КҮРІШ ЖИНАЙТЫН КОМБАЙННЫҢ КӨЛБЕУ КАМЕРАСЫН ЖЕТІЛДІРУ

Мизамбек Жетпейсов; Жарылкасын Садыков; Айгерим Альчимбаева; Жасулан Мустафин

doi:10.37884/1-2026/20

Аңдатпа

Заманауи жағдайда елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету және ішкі нарықта бәсекеге қабілеттілікті арттыру мақсатында жоғары сұранысқа ие отандық күріш сорттарының дән сапасына қойылатын талаптар айтарлықтай күшейетіні белгілі. Шетелдік нарықтарға шығуды ескере отырып, жаңа аймақтық технологиялар мен дақыл жинауға қатысатын жұмыс бөліктерін оңтайлы параметрлермен және жақсартылған пайдалану сипаттамаларымен жетілдіру қажет, атап айтқанда, комбайнның көлбеу камерасында күріш биомассасын біркелкі тарату технологияларын жетілдіру маңызды.

Зерттеу нысаны күріш дақылын комбайнмен жинау кезінде орылған массаның бастыру аппаратқа дейін көлбеу камерадан өтуі. Күріш биомассасының тегістелу коффициентін анықтауға арналған эксперименттік зертханалық қондырғы. Күріш биомассасы фиксатор арқылы тігінен бекітіліп, раманың бойымен метрлік сызғыш көмегімен көлбеу камера осіне қатысты түрлі-түсті сабақтардың бастапқы координаттары өлшенеді. Кейін биомасса гофрленген тегістегіші бар көлбеу камераға беріледі.

Эксперименттік-статистикалық әдісті қолдандық, бұл әдіс ғылымда да, өнеркәсіпте де әртүрлі мақсаттарда кеңінен қолданылады. Жұмыс механизмі өте күрделі және белгісіз күріш биомассасын тегістеу жүйесін зерттеу үшін осы тапсырма аясында «қара жәшік» концепциасы қолданылды.

Тікелей және бөлектеп комбайндаудың мүмкіндігіне қарамастан, комбайн технологиясы күрішті шығынсыз жинау мәселесін толық шешпейді. Астықтың жалпы шығыны, оның зақымдануын ескере отырып, 20...25 % дейін жетеді. Бастыру барабанынан өткен кезде астықтың бір бөлігі механикалық зақымдануға ұшырайды.

Күріш биомассасын тегістеу процесін одан әрі зерттеу үшін 2⁴, 8 жұлдызды нүкте және 2 орталық нүкте түріндегі толық факторлық эксперименттің (ТФЭ) жартылай репликасынан (½) тұратын орталық композициялық айналмалы (ротатабельді) жоспарлау схемасы жүзеге асырылды.

Эксперименттердің жалпы саны-18. Жұлдыз нүктелері үшін иық (плечо) шамасы α = 1,682. Сызықтық емес математикалық бағдарламалаудың көп мақсатты есептер класына жататын күріш биомассасын тегістеу үшін (4) – (5) құрылғының негізгі параметрлерін оңтайландыру моделі алынды.

комбайн, көлбеу камера, бастыру аппараты, механикалық зақымдану дәнді дақыл, десте

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

Садыков, Ж.С., Жетпейсов, М.Т., Умбеталиев, Н.А., и др. (2003). Усовершенствование комбайна для уборки семенных культур. Исследования, результаты, (3–4), 86–88.
Тойлыбаев, М.С., Садыков, Ж.С., Умбеталиев, Н.А. и др. (2022). Обоснование параметров усовершенствованной наклонной камеры для уборки семян пастбищных растений. Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты, (2), 94. https://doi.org/10.37884/2-2022/13
Джонсон Н., Лион Ф. (1981). Статистика и планирование эксперимента в технике и науке: в 2 т. Методы планирования эксперимента / пер. с англ. ― М.: Мир, 2.
Sadykov Zh.S. et al. (2023). Method for processing mowed grain mass in a harvesting machine and device for its implementation. (2023). // ―M.: Eurasian Patent No. 044624. Publication and patent issuance date: 18.09.2023.
Sadykov Zh.S. et al. (2023). Method for processing mowed grain mass in a harvesting machine and device for its implementation. (2023). Eurasian Patent. ― Moscow.: No. 044624. Publication and patent issuance date: 18.09.2023.
Sadykov Zh.S., Espolov T.I., Sadikova S.Zh., Makasheva E.D. (2016). Investigation of the inclined chamber of a grain combine harvester and its influence on the uniformity of biomass feeding // Mechanization in Agriculture & Conserving of the Resources. 2016. Vol. 62. №2. Pр. 13–16. [in Eng]
Rahman M., Islam M., Hossain M. Mechanical damage and losses in rice harvesting and postharvest handling // International Journal of Agricultural Technology. – 2019. – Vol. 15. – P. 115–124.
Tian Y., Leis K., & Zeng Z. (2023). “Retrofitting and testing of a pull-type small-grain combine harvester”. Agronomy, 13(4), 1057. https://doi.org/10.3390/agronomy13041057 (https://doi.org/10.3390/agronomy13041057)
Umbetaliev N.A., Smailova G., Toilybaev M., Sansyzbaev K., Koshanova S. (2023). Optimization of the technological process of work of a rice harvesting combine // ― Ukraine. Eastern-European Journal of Enterprise Technologies. 2023. Vol. (issue) 3. Pр. 45–52. [in Eng]
Umbataliyev N., Smailova G., Toilybayev M., Sansyzbayev K., Koshanova S., & Bekmukhanbetova, S. (2023). “Optimization of the technological process of threshing combine harvester”. Eastern-European Journal of Enterprise Technologies, 4(1), 104–117. https://doi.org/10.15587/1729-4061.2023.285697](https://doi.org/10.15587/1729-4061.2023.285697
Zhang, Y., Yin, Y., Meng, Z., Wen, C., Wang, Q., & Li, Y. (2022). “Development and testing of a grain combine harvester throughput monitoring system”. Computers and Electronics in Agriculture, 202, 107253. https://doi.org/10.1016/j.compag.2022.107253] (https://doi.org/10.1016/j.compag.2022.107253)

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. КҮРІШ ЖИНАЙТЫН КОМБАЙННЫҢ КӨЛБЕУ КАМЕРАСЫН ЖЕТІЛДІРУ. Izdenister natigeler. 28, 1(109) (Feb. 2026), 203–214. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2026/20.

(1)КҮРІШ ЖИНАЙТЫН КОМБАЙННЫҢ КӨЛБЕУ КАМЕРАСЫН ЖЕТІЛДІРУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (1(109), 203-214. https://doi.org/10.37884/1-2026/20.

КҮРІШ ЖИНАЙТЫН КОМБАЙННЫҢ КӨЛБЕУ КАМЕРАСЫН ЖЕТІЛДІРУ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(1(109), 203-214. https://doi.org/10.37884/1-2026/20

КҮРІШ ЖИНАЙТЫН КОМБАЙННЫҢ КӨЛБЕУ КАМЕРАСЫН ЖЕТІЛДІРУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 1(109), p. 203–214, 2026. DOI: 10.37884/1-2026/20. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1218. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ КҮРІШ ЖИНАЙТЫН КОМБАЙННЫҢ КӨЛБЕУ КАМЕРАСЫН ЖЕТІЛДІРУ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (1(109): 203-14. https://doi.org/10.37884/1-2026/20.

“ КҮРІШ ЖИНАЙТЫН КОМБАЙННЫҢ КӨЛБЕУ КАМЕРАСЫН ЖЕТІЛДІРУ” (2026) Izdenister natigeler, 28(1(109), pp. 203–214. doi:10.37884/1-2026/20.

[1]“ КҮРІШ ЖИНАЙТЫН КОМБАЙННЫҢ КӨЛБЕУ КАМЕРАСЫН ЖЕТІЛДІРУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 1(109), pp. 203–214, Feb. 2026, doi: 10.37884/1-2026/20.

“ КҮРІШ ЖИНАЙТЫН КОМБАЙННЫҢ КӨЛБЕУ КАМЕРАСЫН ЖЕТІЛДІРУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 1(109), Feb. 2026, pp. 203-14, https://doi.org/10.37884/1-2026/20.

“ КҮРІШ ЖИНАЙТЫН КОМБАЙННЫҢ КӨЛБЕУ КАМЕРАСЫН ЖЕТІЛДІРУ”. Izdenister natigeler 28, no. 1(109) (February 27, 2026): 203–214. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1218.

1.КҮРІШ ЖИНАЙТЫН КОМБАЙННЫҢ КӨЛБЕУ КАМЕРАСЫН ЖЕТІЛДІРУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Feb. 27 [cited 2026 Sep. 15];28(1(109):203-14. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1218

1.КҮРІШ ЖИНАЙТЫН КОМБАЙННЫҢ КӨЛБЕУ КАМЕРАСЫН ЖЕТІЛДІРУ. Izdenister natigeler. 2026;28(1(109):203-214. doi:10.37884/1-2026/20

[1] Садыков, Ж.С., Жетпейсов, М.Т., Умбеталиев, Н.А., и др. (2003). Усовершенствование комбайна для уборки семенных культур. Исследования, результаты, (3–4), 86–88.

[2] Тойлыбаев, М.С., Садыков, Ж.С., Умбеталиев, Н.А. и др. (2022). Обоснование параметров усовершенствованной наклонной камеры для уборки семян пастбищных растений. Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты, (2), 94. https://doi.org/10.37884/2-2022/13

[3] Джонсон Н., Лион Ф. (1981). Статистика и планирование эксперимента в технике и науке: в 2 т. Методы планирования эксперимента / пер. с англ. ― М.: Мир, 2.

[4] Sadykov Zh.S. et al. (2023). Method for processing mowed grain mass in a harvesting machine and device for its implementation. (2023). // ―M.: Eurasian Patent No. 044624. Publication and patent issuance date: 18.09.2023.

[5] Sadykov Zh.S. et al. (2023). Method for processing mowed grain mass in a harvesting machine and device for its implementation. (2023). Eurasian Patent. ― Moscow.: No. 044624. Publication and patent issuance date: 18.09.2023.

[6] Sadykov Zh.S., Espolov T.I., Sadikova S.Zh., Makasheva E.D. (2016). Investigation of the inclined chamber of a grain combine harvester and its influence on the uniformity of biomass feeding // Mechanization in Agriculture & Conserving of the Resources. 2016. Vol. 62. №2. Pр. 13–16. [in Eng]

[7] Rahman M., Islam M., Hossain M. Mechanical damage and losses in rice harvesting and postharvest handling // International Journal of Agricultural Technology. – 2019. – Vol. 15. – P. 115–124.

[8] Tian Y., Leis K., & Zeng Z. (2023). “Retrofitting and testing of a pull-type small-grain combine harvester”. Agronomy, 13(4), 1057. https://doi.org/10.3390/agronomy13041057 (https://doi.org/10.3390/agronomy13041057)

[9] Umbetaliev N.A., Smailova G., Toilybaev M., Sansyzbaev K., Koshanova S. (2023). Optimization of the technological process of work of a rice harvesting combine // ― Ukraine. Eastern-European Journal of Enterprise Technologies. 2023. Vol. (issue) 3. Pр. 45–52. [in Eng]

[10] Umbataliyev N., Smailova G., Toilybayev M., Sansyzbayev K., Koshanova S., & Bekmukhanbetova, S. (2023). “Optimization of the technological process of threshing combine harvester”. Eastern-European Journal of Enterprise Technologies, 4(1), 104–117. https://doi.org/10.15587/1729-4061.2023.285697](https://doi.org/10.15587/1729-4061.2023.285697

[11] Zhang, Y., Yin, Y., Meng, Z., Wen, C., Wang, Q., & Li, Y. (2022). “Development and testing of a grain combine harvester throughput monitoring system”. Computers and Electronics in Agriculture, 202, 107253. https://doi.org/10.1016/j.compag.2022.107253] (https://doi.org/10.1016/j.compag.2022.107253)