [in English].
9. Х.Ш.Юнусходжаева, Қ.О.Додаев. «Ешкі және түйе сүтінің физикалық-химиялық қасиеттерін зерттеу». «Жаңа Өзбекстанда реформалар жүргізуде қазіргі заманғы ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану» тақырыбындағы Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның ғылыми мақалалар жинағы 27-29 қазан, 2021 жыл Андижан, Өзбекстан - 244-246[in Russian].
10. K. Jilo, D. Tegegne. Chemical composition and medicinal values of camel milk // International Journal of Research Studies in Biosciences, 2020, Vol. 4, No. 4, pp. 13–25. DOI: 10.20431/2349 0365.0404002 [in English].
11.T. Boranbayeva, A. G. Karahan, M. Toishimanov, D. Zhalelov, A. Bolat. Effects of seasonal and regional variations on the bacterial and fungal biodiversity of mares’ milk and koumiss in the Almaty and Zhambyl regions of Kazakhstan // International Dairy Journal. 2025. Vol. 169, article 106331. DOI: 10.1016/j.idairyj.2024.106331 [in English].
12.M. Toishimanov, O. Zhanten, R. Kanat, I. Beishova, V. Ulyanov, T. Assanbayev, T. Sharapatov, D. Daurov, A. Daurova, Z. Sapakhova, A. Nametov, M. Shamekova. The Effects of the Lactation Period, Mare Age, and Foaling on the Chemical and Physical Composition of Milk from Kazakh Mares Kept Under Natural Pasture Conditions // Animals. 2025. Vol. 15, no. 12, article 1817. DOI: 10.3390/ani15121817 [in English].

Citation Links

[1]2025. STUDY OF THE NUTRITIONAL COMPOSITION AND BIOLOGICAL COMPLETENESS OF CAMEL MILK IN TERMS OF NUTRITIONAL VALUE. Izdenister natigeler. 3 (107) (Sep. 2025), 73–84. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2025/08.

(1)STUDY OF THE NUTRITIONAL COMPOSITION AND BIOLOGICAL COMPLETENESS OF CAMEL MILK IN TERMS OF NUTRITIONAL VALUE. Izdenister natigeler 2025, No. 3 (107), 73-84. https://doi.org/10.37884/3-2025/08.

STUDY OF THE NUTRITIONAL COMPOSITION AND BIOLOGICAL COMPLETENESS OF CAMEL MILK IN TERMS OF NUTRITIONAL VALUE. (2025). Izdenister Natigeler, 3 (107), 73-84. https://doi.org/10.37884/3-2025/08

STUDY OF THE NUTRITIONAL COMPOSITION AND BIOLOGICAL COMPLETENESS OF CAMEL MILK IN TERMS OF NUTRITIONAL VALUE. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (107), p. 73–84, 2025. DOI: 10.37884/3-2025/08. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1066. Acesso em: 15 sep. 2026.

“STUDY OF THE NUTRITIONAL COMPOSITION AND BIOLOGICAL COMPLETENESS OF CAMEL MILK IN TERMS OF NUTRITIONAL VALUE”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 3 (107) (September): 73-84. https://doi.org/10.37884/3-2025/08.

“STUDY OF THE NUTRITIONAL COMPOSITION AND BIOLOGICAL COMPLETENESS OF CAMEL MILK IN TERMS OF NUTRITIONAL VALUE” (2025) Izdenister natigeler, (3 (107), pp. 73–84. doi:10.37884/3-2025/08.

[1]“STUDY OF THE NUTRITIONAL COMPOSITION AND BIOLOGICAL COMPLETENESS OF CAMEL MILK IN TERMS OF NUTRITIONAL VALUE”, Izdenister natigeler, no. 3 (107), pp. 73–84, Sep. 2025, doi: 10.37884/3-2025/08.

“STUDY OF THE NUTRITIONAL COMPOSITION AND BIOLOGICAL COMPLETENESS OF CAMEL MILK IN TERMS OF NUTRITIONAL VALUE”. Izdenister Natigeler, no. 3 (107), Sept. 2025, pp. 73-84, https://doi.org/10.37884/3-2025/08.

“STUDY OF THE NUTRITIONAL COMPOSITION AND BIOLOGICAL COMPLETENESS OF CAMEL MILK IN TERMS OF NUTRITIONAL VALUE”. Izdenister natigeler, no. 3 (107) (September 30, 2025): 73–84. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1066.

1.STUDY OF THE NUTRITIONAL COMPOSITION AND BIOLOGICAL COMPLETENESS OF CAMEL MILK IN TERMS OF NUTRITIONAL VALUE. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3 (107):73-84. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1066

1.STUDY OF THE NUTRITIONAL COMPOSITION AND BIOLOGICAL COMPLETENESS OF CAMEL MILK IN TERMS OF NUTRITIONAL VALUE. Izdenister natigeler. 2025;(3 (107):73-84. doi:10.37884/3-2025/08

[1] 1. Т.Боранбаева, А.Карахан, Ж.Сүлейменова, Ж.Досимова, М.Тойшиманов. Алматы және Жамбыл облыстарының шаруашылықтарында бие сүтінің физикалық-химиялық қасиеттеріне лактация сатыларының әсері//Ізденістер, нәтижелер-Зерттеулер, нәтижелері.2024. - № 2 (102).-С. 15-28 https://www.researchgate.net/publication[in Russian].

[2] 2.К.Махмаден,А.Серикбаева,Г.Паритова, А.Слямова. Физико-химиялық көрсеткіштерді зерттеу арқылы бие сүтінің қауіпсіздігін бағалау//Ізденістер, нәтижелер - Зерттеулер, нәтижелер.-2023.-№2(98).-43-50. https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/151[in Russian].

[3] 3.Қ.С.Кулажанов,Н.А.Аралбаев,Ф.Т.Диханбаева,А.Д.Серікбаева,Ю.А.Юсоф.Сублимациялық кептіру әдісімен алынған құрғақ түйе сүтінің ерігіштігі мен тығыздығын зерттеу//Алматы технологиялық университетінің хабаршысы.-2020.-№3 (124).С.47-51. .https://sciup.org/issledovanie-rastvorimosti-i-plotnosti-suhogo-verbljuzhego-moloka-poluchennogo-140245886[in Russian].

[4] 4.Konuspayeva G., Faye B., Loiseau G. The composition of camel milk: A meta-analysis of the literature data // Journal of Food Composition and Analysis. – 2020. – Vol. 22, No. 2. – P. 95–101. – DOI: https://doi.org/10.1016/j.jfca.2008.09.008 [in English].

[5] 5. Boukova R., BalabanovaТ., Mollov P., Balabanov A. Camel milk composition // BIO Web of Conferences. 2025. Vol. 170, article 01007. DOI:10.1051/bioconf/202517001007[in English].

[6] 6. Н.А.Жижин, Сүт және сүт өнімдеріндегі май қышқылдарын тұрақты талдау үшін «жылдам» газды хроматография әдісін қолдану//Вестник ВГУИТ. – 2020. - Т. 82. № 1. - 164-168 С. [in Russian].

[7] 7. Қ.Қ. Қасымов, Б.К. Әсенова, Г.Н. Нұрымхан, Н.Р. Муслимова.Қышқыл сүт өнімдері, олардың сапасын бағалау//Қазақстан ғылымының жаңалықтары 2020. – №1. – 300–303 https://shakarim.edu.kz/upload/science/conference/document_1653643837[in Russian].

[8] 8. S. Abbas, A. Hifsa, N. Aalia, L. Lubna. Physico chemical analysis and composition of camel milk // International Research, 2022, Vol. 2, No. 2, pp. 85–98 [in English].

[9] 9. Х.Ш.Юнусходжаева, Қ.О.Додаев. «Ешкі және түйе сүтінің физикалық-химиялық қасиеттерін зерттеу». «Жаңа Өзбекстанда реформалар жүргізуде қазіргі заманғы ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану» тақырыбындағы Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның ғылыми мақалалар жинағы 27-29 қазан, 2021 жыл Андижан, Өзбекстан - 244-246[in Russian].

[10] 10. K. Jilo, D. Tegegne. Chemical composition and medicinal values of camel milk // International Journal of Research Studies in Biosciences, 2020, Vol. 4, No. 4, pp. 13–25. DOI: 10.20431/2349 0365.0404002 [in English].

[11] 11.T. Boranbayeva, A. G. Karahan, M. Toishimanov, D. Zhalelov, A. Bolat. Effects of seasonal and regional variations on the bacterial and fungal biodiversity of mares’ milk and koumiss in the Almaty and Zhambyl regions of Kazakhstan // International Dairy Journal. 2025. Vol. 169, article 106331. DOI: 10.1016/j.idairyj.2024.106331 [in English].

[12] 12.M. Toishimanov, O. Zhanten, R. Kanat, I. Beishova, V. Ulyanov, T. Assanbayev, T. Sharapatov, D. Daurov, A. Daurova, Z. Sapakhova, A. Nametov, M. Shamekova. The Effects of the Lactation Period, Mare Age, and Foaling on the Chemical and Physical Composition of Milk from Kazakh Mares Kept Under Natural Pasture Conditions // Animals. 2025. Vol. 15, no. 12, article 1817. DOI: 10.3390/ani15121817 [in English].