Мәзір

Нөмір 28 № 5 (113) (2026): Ізденістер, нәтижелер – Research, results

қыркүйек-қазан

Жарияланды: 30.10.2026

МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖӘНЕ ВЕТЕРИНАРИЯ

БІР СУРЕТКЕ ТҮСІРУ ӘДІСІМЕН ЖЫЛҚЫЛАРДЫ ЖАРТЫЛАЙ АВТОМАТТЫ ӨЛШЕУДІҢ БАҒДАРЛАМАЛЫҚ-ТЕХНИКАЛЫҚ КЕШЕНІН ӘЗІРЛЕУ

Мақала авторлары жылқыларды бір суретке түсіру әдісімен жартылай автоматты өлшеудің бағдарламалық-техникалық кешенін (ЖАӨ БТК) жасады. Зерттеулердің өзектілігі Қазақстан дағы мал шаруашылығы экономиканың маңызды саласы болып табылады. Сондықтан асыл тұқымды малды бағалау және мал денсаулығын бақылау — қазіргі заманғы бағалау әдістерімен шешілетін басты міндет. Бұл жұмысты зерттеудің мақсаты — жылқыларды бір рет суретке түсіру әдісімен бағалаудың (өлшеудің) автоматтандырылған технологиясын құру. Міндеттері: келесі кіші бағдарлама модульдерін (КБМ) құру: суретке түсіру КБМ, фотосуретті калибрлеу (масштабтау) КБМ; сызықтық параметрлерді өлшеу КБМ, кеуде шеңберін және жылқы массасын есептеу КБМ. Ғылыми зерттеудің мәні – жылқы ларды автоматтандырылған бағалаудың жаңа әдістері жасалды. Жұмыстың ғылыми және практикалық маңыздылығы Қазақстанда алғаш рет бір суретке түсіру әдісімен жылқыларды автоматтандырылған бағалау (өлшеу) технологиясы әзірленгендігінде. Зерттеу әдістері мен әдістемесінің сипаттамасы. Келесі кіші бағдарлама модульдері әзірленді: суретке түсіру; фотосуретті калибрлеу (масштабтау); жылқының сызықтық параметрлерін өлшеу; жылқының кеуде шеңбері мен массасын есептеу. Кеуде шеңберін есептеу үшін кеуде сызығынан шеңберге өту формуласы жасалды.

ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ДЕНЕ ӨЛШЕМДЕРІНІҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Мақалада Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймағында өсірілетін қазақ бактриан және түрікмен дромедар түйе тұқымдары – боталары туғанда, 6, 18, 30 және 42 айлық жасындағы дене өлшемдерін жасына және жынысына қарай зерттеу нәтижелері ұсынылған. Кейінгі жылдары Қазақстанның оңтүстік-шығыс өңірінде жергілікті қазақтың қос өркешті бактриан түйелерімен қатар түрікменнің бір өркешті дромедар түйелерін өсіруге қызығушылық артып келеді. Бір өркешті түрікмен аруанасы Қазақстан мен Орта Азияның шөл және шөлейт аймақтарының ыстық климатына жақсы бей імделген. Ал қос өркешті қазақ бактрианы ыстық аймақтарда ғана емес, қысы аязды жазық аймақтарда да өсіріліп, жоғары өнімділік көрсетеді. Жұмыстың мақсатына сәйкес Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймағында өсірілетін түйе тұқымдарының дене өлшемдерінің жасына және жынысына байланысты өзгеру ерекшеліктері Алматы облысы Іле ауданындағы «Даулет-Бекет» жауапкершілігі шектеулі серік тестігінің шаруашылығында түйелердің дене өлшемдерін жеке өлшеу нәтижелері бойынша анықтал ды. Алынған мәліметтерді талдау қазақ бактриан және түркімен дромедар түйе тұқымдары боталарын жыныстық белгілері бойынша салыстырғанда, туғаннан 42 айлық жасқа дейінгі кезеңде дене өлшем дерінің көрсеткіштерінде айырмашылықтар болатынын көрсетті. Түркімен дромедар және қазақ бак триан түйе тұқымдары боталарының дене өлшемдерін салыстырғанда, туған кезде және 6,18,30, 42 айлық жастарында шоқтығының биіктігі, тұлғасының қиғаш ұзындығы жоғары, ал кеуде және білезік орамдары төмен болды. Осылайша, екі түйе түйе тұқымдары боталарының дене өлшемдері туғаннан бастап 42 айлығына дейінгі кезеңде ең жоғары деңгейге жетеді, ал одан әрі дене пішінінің өзгеруі, ағзаның табиғи ортаға бейімделуіне байланысты жануарлар әлеміне тән басқа да қасиеттер арқылы қалыптасады. Түйелерді өсіру кезінде олардың жеке өсу және даму заңдылықтары мен ерекшеліктерін білу жас төлдің өсуі мен дамуы үшін ғана емес, сонымен қатар түйенің асыл тұқымдық және өнімділік қасиеттерін арттыру үшін де үлкен маңызға ие.

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТӨРТ ЖЫЛҚЫ ПОПУЛЯЦИЯСЫНДА OMIA-ДА ЖАРИЯЛАНҒАН АЛЛЕЛЬДЕРДІ ТОЛЫҚ ГЕНОМДЫҚ СКРИНИНГТЕУ

Жануарлардағы мендельдік тұқым қуалаудың онлайн каталогы (Online Mendelian Inheritance in Animals, OMIA) толық геномды секвенирлеу (whole-genome sequencing, WGS) деректерінің негізінде тексеруге болатын, тұқым қуалайтын аурулармен байланысты жарияланған ал лельдердің кураторлық жинағын ұсынады. Бұл нысаналы тәсіл жарияланған варианттар жөніндегі дәлелдерді популяциялық геномдық скрининг нәтижелерімен байланыстырады. Біз Адай, Қоста най, Мұғалжар және қазақтың жабы жылқыларының 65 үлгісінің WGS деректерінен OMIA катало гындағы 35 аллельді: 29 бірнуклеотидті полиморфизмді (single-nucleotide polymorphism, SNP), бес делецияны және бір делеция-инсерция (deletion–insertion, delins) вариантын іздедік. Оқылымдар BWA-MEM көмегімен EquCab3.0 референстік геномына сәйкестендірілді; SNP және қысқа инсерци я-делеция (insertion/deletion, indel) варианттары GATK, құрылымдық варианттар DELLY, ал көшірме санының варианттары (copy-number variants, CNV) Control-FREEC арқылы анықталды. Варианттар ANNOVAR көмегімен аннотацияланды. Бес жарияланған делеция мен бір delins интервалы вари анттарды анықтаудың үш түрі бойынша салыстырылды; аллельдің дәл сәйкестігі үшін жарияланған шекаралар мен ұзындықтың сәйкес келуі, ал delins үшін қосымша түрде кірістірілген тізбектің сәйкес келуі талап етілді. Үш алмастыру гетерозиготалы түрде анықталды. ACAN p.V424M екі Адай және екі қазақтың жабы жылқысында, SEL1L p.I604V үш Қостанай, бір Мұғалжар және бір қазақтың жабы жылқысында, ал GYS1 p.R309H бір Мұғалжар жылқысында табылды. Балама аллельдердің бай қалған үлестері тиісінше 3,1%, 3,8 % және 0,8 % болды. Қалған 26 алмастыру бойынша балама вари ант анықталмады. Жарияланған бес делеция интервалына немесе EDNRB delins интервалына түскен варианттардың ешқайсысы сипатталған аллельдермен сәйкес келмеді. Анықталған алмастырулар төрт шаруашылықта кездесіп, зерттелген тұқымдық және типтік топтар арасында сипаттамалық тара лу ерекшеліктерін көрсетті. Зерттеу іріктелген топтардағы аллельдердің кездесу жиілігін сипаттайды және аурулардың популяциялық таралуын бағаламайды. Клиникалық немесе селекциялық қолдануға дейін анықталған генотиптер тәуелсіз әдіспен расталуы тиіс. Нәтижелер растаушы генотиптеу, бірне ше шаруашылықты қамтитын кеңейтілген скрининг және шежірелік әрі ветеринариялық деректермен салыстыру үшін аллельдер мен зерттеу топтарды айқындайды.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ӘРТҮРЛІ ТАБИҒИ-КЛИМАТТЫҚ АЙМАҚТАРЫНАН АЛЫНҒАН БАЛДЫҢ САЛЫСТЫРМАЛЫ ФИЗИКА-ХИМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ОРГАНОЛЕПТИКАЛЫҚ ТАЛДАУЫ

Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында табиғи-климаттық жағдай лардың әртүрлілігі балдың ботаникалық және географиялық шығу тегіне, сондай-ақ оның сапалық көрсеткіштеріне әсер етеді. Алайда әртүрлі табиғи аймақтардан алынған балдың физика-химиялық және органолептикалық қасиеттерін кешенді салыстырмалы бағалау бойынша зерттеулер жеткіліксіз. Осыған байланысты бал сапасын табиғи-климаттық жағдайларға байланысты бағалау және оның тұты нушылық қасиеттерін анықтау өзекті мәселе болып табылады. Зерттеудің мақсаты – Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысының әртүрлі табиғи-климаттық аймақтарынан алынған бал үлгілерінің физика-химиялық және органолептикалық көрсеткіштерін салыстырып, қоршаған орта жағдайлары мен ботаникалық шығу тегінің олардың сапасына әсерін анықтау. Зерттеу нысандары ретінде дала, тау бөктері және таулы аймақтардан алынған бал үлгілері пайдаланылды. Зерттеу барысында балдың ылғалдылығының массалық үлесі, тотықсызданатын қанттар мен сахароза мөлшері, диастаз саны, бос қышқылдық, электр өткізгіштік және гидроксиметилфурфурол (HMF) мөлшері анықталды. Органо лептикалық бағалау түсі, хош иісі, дәмі және консистенциясы бойынша жүргізілді. Зерттеу нәтиже лері табиғи-климаттық аймақтарға байланысты бал сапасының көрсеткіштерінде айтарлықтай айы рмашылықтар бар екенін көрсетті. Таулы аймақтардың балы жоғары ферментативтік белсенділігімен және айқын органолептикалық қасиеттерімен ерекшеленді, ал дала аймағының үлгілерінде ылғал дылық пен қант құрамының өзгергіштігі жоғары болды. Зерттелген үлгілердің негізгі бөлігі қолда ныстағы сапа стандарттарының талаптарына сәйкес келді. Алынған нәтижелер балдың сапасын ай мақтық деңгейде бағалауда, табиғи балды сертификаттау жүйелерін жетілдіруде, өнімнің шығу тегін сипаттауда және Қазақстанның әртүрлі табиғи-климаттық аймақтарында сапалы табиғи бал өндіру технологияларын ғылыми негіздеуде практикалық тұрғыдан қолданылуы мүмкін.

АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕ ОТАНДЫҚ ЖӘНЕ ШЕТЕЛДІК СЕЛЕКЦИЯДАҒЫ БОЛАШАҒЫ ЗОР ЖҮЗІМ СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ

Кіріспе. Мақалада әртүрлі экологиялық-географиялық шығу тегіне жататын 75 со ртты қамтитын «ОБМжӨҒЗИ» ЖШС жүзім коллекциялық қорының кешенді зерттеу нәтижелері ұсы нылған. Мақсаты. Қазақстанның оңтүстігінің табиғи-климаттық жағдайында жүзімнің отандық және шетелдік селекциядағы перспективалы жүзім сорттарының бейімделгіштігін, өнімділігін және шару ашылық құндылығын анықтау мақсатында агробиологиялық бағалау. Зерттеу міндеттері. Интродук цияланған сорттардың фенологиялық фазалардан өту ерекшеліктерін зерттеу, олардың қысқа төзімділі гін, өнімділігін, жидектердің биохимиялық құрамын, аурулар мен зиянкестерге төзімділігін бағалау, сондай-ақ өндірістік пайдалануға неғұрлым перспективалы сорттарды анықтау. Материалдар мен әдістер. Зерттеу нысаны ретінде шаруашылық-бағалы белгілері бойынша перспективалы 2015 жылғы отырғызылған жүзімнің 10 сорты алынды. 2024–2026 жылдары коллекция «ҚазЖКШҒЗИ» ЖШС ам пелографиялық коллекциясынан интродукцияланған отандық және шетелдік селекцияның 11 жаңа үлгісімен толықтырылды. Фенологиялық бақылаулар, өнімділік, жидектердің биохимиялық құрамы, ауруларға төзімділік және қысқа төзімділік бағаланды. Нәтижелер және талқылау. «Қазақтың киш миші» және «Жетісай қарасы» сорттарының ерте пісетіні, ал «Ризамат» пен «Тайфи қызғылт» сортта рының кеш пісетін формаларға жататыны анықталды. Сорттардың милдью, оидиум, жүзім қышымасы және шоқ жапырақ ширатқышына төзімділігі зерттелді. Қысқа төзімділікті бағалау нәтижесінде со рттардың қыс жағдайларына жеткілікті төзімді екені анықталды. Қыстап шыққаннан кейінгі көзше лердің сақталуы жабын астында 80,6–82,5 %, ал топырақпен жабылған жағдайда 71,2–73,4 % болды. Қорытынды. Алынған нәтижелер зерттелген сорттардың Қазақстанның оңтүстік өңірі жағдайына бей імделгіштігін және оларды селекциялық жұмыстар мен өндірістік екпелерде пайдаланудың тиімділігін растайды.

ВЛИЯНИЕ ПОЛЕЗАЩИТНЫХ ЛЕСНЫХ ПОЛОС НА УРОЖАЙНОСТЬ КУЛЬТУР СТЕПНОЙ ЗОНЫ АКМОЛИНСКОЙ ОБЛАСТИ

Кіріспе. А.И. Бараев атындағы Астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығының аумағында қорғаныш орман белдеулерін құру тарихына арналған экскурсия ұсынылды. Ақмола облысының құрғақ дала жағдайында экологиялық жағдайды жақсартуда желден қорғайтын орман белдеулерінің маңызы қарастырылады. Бұл микроклиматтың қалыптасуынан, жел жүктемесінің төмендеуінен, қардың мол жиналуынан, су эрозиясының азаюынан және өсімдіктерге өолжетімді ылғал қорының артуынан көрінеді. Аталған факторлар, сайып келгенде, өсірілетін дақылдардың өнімділігін арттыруға ықпал етеді. Зерттеудің мақсаты – қорғаныш орман белдеулерінің әртүрлі дәнді дақыл дардың өнімділігіне деңгейіне әсерін анықтау. Әр түрлі дақылдар мен сорттардың өсу жағдайларын жақсартуға жауап беру ерекшеліктерін бағалау және олардың әлеуетті өнімділігін анықтаңыз. Қолайлы жағдайларда ең құнды және перспективалы сорттардың бастапқы тұқым шаруашылығын ұйымда стыру арқылы олардың тұқымын көбейту үдірісін жеделдету. Материалдар мен әдістер. Қорғаныш орман белдеулерінің микроклиматтық әсерін бағалау жөніндегі тәжірибелер үш дақылда жүргізілді: жаздық жұмсақ бидай, қарақұмық және тары. Зерттеу питомниктері ауданы 25 м2 болатын учаскелерде төрт қайталаныммен конкурстық сорт сынау әдісі бойынша орналастырылды. Жаздық жұмсақ бидай бойынша Астана, Ақмола 2 және Шортанды 95 жақсартылған сорттары стандарт ретінде пайдаланылды. Қарақұмық пен тары бойынша Шортанды ірі дәнді және Шортанды 7 сорттары бақылау сорттары ретінде пайдаланылды. Нәтижелер және талқылау. Жаздық жұмсақ бидай, қарақұмық және тары өнімділігінің артуы мысалында қорғаныш орман белдеулерінде дәнді дақылдарды өсірудің жоғары тиімділігі көрсетілген. Кәдімгі агротехнологиялық жағдайларда жаздық жұмсақ бидайдың ең жақсы үлгілерінің өнімділігі 24,4–28,8 ц/га, қарақұмықтікі 17,8–19,4 ц/га, тарыныкі 20,9–22,5 ц/га болды. Ал қорғаныш орман белдеулерінің ықпал ету аймағында өсірген кезде бидай өнімділігі 37,8–53,9 ц/га, қарақұмықтікі 22,1–25,1 ц/га құрады, ал тарыныкі 26,5–28,2 ц/га болды. Қорытындылар. Атмосфера лық және топырақ құрғақшылығының тұрақты байқалуына қарамастан, үш жылдық сынақ барысында қорғаныш орман белдеулерінің өсірілген дақылдардың өнімділігіне оң әсері ететіні анықталды. Өсіру жағдайларының фоны бақылау сорттары мен селекциялық желілердің өнімділігіне айтарлықтай әсер етті. Зерттеудің екі өсіру фонын қолдану конкурстық сорт сынау кезеңінде селекциялық материалды құрғақшылыққа төзімділігі, өсуі мен дамуының жақсаруына жауап беру қабілеті және бейімделгіштігі бойынша объективті бағалауға мүмкіндік береді. 

АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ СОРТАҢ ТОПЫРАҚТАРЫНДА МАГНИЙДІҢ ТОПЫРАҚ ТҮЗІЛУ ЖӘНЕ СОРТАҢДАНУ ҮДЕРІСТЕРІНДЕГІ РӨЛІН АНЫҚТАУ МАҚСАТЫНДАҒЫ ТЕРМОДИНАМИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕУ

Кіріспе. Ақмола облысының дала аймағындағы қара-қоңыр топырақтар белдемінде натрий мөлшері төмен, магнийге бай сортаң және сортаңданған топырақтар кең таралған. Қазіргі уақытта бұл топырақтар егістікке жыртылуына байланысты антропогендік деградацияға ұшырауда. Олар классикалық сортаң топырақтарға тән қолайсыз гидрофизикалық қасиеттермен сипатталады. Алайда олардың В1 сортаңды горизонты натрийдің төмен мөлшерімен және магнийдің жоғары мөлшерімен ерекшеленеді. Дала аймағындағы топырақтардың тұздануы мен сортаңдануының геохимиялық үдерістеріндегі магнийдің рөлі жеткілікті зерттелмеген және сандық тұрғыдан негізделмеген. Материалдар мен әдістер. Осыған байланысты зерттеуде магнийлі топырақ түзілу және сортаңдану үдерістерін анықтау мақсатында термодинамикалық модельдеу жүргізілді. Нәтижелер мен талқылау. aMg/aCa иондарының арақатынасын зерттеу жайылымдық сортаң топырақтардың сортаңды горизонтында топырақ ерітіндісі мен сіңіру кешенінде магнийдің айқын басым екенін көрсетті, бұл топырақ құрылымының нашарлауына алып келеді. Қорытынды. Алынған нәтижелер антропогендік деградацияға ұшыраған дала аймағының сортаң топырақтарын мелиорациялау және қалпына келтіру стратегиясын әзірлеудің теориялық негізін қалайды.

АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ТОПЫРАҚТАРЫНДА ОРГАНИКАЛЫҚ ЕГІНШІЛІК ЖҮРГІЗУДЕГІ ШЕКТЕУЛЕР: SOC, ТҰЗДЫҚ РЕЖИМ ЖӘНЕ ҚОРЕКТІК ЭЛЕМЕНТТЕРДІҢ КЕҢІСТІКТІК ӨЗГЕРГІШТІГІ

Зерттеу мақсаты – Алматы облысы топырақтарының органикалық егіншілікке жарамдылығына скринингтік бағалау жүргізу және органикалық көміртек (SOC) деңгейімен, тұздық режимімен, топырақ реакциясымен және қоректік элементтермен қамтамасыз етілуімен байланысты негізгі шектеулерді анықтау. Алматы облысы топырақтарының органикалық егіншілікке агрохимиялық жарамдылығына скринингтік бағалау жүргізу және органикалық көміртек (SOC) деңгейімен, тұздық режиммен, топырақ реакциясымен және қоректік элементтермен қамтамасыз етілуімен байланысты негізгі шектеулерді анықтау. 2024-2025 жылдары органикалық және өтпелі егіншілік жүйесінде қолданыстағы ауылшаруашылық жерлерінен 0-20, 20-40 см қабаттарынан 101 торыпақ снамалары алынып зерттелді. Қарашірінді құрамы анықталып, SOC есептеу үшін 1,724 - Ван Беммелен коэффициенті қолданылды, су ертіндісіндегі РН, суда еритін тұздардың қосындысы, жеңіл гидролизденетін азот, жылжымалы фосфор мен алмаспалы калийдің түрлері анықталды. Агрохимиялық көрсеткіштер нәтижесі аудандар мен толардың ішінде айқын кеңістіктік өзгергіштікпен сипатталғаны көрінеді: қарашірінді  мөлшері – 0,03-4,14 %, pH – 6,69-9,19, тұздардың қосындысы – 0,00-1,57 %, P₂O₅ – 3–98 мг/кг, K₂O – 70–1000 мг/кг. Органикалық егіншілік жүргізудегі ең кең таралған шектеулерге қарашірінді деңгейінің төмендігі мен азот және фосфордың қолжетімді формасының аз болуы жатады, алайда тұздану тудыратын стреес пен айқын сілтілік жергілікті көрініс болғанымен фосфор тапшылығын күшейтіп биологияландыру қабілетін төмендетуі мүмкін. Ұсынылған әдіс аймақтарды агрохимиялық тәуекелдерге байланысты саралауға және органикалық егіншілікке өту кезінде топырақ құнарлылығын қалпына келтіру жөніндегі іс-шаралардың басымдықтарын негіздеуге мүмкіндік береді.

СОРТТАРДЫ ӨЗАРА БУДАНДАСТЫРУ ӘДІСІМЕН КӘДІМГІ ҚАРАҚҰМЫҚТЫҢ (FAGOPYRUM ESCULENTUM MOENCH) БАСТАПҚЫ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ МАТЕРИАЛЫН ШЫҒАРУ

Кіріспе. Аз өсірілетін дақылдардың әлеуетін зерттеу ауыл шаруашылығы өндірісінің әртараптандырылған жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде климаттың өзгеруі жағдайында азық-түлік және тағам қауіпсіздігін қамтамасыз етуге ықпал етеді. Кәдімгі қарақұмық (Fagopyrum esculentum) болашақ ауыл шаруашылығы үшін маңызды генетикалық ресурстарға ие, бай генқорымен ерекшеленетін маңызды ауыл шаруашылығы дақылдардың бірі болып табылады. Қазақстанда селекционерлердің негізгі және тұрақты міндеті – жоғары өнімді әрі сапалы жаңа сорттарды шығару болып табылады. Бүгінгі күні Қазақстан Республикасында пайдалануға ұсынылған селекциялық жетістіктердің мемлекеттік тізіліміне бар болғаны 7 қарақұмық сорты енгізілген. Өнімділігі жоғары және шаруашылық құнды белгілері бар, сонымен қатар өзгермелі орта жағдайларына тұрақты бейімделгіштік қасиеттерімен үйлескен қарақұмық сорттарын шығару өте өзекті мәселе болып табылады. Бұл міндет халықты сапалы әрі құнарлы азық-түлік өнімдерімен қамтамасыз етуге бағытталған маңызды халық шаруашылық мәселелерін шешуге ықпал етеді.  Материалдар мен әдістер. Зерттеуге экологиялық және географиялық шығу тегі әртүрлі кәдімгі қарақұмықтың (Fagopyrum esculentum Moench.) сортүлгілері қатысты. Будандандыру жасанды түрде мәжбүрлі тозаңдандыру арқылы жүзеге асырылды. Нәтижелер мен талқылау. Мақалада кәдімгі қарақұмық коллекциясына жүргізілген сорт аралық будандастырудың негізгі нәтижелері келтірілген. Таңдап алынған ата-аналық формалар тұқымның байлану пайызын арттыру және гүлдеу мерзімдерін сәйкестендіру мақсатында вегетациялық ыдыстарда екі мерзімде себілді. Гибридизация барысында ата-аналық формалардың бірі ретінде Қазақстанның климаттық жағдайларына бейімделген отандық сорттар пайдаланылды. Барлығы 344 гүл кастрацияланып, олардың нәтижесінде 52 дана гибридті дән алынды. Қорытынды. Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде қарақұмықтың жаңа жоғары өнімді отандық сорттарын шығару бойынша селекциялық жұмыстарды одан әрі жүргізуге арналған әртүрлі комбинациялардың перспективалы гибридті дәндері алынды.

АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ДАЛА  ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫ

Кіріспе. Жоғары сапалы арпаның жоғары өнімді сорттарын жасау Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенін дамыту жөніндегі стратегиялық міндеттерді іске асырады, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етеді, жоғары сапалы жем-шөп базасының тапшылығы проблемасын шешеді. Материалдар мен әдістер. 2024 – 2025 жылдары "А.И. Бараев атындағы АШҒӨО" ЖШС конкурстық сорт сынау питомнигінде жаздық арпаның 20 линиясы және алдын ала сорт сынау питомнигінде 40 линиясы зерттелді, олардың өнімділігі анықталды және биохимиялық бағалау жүргізілді. Нәтижелер және талқылау. Мақалада Солтүстік Қазақстанның далалы және құрғақ дала аймағының жағдайлары үшін жаздық арпа селекциясындағы зерттеулердің басым бағыты қарастырылған. Белгілер кешені бойынша жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде конкурстық сорт сынауда 7/10, 88/11-4, 52/12 линиялары және алдын ала сортты сынауда 127/14, 19/13-4, 58/10, 136/12 линиялары бөлінді. Зерттеу жылдарында КСИ-де ақуыздың максималды орташа шығымы 7/10 – 665,5 кг/га (стандартқа+ 46,3 кг/га) линиялары алынды. ПСИ-де пленкалы формалардағы ақуыздың максималды орташа шығымы 58/10 – 696,2 кг/га (стандартқа+63,7 кг/га), жалаңаш тұқымды формаларында 136/12 – 555,1 кг/га (стандартқа+11,2 кг/га) линияларынан алынды. Аминқышқылдарының құрамы бойынша екі перспективалық - 7/10 және 88/11-4 линиялары бөлінді. Аса маңызды аминқышқылдарының құрамы бойынша стандарттан 7/10 линиясы асып түсті. Қорытынды. Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде жоғары өнімділік пен астық сапасының жақсартылған көрсеткіштерін біріктіретін арпаның перспективалы селекциялық материалының генотиптері анықталды, бұл әрі қарайғы селекциялық жұмыстар үшін құнды.