Нөмір 28 № 2 (110) (2026): Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты

Зерттеудің өзектілігі аридті аймақтар жағдайында және табиғи ресурстардың шектеулілігі кезінде жемшөп өндірісінің тиімділігін арттыру қажеттілігімен негізделеді, бұл Қазақстан Республикасының мал шаруашылығы үшін ерекше маңызды. Аталған мәселені шешудің перспективалы бағыттарының бірі су мен жер ресурстарын минималды пайдалана отырып, жоғары қоректік құндылығы бар жемшөп биомассасын жыл бойы өндіруге мүмкіндік беретін толыққұнды гидропондық жасыл жем өндірудің автоматтандырылған жүйелерін енгізу болып табылады. Осы зерттеудің мақсаты – сапропель негізіндегі биоактивті орта мен өсіру параметрлерін болжамды басқаруға арналған жасанды интеллект алгоритмдерін пайдалана отырып, гидропондық толыққұнды жем өндірудің біріктірілген автоматтандырылған жүйесін әзірлеу және ғылыми негіздеу. Жұмыста инженерлік жобалау әдістері, ультракүлгін сумен залалсыздандыру және жарықтандыру процестерін математикалық модельдеу, сондай-ақ сапропель концентрациясының гидропондық жасыл жем өнімділігіне әсерін эксперименттік бағалау қолданылды. Тәулігіне 500 кг дейін өнім өндіруге қабілетті, микроклимат, жарықтандыру, суару және қоректік ортаның параметрлерін интеллектуалды бақылау және басқару жүйесімен жабдықталған контейнерлік автоматтандырылған кешен әзірленді. Қоректік ерітіндідегі сапропельдің оңтайлы концентрациясы 2,0% екендігі анықталды, бұл жағдайда гидропондық биомассаның ең жоғары өнімділігі 29,8 кг/м² құрап, бақылау нұсқасынан 35,4 %-ға жоғары болды. Фотосинтетикалық фотон ағынының оңтайлы тығыздығы 300 мкмоль/м²·с деңгейінде анықталды. Жасанды интеллекттің болжамды алгоритмдерін енгізу су шығынын 31,2 %-ға және энергия тұтынуын 28,7 %-ға төмендетуге мүмкіндік берді.

Мақалада Саулықтардың өсімталдылығын зерттеу бойынша жүргізілген тәжірибелердің нәтижелері көрсеткендей, сыныпқа байланысты 100 аналық қозылардың өнімділігі 111-105,4% құрайды. Бұл ретте қозылардың ең көп саны таңдаулы элиталық топтағы аналықтардан (111%) алынғанын атап өткен жөн, бұл I класты аналықтардан алынған қозылар санының 5,6% - на жоғары. Паспорттық рундардың сұрыптық талдауы көрсеткендей жүн тоннасының төмендеуімен (өрлеуімен) негізделген сорттың үлес салмағы төмендейтінін көрсетті: шығу соңғы қошқар рундарында 56-50 сапа шығымы 73,9%, рундарда 48 сапа - 69,8% құрады. Тірі салмағы бар қойлардың селекциялық топтары 55±0,13 кг, жүнді қырқу арқылы 2,4 кг.

Селекция популяциясын іріктеу процесінде жақсы өнімді қасиеттері бар аймақтардың табиғи-климаттық жағдайларына бейімделген жануарлар массиві жасалды, ал осы тұқымның жануарларын одан әрі өсіру жүннің сапалық сипаттамаларын нашарлатпай өнімділіктің бәсекелестік көрсеткіштерін (ет және сүт өнімділігінің өсіп келе жатқан рөлі) жақсартуға бағытталған. Жалпы, Цигай қойларының жүнді-етті "қазақ типіндегі" өсімталдылығы басқа жүнді-етті биязылау жүнді қой тұқымдарының деңгейінде.

Мақалада Алматы облысы Іле ауданы «Даулет- Бекет» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінде өсірілетін бір өркешті- қазақ бактриан және  қос өркешті- түрікмен дромедар түйе тұқымдарының үш күндік, 6, 18 және 42 айлық жас түйелерінің тірілей салмақтарын өлшеп-зерттеу нәтижелері ұсынылған. Түйе тұқымдары төлдерінің жасына және жынысына қарай тірілей салмағы  көрсеткіштерін  талдау арқылы, олардың тірілей салмақ қосуы сипатталып, Қазақстанда өсірілетін түйе тұқымдарының стандартық талаптарына сәйкес келетіндігі анықталды. Қазақ бактриан  және түркімен дромедар түйе тұқымдары боталарының негізгі тірілей салмағының өсуі жасының алты айлығына дейінгі кезеңде ең жоғарғы деңгейге жетедіде, ары қарай салмақ қосуы дене пішінінің өзгеруіне, ағзасының табиғи ортаға бейімделуіне, тағы басқада жануар әлеміне тән қасиеттер арқылы  қалыптасады. Қазақстанның оңтүстiк-шығыс аймағында өсірілетін қазақ бактриан түйе тұқымының үш күндік боталары жынысына қарай ұрғашысы 39,7 кг, еркегі 42,1 кг салмақ тартса, түркімен дромедар  түйе тұқымы боталары сәйкесінше 37,5 кг және 44,7 кг болды, ал алты айлық түркімен дромедар түйе тұқымы боталарының тірідей салмағы жынысына қарай сәйкесінше 187,7 кг және 202,2 кг, ал қазақ бактриан түйе тұқымы боталарында сәйкесінше 184,5 және 192,6 кг болды. Он сегіз айлық жас түйелердің тірілей салмағының арасындағы айырмашылық сақталып, отыз және қырық екі айлық түйе төлдерінде айтарлықтай айырмашылық байқалмады.

Қарақұмық дәнінің сапасына қатысты мәселелер көбінесе осы мәдени еттің биологиялық ерекшеліктерімен және оны өсірудің Агротехнологиялық әдістерінің бұзылуымен байланысты. Жоспарланған зерттеулерді орындау барысында мынадай міндеттер қойылды: конкур стық сұрыптық сынақта қарақұмық дәнінің үлгілерінің физикалық, аспаздық және тағамдық белгілері мен қасиеттерінің көрсеткіштерін зерттеу; бекітілген ГОСТ талаптарына сәйкес жоғары сапалы астық алуды шектейтін және шектейтін параметрлерді анықтау; практикалық селекцияда қолдану және қол даныстағы сорттарға толықтыру мақсатында мәдениеттің ең жақсы сапалы түрлерін анықтау. Мате риалдар мен әдістер. Мақалада конкурстық сортты сынау кезеңінде жүргізілген қарақұмық жармасы шикізатының астық өнімділігін, технологиялық қасиеттері мен аспаздық көрсеткіштерін ұзақ мерзімді бағалаудың негізгі нәтижелері келтірілген. Сыналған үлгілердің өнімділігін анықтайтын құрылымдық элементтер анықталды. Технологиялық және биохимиялық көрсеткіштер астық сапасын бағалау бой ынша аккредиттелген зертханада анықталды. Нәтижелер және талқылау. Аталған белгілерді баға лау 2022–2024 жылдар бойы ылғалдандыру мен температуралық режимнің өзгермелі жағдайларында жүргізілді. Сыналатын материалды бағалау кезінде егін құрылымының параметрлері бойынша маңы зды үлгілер бөлінді. Астық сапасын технологиялық және биохимиялық бағалау нәтижелері бойынша қарақұмықтың физикалық, аспаздық және тағамдық белгілері мен астық қасиеттерінің оңтайлы арақа тынасы бар жоғары өнімді түрлері анықталды. Сапа белгілері кешені бойынша іріктелген р149–92 желісі мемлекеттік сорттық сынаққа беруге дайындалған. Қорытынды. Сорттың әлеуетті мүмкіндік терін тұқымның жоғары сапасымен ғана жүзеге асыруға болады. Астық сапасын арттыру мәселесін селекция арқылы шешуге болады - тиісті агротехникалық әдістерді қолдана отырып, перспективалы сорттарды құру.

Мақалада Солтүстік Қазақстандағы ауыл шаруашылығы жерлерін агроэкологиялық аудандастырудың ғылыми-теориялық және әдістемелік негіздері қарастырылып, олардың экологиялық-экономикалық оңтайландыру жолдары жан-жақты талданады. Зерттеу BR24993222 бағдарламасы аясында жүзеге асырылып, аймақтық аумақты тұрақты дамыту тұжырымдамасына негізделген. Солтүстік Қазақстан өңірі елдің астықты белдеуі болып саналатындықтан, оның жер ресурстарын тиімді пайдалану мәселесі аграрлық сектордың ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз етуде стратегиялық маңызға ие.

Зерттеу барысында заманауи қашықтықтан зондтау деректері (Sentinel-2 спутниктік суреттері), NDVI (Normalized Difference Vegetation Index) және PLI (Prairie Landscape Inventory) индекстері, сондай-ақ ГАЖ (Географиялық Ақпараттық Жүйе) технологиялары қолданылды. Бұл әдістер агроландшафтардың кеңістіктік ұйымдасуын, егістік құрылымындағы өзгерістерді, климаттық факторлардың әсерін және жер деградациясының деңгейін кешенді бағалауға мүмкіндік берді. Әсіресе, топырақ құнарлылығының негізгі көрсеткіші болып саналатын гумус мөлшерінің азаюы, жерді ұтымсыз пайдалану нәтижесінде туындайтын экологиялық қауіптердің бірі ретінде қарастырылды.

Сонымен қатар, ауыл шаруашылық алқаптарын қайта бөлу үрдістері мен дақыл құрылымындағы трансформация сипатталды. Майлы дақылдардың маңызы жылдан жылға артып келе жатқаны атап өтілді, бұл олардың климаттық бейімділігімен, жоғары экономикалық қайтарымымен және экспорттық әлеуетімен тікелей байланысты. Мұндай үрдістер ауыл шаруашылық өндірісінің жаңа бағыттарын айқындап, егіс алқаптарын әртараптандырудың қажеттілігін көрсетеді.

Зерттеу нәтижелері ауыл шаруашылық кеңістігін тиімді жоспарлау барысында табиғи-географиялық, экономикалық және әлеуметтік факторларды кешенді түрде ескерудің маңыздылығын дәлелдейді. Авторлар ұсынған практикалық ұсыныстар агроландшафтарды ғылыми негізде ұйымдастыруға, жер ресурстарын ұтымды бөлуге және ауыл шаруашылығы өндірісінің тұрақтылығын арттыруға бағытталған.

Мақалада оңтүстік-шығыс Қазақстанның топырақ-климаттық жағдайында экологиялық сортсынақ көшеттігінде шетелдік картоп сорттарын экологиялық бағалау нәтижелері келтірілген. Зерттеулер ашық танап жағдайында төрт қайталаным бойынша жүргізілді. Барлығы 38 шетелдік сортоүлгі зерттелді, олардың ішінде 16 - Оңтүстік Кореядан (Wangan Seed Company), 13 - Ресей Федерациясынан (А.Г. Лорха атындағы Федералдық ғылыми-картоп орталығы), 9 - Қытай Халық Республикасынан (Солтүстік-Батыс Университеті, Янлин қ., Шэньси провинциясы).

Бағалау морфологиялық, шаруашылық-құнды және тауарлық сапасына қатысты кешенді көрсеткіштер бойынша жүргізілді. Аймақ жағдайында шетелдік сорттардың өнімділігі 46,2-56,3 т/га аралығында өзгергені анықталды, ал стандартты сорттар үшін бұл көрсеткіштер: Аксор - 46,0 т/га, Тохтар - 55,6 т/га, Мирас - 50,1 т/га, бұл зерттелген сортүлгілердің бейімделгіш қасиеттері мен өнімділік потенциалының айтарлықтай айырмашылығын көрсетеді. Болашағы зор сортүлгілер  ретінде жоғарытауарлық сапасы (58,8%-ға дейін) мен 48,0 т/га өнімділігімен ерекшеленген корейлік Teguan 181 (A6), максималды өнімділігі 56,3 т/га болатын ресейлік 18-10-4 және 50,5 т/га өнімділігі мен жоғары сапалы түйнектер қасиеттерін біріктіретін қытайлық XS 8 анықталды.

Сортоүлгілерді Қазақстанда таралған негізгі вирус ауруларына генетикалық тұрақтылық белгілері бойынша қосымша зерттеу жоспарлануда. Жоғары генетикалық тұрақтылыққа және шаруашылық-құнды белгілері бойынша жоғары көрсеткіштерге ие сортүлгілер мемлекеттік сортсынаққа беріліп, селекцияда және жаңа картоп сорттарын шығару мақсатында қолданылатын болады.

Қазақстан Республикасы (ҚР) бидай өндірудің ірі елдерінің бірі болып табылады
және Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) нарығында дән мен ұн өндіру бойынша үшінші орын
алады. Болашақта Қазақстан Орталық Азия, Ауғанстан және Еуропалық Одақ нарықтарында дән
эквиваленті бойынша (бидай, ұн және қосылған құнды бидай өнімдері) 10 миллион тоннадан астам
өнімге ие болуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда ауыл шаруашылығы өндірісінің күннен-күнге артып
келе жатқан сұранысын қанағаттандыратын жаңа бидай сорттарына ерекше мән беріледі, сондықтан
бұл зерттеу өзекті болып табылады. Зерттеудің мақсаты мен міндеттері шаруашылыққа-құнды белгілер
мен биологиялық қасиеттер көздері мен болашақты желілерін бөлу, қолайсыз факторларға төзімді
және ҚР нақты жағдайларына бейімделген жоғары сапалы өнімді жаздық бидай сорттарын шығару
болып табылады. Зерттеу материалдары ретінде Қазақстан жағдайына пайдалануға ұсынылған жаздық
жұмсақ бидайдың Табыс 60 және Болашақ сорттары мен бәсекеге қабілетті сорт сынау питомнигіндегі
(БҚССП) осы дақылдың болашақты тұрақты желілері алынған. Зерттеу жұмысы отандық және
шетелдік дереккөздердің әдістемелері мен селекциялық жұмыстың жалпы қабылданған әдістерін
қолданылып жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде ҚазЕжӨШҒЗИ селекционерлері Қазақстан жағдайына
арналған 8 жазғы жұмсақ бидай сортын шығарды. Осылардың ішінен 2019 және 2023 жылдары,
Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы дақылдарының сорттарын сынау жөніндегі
мемлекеттік комиссиясы Tабыс 60 және Болашақ жаздық жұмсақ бидай сорттарын ҚР жағдайында
өндіріске енгізуге рұқсат берді. Будандастыруға қажетті ата - аналық жұп ретінде құнды белгілер мен
қасиеттердің жаңа көздері, сондай-ақ жаздық жұмсақ бидайдың жаңа сорттарының үміткерлері болып
табылатын желілері бөлінді.

Мақалада Солтүстік Қазақстан жағдайында гидротермиялық режимнің жылдар
бойынша жоғары өзгергіштігімен сипатталатын климаттық факторлардың жаздық рапс (Brassica
napus L.) генотиптерінің фенологиялық бейімделуіне, өнімділік элементтерінің қалыптасуына және
өнімділігіне әсерін көпжылдық бағалау нәтижелері ұсынылған. Зерттеудің мақсаты вегетациялық
кезеңдегі температуралық жағдайлар мен ылғалмен қамтамасыз етілуге байланысты рапс өсімдіктерінің
өнімдік әлеуетін жүзеге асыру заңдылықтары мен бейімделу реакцияларын анықтау, сондай-ақ
селекциялық практика үшін перспективалы генотиптерді іріктеу болды. Ауа райы жағдайлары
фенологиялық фазалардың өтуіне, өнім құрылымының элементтеріне және өнімділік деңгейіне елеулі
әсер ететіні анықталды. Қоршаған орта факторларына ең сезімтал көрсеткіш ретінде бір өсімдіктен
алынатын тұқым массасы белгіленді, оның вариация коэффициенті жекелеген жылдары 55 %-ға дейін
жетіп, белгінің жоғары фенотиптік пластикалығын көрсетті. Сонымен қатар, 1000 тұқым массасы
салыстырмалы тұрақтылықпен (V < 12 %) сипатталып, оның негізінен генетикалық шартталуын және
өнімділіктің тұрақты компоненті ретіндегі селекциялық маңызын растады. Жылдар бойынша орташа
өнімділік 11,7–81,7 ц/га аралығында айтарлықтай ауытқып, «генотип × орта» өзара әрекеттесуінің
айқын көрінісін көрсетті. Корреляциялық талдау өнімділік пен тұрақтылық және төзімділік индекстері
арасында тығыз оң байланыстардың (r = 0,70–0,74) бар екенін анықтап, олардың селекциялық
материалдың бейімделу әлеуетін бағалаудағы жоғары ақпараттылығын дәлелдеді. Зерттеу нәтижесінде
климаттық жағдайлары контрастты жылдары жоғары экологиялық пластикалылықты, абиотикалық
стресс факторларына төзімділікті және тұрақты өнім қалыптастыру қабілетін үйлестіретін НПСР0607,
Mirko, Хидалго, Ордеж және Краснодарский-3 үлгілері бөлініп алынды. Алынған нәтижелер ғылыми
және практикалық тұрғыдан маңызды болып табылады және климаттың өзгеруі мен Солтүстік
Қазақстан агроэкожүйелерінің аридизациясы жағдайында жаздық рапс селекциясының әдістемелік
тәсілдерін жетілдіруде пайдаланылуы мүмкін.

Кіріспе. Мақтаның генетикалық ресурстарын сақтау және зерттеу жаһандық климаттың өзгеруі жағдайында тоқыма өнеркәсібінің тұрақтылығын қамтамасыз етудің негізі болып табылады. Қазақстан Республикасында мақтаның генофондын әртараптандыру - құрғақшылыққа төзімділік пен талшық сапасына бағытталған селекциялық бағдарламалардың стратегиялық міндеті.

Зерттеудің мақсаты -Түркістан облысының аридті жағдайында 180 шетелдік және отандық мақта үлгілерінің бейімделу әлеуетін, өнімділігін және талшықтың технологиялық сипаттамаларын бағалау.

Әдістер. Зерттеулер 2024–2025 жылдары «Мақта және бақша өсіру АШОС» ЖШС базасында (№44 учаске) жүргізілді. Бағалау Мемлекеттік сорт сынау әдістемесі (2015) және Симонгулянның селекциялық принциптері бойынша орындалды. Коллекцияға 50 жаңа интродукцияланған үлгі (негізінен Түркиядан) және 130 отандық және әлемдік желілер енді.
Нәтижелер. 2025 жылғы экстремалды термиялық стресс (нормадан 4,3–5,6 °C жоғары) жағдайында өткен далалық сынақтар жоғары әлеуетті генотиптерді анықтады. Интродукцияланған үлгілер арасында Т-104 және Т-88 желілері талшық шығымы бойынша (40,7–41,2%) үздік нәтиже көрсетті. Отандық коллекцияда ПА-4 желісі 52,0 ц/га рекордтық өнімділікке қол жеткізіп, М-4005 стандартынан 47%-ға асып түсті. Сонымен қатар, К-349 сияқты аса ерте пісетін желілер (104–115 күн) солтүстік мақта өсіру аймақтары үшін маңызды донорлар ретінде анықталды.

Қорытынды. Зерттеу аймақтық селекциялық бағдарламаларды жақсарту үшін түрік және отандық генетикалық ресурстарды пайдаланудың жоғары тиімділігін дәлелдеді. Өнімділігі мен талшық сапасы жоғары анықталған донорлар климатқа төзімді мақта сорттарын шығару үшін гибридизациялау бағдарламаларына интеграциялауға ұсынылады.

Кіріспе. Қазақстан Республикасының шөлейтті аймақтарында сексеуіл (Haloxylon spp) табиғи экожүйелердің тұрақтылығын сақтау. Сексеуіл ормандары жел эрозиясының алдын алу, топырақтың деградациясын тежеу, аридті аймақтардың микроклиматын реттеу сияқты экологиялық жұмыстарды жүргізу. Қазіргі таңда сексеуіл ормандарының жағдайын бағалау, өсу барысын жас топтары бойынша талдау, табиғи жаңарту өзекті мәселелердің бірі. Сексеуіл ормандарының қазіргі жағдайын кешенді түрде бағалау, деградацияға ұшырау себептерін ғылыми тұрғыдан зерттеу. Зерттеудің мақсаты- Оңтүстік Балқаш өңіріндегі сексеуіл ормандарының өсу барысын, жас топтары бойынша өсу динамикасын және табиғи жаңару жағдайын кешенді түрде зерттеу. Материалдар мен әдістер. Оңтүстік Балқаш өңіріндегі сексеуілдің өсу барысын, жас топтары бойынша динамикасын және табиғи жаңару жағдайын зерттеу. Зерттеу әдістемесі орман таксациясының классикалық әдістері, сексеуілдің экожүйесіне тән арнайы экологиялық және микроклиматтық өлшеулер қамтылды. Нәтижелер мен талқылау. Жұмыс барысында сексеуілдің геоақпараттық жүйелердің технологиялары кеңінен қолданылды. Оңтүстік Балқаш өңіріндегі сексеуіл ағашының өсу ерекшеліктері мен даму динамикасы жасына, климаттық жағдайларға, топырақтың физика-химиялық қасиеттеріне және ылғалмен қамтамасыз етілу деңгейі зерттелді. Осы зерттеуде 5, 10, 15, 20, 25 және 30 жастағы сексеуіл ағаштарының морфометриялық көрсеткіштері мен биомассы салыстырмалы түрде қарастырылып, олардың жас ұлғаюына байланысты өзгеру заңдылықтары анықталды.  ССсСсСексеуілдің алғашқы жылдары тамыр жүйесін қалыптастыруға жер үсті вегетативті мүшелерінің дамуына күш жұмсайтыны анықталды. Сексеуілдің сыртқы ортаға бейімделуі тіршілікке қабілеттілігі зерттелді. Қорытынды. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижесінде Оңтүстік Балқаш өңіріндегі сексеуіл ормандарында жүргізілген далалық зерттеулер нәтижесінде сексеуілдің өсу барысы, жас құрылымы, биометриялық көрсеткіштері жан-жақты анықталды. Сексеуілдің 5–30 жас аралығындағы өсу динамикасы биіктік пен тамырмойны диаметрінің біртіндеп артуы сипатталды, орта жаста (15–25 жас) биомассаның ең жоғары жинақталатыны анықталды. Сексеуіл желегінің астындағы микроклиматтық жағдайлардың ашық алаңдармен салыстырғанда айырмашылық болатындығы дәлелденді.

Кіріспе.  Қазіргі таңда орман ресурстарын сақтау, қалпына келтіру тиімді пайдалану өзекті мәселе болып отыр.  Шренк шыршасының рөлі ерекше, оның табиғи жолмен жаңаруы баяу жүретіндіктен, оны жасанды көбейту әдістерін зерттеу қажеттілігі туындап отыр. Осы мақсатта жүргізілген зерттеу барысында қалемшелерді өңдеу тәсілдері мен әртүрлі субстрат түрлері қарастырылды  Материалдар мен әдістер. Іле Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің аумағында жүргізілді. Зерттеу нысаны ретінде отырғызылған Шренк шыршасының қалемшелері алынды өсу стимуляторлары қолданылды. Әрбір тәжірибе нұсқасында 50 қалемше пайдаланылып, тәжірибе үш рет қайталанды. Қалемшелердің төменгі бөліктері белгілі бір уақыт аралығында әртүрлі концентрациядағы өсу стимуляторларының сулы ерітінділеріне батырылып өңделді. Нәтижелер мен талқылау. Тәжірибе барысында екі қабатты субстрат қолданылып, барлық жұмыс кезеңдері алдын ала жоспарланды. Алынған нәтижелер талданды Шренк шыршасының қалемшелерінің тамырлану көрсеткіштері қолданылған өсу стимуляторларының концентрациясына тәуелді екені анықталды. Қалемшелерді өсу стимуляторларының ерітінділерімен өңдеу олардың тамыр түзу қабілетін айтарлықтай арттырғаны дәлелденді. Тәжірибе нұсқалары бойынша алынған нәтижелер салыстырмалы түрде талданды. Өсу стимуляторлары  барлық қайталамаларда тұрақтылықты көрсеті. Қолданылған өсу стимуляторлардың әдістемелері тиімділігін дәлелдеді. Сондай-ақ алынған өсу стимуляторлардың нәтижелер Шренк шыршасын вегетативті жолмен көбейтудің технологиясын жетілдіруге мүмкіндік берді. Зерттеу нәтижесінде өсу стимуляторлармен өсірілген көшеттер өндірістік тиісті ұйымдарға таратылды.  Қорытынды. Зерттеу жұмыстарының нәтижесінде Іле Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркі жағдайында Шренк шыршасын қалемшелер арқылы көбейтудің тиімді тәсілдері анықталып, қалемшелердің төменгі бөліктерін өсу стимуляторларының сулы ерітінділерінде өңдеудің олардың тамырлану деңгейін арттырып, тіршілікке бейімділігін жоғарылататыны дәлелденді. Қалемшелердің төменгі бөліктерін өсу стимуляторларының сулы ерітінділерінде өңдеу олардың тамырлану деңгейін арттырып, тіршілікке бейімділігін жоғарылататыны анықталды. Екі қабатты субстратты қолданудың тамыр жүйесінің қалыптасуына қолайлы жағдай жасайтыны анықталды. Өсімдіктердің дамуы мен әрі қарай өсіру мүмкіндігін қамтамасыз ететіндігі зерттелді.

Кіріспе. Қорықтар ел аумағының шамамен оннан бір бөлігін қамтиды. Олардың кейбіріне кіру шектелген, алайда танымал нысандар реттелмеген туризм салдарынан күшті әсерге ұшырап, бұл экожүйелерге теріс ықпал етеді. Материалдар мен әдістер. Мақалада 2024 жылдың көктем–қыс кезеңінде ерекше қорғалатын Щучинск–Бурабай курорттық аймағы аумағында орналасқан Бурабай МҰТП-нің негізгі көлдеріне — Кіші Шабақты, Үлкен Шабақты, Бурабай, Шортанды, Текекөл, Қатаркөл және Жүкей көлдеріне жүргізілген гидрохимиялық және токсикологиялық зерттеулердің нәтижелері келтірілген. Зерттеудің мақсаты Бурабай МҰТП негізгі көлдерінің экологиялық жай-күйін гидрохимиялық және токсикологиялық көрсеткіштер негізінде бағалау болып табылады. Нәтижелер мен талқылау. Аталған су объектілеріндегі органикалық заттар салыстырмалы түрде біркелкі таралған және тоғандық балық шаруашылығы үшін белгіленген орташа нормативтік деңгейден жоғары көрсеткіштерге ие, бұл көлдердің гүлдену үдерістерімен тығыз байланысты. Алынған деректерге сәйкес, жеті көл бойынша зерттеудің төрт маусымы ішінде ауыр металдардың концентрациясы төмен деңгейде анықталды. Мырыш, никель, мыс, қорғасын, кадмий, хром және марганец сияқты элементтер су құрамында аз мөлшерде кездеседі және балық шаруашылығы мақсатындағы су айдындары үшін белгіленген сапа стандарттарынан аспайды. Қорытынды. Зерттелген барлық элементтер көл акваториясы бойынша жалпы алғанда біркелкі таралған және барлық зерттеу нүктелерінде көрсеткіштердің белгілі бір тұрақтылығымен сипатталады, мұнда маусымдық динамика зерттелген металдардың мөлшеріне елеулі әсер етпейді.

Бұл мақалада Батыс Қазақстанның шөлейт аймақтарын көгалдандыру үшін перспективалы ағаш және бұта түрлерін іріктеу мақсатында Жәнібек тәжірибе станциясында жүргізілген ұзақ мерзімді ғылыми жұмыстардың нәтижелері ұсынылған. Зерттеудің негізгі мақсаты - күрделі топырақ-климаттық жағдайларға төзімді өсімдік түрлерін анықтап, олардың тіршілікке бейімділігін, өсу қарқынын және ұзақ өмір сүру қабілетін бағалау. Аталған мақаланың әдістемесінде, өсімдіктердің морфологиялық ерекшеліктерін бақылауды, отырғызудан кейінгі сақталу деңгейін, өсу динамикасын, абиотикалық стресс факторларына төзімділігін және қоршаған орта жағдайларына бейімделу реакцияларын зерттеуді қамтыды. Сонымен қатар, тұрақты көгалдандыру үшін оңтайлы үйлесімдерді анықтау мақсатында жергілікті және интродукцияланған түрлерді салыстыруға ерекше көңіл бөлінді. Ең төзімді ағаш түрлеріне емен (Quercus robur), қарағаш (Ulmus pumila), ақ терек (Populus alba), жабайы алма (Malus sylvestris), татар үйеңкісі (Acer tataricum), кәдімгі шаған (Fraxinus excelsior), қайың (Betula pendula), ақ акация (Robinia pseudoacacia) және кәдімгі алмұрт (Pyrus communis) жатқызылды. Бұталар арасында ең төзімділері – татар ұшқаты (Lonicera tatarica), алтын қарақат (Ribes aureum), жіңішке жапырақты шырғанақ (Hippophae rhamnoides var. angustifolia), көп бұтақты ракитник (Cytisus multiflorus) және сары акация (Robinia pseudoacacia var. flava). Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, сортаң топырақтарда қараға және татар үйеңкісі ең жоғары нәтижелер көрсетті, ал мелиорацияланған топырақтарда дала ксерофиттері тиімді болды. Негізгі бейімделу механизмдеріне қуатты тамыр жүйесінің дамуы, су теңгерімін реттеу, осмостық бейімделу және қорғаныштық қосылыстардың синтезі жатады. Қорытындылай келе, жергілікті және интродукцияланған өсімдік түрлерін үйлестіріп пайдалану екпелердің тұрақтылығын арттырып, микроклиматты жақсартады және қуаң аймақтарда экологиялық әрі қалалық көгалдандырудың тиімділігін қамтамасыз етеді.

Жұмыста Paulownia tomentosa (Thunb.) Steud негізгі назар аудара отырып, ағаш өсімдіктерінің морфологиялық және салыстырмалы зерттеуі ұсынылған. Зерттеудің мақсаты онтогенездің ерте кезеңіндегі осы түрдің морфометриялық және сапалық сипаттамаларын бағалау және оның қоңыржай аймақтың кең таралған жапырақты ағаш түрлерінен - ​​Populus tremula, Betula pendula және Quercus robur-дан айырмашылықтарын анықтау болды. Зерттеу бақыланатын жылыжай жағдайында жүргізілді. Өркеннің биіктігі, сабақ диаметрі, жапырақ саны және жапырақ тақтасының ауданы, сонымен қатар жер үсті мүшелерінің сапалық морфологиялық сипаттамалары талданған. Paulownia tomentosa 6 айлық жасында негізгі морфометриялық көрсеткіштері бойынша салыстырмалы түрлерден айтарлықтай асып түсетіні, қарқынды өсуімен, үлкен жапырақ өлшемдерімен және жер үсті мүшелерінің айқын дамуымен сипатталатыны анықталды. Анықталған морфологиялық белгілер бұл түрдің дамуының бастапқы кезеңдерінде жоғары өсу және бейімделу мүмкіндігін растайды. Бұл нәтижелер Paulownia tomentosa өсімдігінің интродукцияға, одан әрі морфологиялық және биологиялық зерттеулерге және орман шаруашылығы мен көгалдандыруда практикалық пайдалану мүмкіндігін көрсетеді.

Мақалада әкімшілік бірліктердің аумағындағы ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлердің табиғи-климаттық ресурстарын бағалау мәселелері қарастырылған. Зерттеудің өзектілігі ландшафт компоненттерінің агроресурстық әлеуетін есепке алуға негізделген ауылшаруашылық аграрлық ландшафттарды аумақтық аймақтарға бөлуді талдау болып табылады. Ақмола облысының мысалында биоклиматтық және топырақ факторларының деңгейі бойынша аймақтарға бөлу жүргізілген. Аумақты агроландшафттық ұйымдас-тырудың анықталған заңдылықтары негізінде ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының егістік алқаптарын агроландшафттық жерге орналастыру әдістемесін жетілдіру ұсынылған. Әдістеме аумақтық микроаймақтандыруға негізделген және эксперименттік жобалау барысында нақты зерттеу объектісінде сыналып, жобалық нәтижелердің экологиялық-экономикалық тиімділігімен негізделген.

Зерттеуге типтік объектілер – дала ландшафттық аймағындағы агроқұрылымдар таңдалған. Осы аймақтың ресурстары талданып, эрозиялық процестер маңызды компонент болып табылатын агроландшафттың экологиялық тұрақтылығы анықталған. Берілген аймақтың ландшафттық-экологиялық ерекшеліктерін сипаттайтын және аумақтық аймақтарға бөлуге негіз болатын келесідей карталар әзірленген: қарапайым табиғи-аумақтық кешендерді бөліп көрсететін ландшафттық карта-гипотеза, аумақтың экологиялық тұрақтылық картасы және аймақты функционалды аудандастыру картасы. Агробедерді жоспарлау принциптері, оның ішінде ландшафттың морфологиялық құрылымдық бірліктерін экологиялық жағдайы бойынша біртұтас және әрбір экологиялық ландшафт тобы үшін тиісті іс-шаралар жүргізе отырып, жердің әртүрлілігін пайдаланудың орындылығы негізделген. Экологиялық-ландшафттық бүтін табиғи жүйедегі дала аймағының аграрлық мамандануының шаруашылық жүргізуші субъектілері мысалында аумақтық ұйымдастыру жүргізілген эксперименттік жоба әзірленген. Агроландшафттарды аумақтық аймақтарға бөлу әдістемесі әзірленген, оның ерекшелігі Солтүстік Қазақстанның дала аймағының ландшафттық-экологиялық жағдайларына бейімделу болып табылады. Аймақтау нәтижелері жерге орналастыру схемалары мен жобаларын және басқа да болжамды құжаттарды әзірлеу кезінде әкімшілік аудандардың, округтердің, ірі ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының аумағында аграрлық өндіріс салаларын орналастыру кезінде пайдалануға ұсынылады.

Өнеркәсіптік құс шаруашылығында жұмыртқа сапасын бақылаудың дәлдігін, объективтілігін және қайталануын арттыру өзекті мәселе болып табылады, өйткені өнімнің массасына негізделген дәстүрлі сұрыптау әдістері пішін, көлем және тығыздық сияқты морфологиялық және физикалық сипаттамалардың жиынтығын ескермейді. Бұл жіктеудің сенімділігінің төмендеуіне әкеледі, әсіресе санаттардың шекаралық аймақтарында және технологиялық бақылау мүмкіндіктерін шектейді, сонымен қатар кейінгі өндірістік процестердің тиімділігіне теріс әсер етеді. Жұмыста жұмыртқаның геометриялық параметрлерін анықтау үшін массаны өлшеуді, машиналық көру жүйелерін және сандық кескінді өңдеу алгоритмдерін қолдануды қамтитын бұзбайтын бақылау әдістері қолданылады. Алынған мәліметтер негізінде сапаны бағалау критерийлерін кеңейтуге мүмкіндік беретін көлем мен тығыздық көрсеткіштері қосымша есептелді. Жіктеу үшін өлшеулердің белгісіздігі мен биологиялық объектілердің өзгергіштігін есепке алуды қамтамасыз ететін бұлыңғыр логикалық Алгоритмдер қолданылады. Эксперименттік зерттеулер әртүрлі санаттағы 760 жұмыртқаның үлгісінде жүргізілді. Әзірленген жүйе қажетті өлшеу дәлдігін сақтай отырып, сағатына 3600 жұмыртқаға дейін өнімділікпен ағынды режимде тұрақты өнімділікті қамтамасыз ететіні анықталды. Бұлыңғыр логиканы қолдану сұрыптау дәлдігін 95,7 % - ға дейін арттыруға мүмкіндік берді, бұл дәстүрлі әдістердің көрсеткіштерінен 15-20 % - ға артық. Геометриялық параметрлерді есепке алу стандартты салмақ сұрыптау кезінде бекітілмеген пішін мен тығыздық ауытқуларын анықтауға мүмкіндік беретіні көрсетілген. Алынған нәтижелер көп өлшемді интеллектуалды тәсілдің тиімділігін растайды және жұмыртқаны технологиялық бақылау мен сұрыптаудың автоматтандырылған жүйелерін әзірлеуде қолдануға болады, сонымен қатар нақты өндіріс жағдайында ауылшаруашылық өнімдерінің басқа түрлеріне бейімделеді.

Кіріспе. Электр энергетикалық жүйелердің сенімді және тиімді жұмысын қамтамасыз ету қазіргі заманғы энергетиканың негізгі міндеттерінің бірі болып табылады. Ауа желілерінің электр параметрлеріне айтарлықтай әсер ететін Климаттық факторларды, атап айтқанда қоршаған ортаның температурасын ескеру ерекше маңызға ие. Температураның өзгеруі өткізгіштердің белсенді кедергісінің өзгеруіне әкеледі, бұл өз кезегінде электр желілерінің қуатының жоғалуына, кернеуіне және жұмыс режиміне әсер етеді. Материалдар мен әдістер. Жұмыста электр желісінің режимдерін модельдеу үшін RastrWin 3.0 есептеу-аналитикалық әдістері мен бағдарламалық кешені қолданылды. Зерттеу объектісі 110 кВ Қорғалжын-Краснознаменка электр желісінің учаскесі болып табылады. Есептеулер -60°C-тан +60°C-қа дейінгі диапазондағы қоршаған орта температурасының өзгеруін ескере отырып жүргізілді. Нәтижелер және талқылау. Қоршаған орта температурасының жоғарылауы өткізгіштердің белсенді кедергісінің жоғарылауына және нәтижесінде қуат шығынының өсуіне әкелетіні анықталды. Максималды шығындар +60°C температурада байқалады және 3,95% жетеді. Температура -60°C дейін төмендеген кезде өткізгіштердің кедергісі төмендейді, ал қуат шығыны 2,61% дейін төмендейді. Сондай-ақ, температура факторы кернеудің төмендеуіне және желі элементтерінің жүктемесіне әсер ететіні анықталды. Қорытындылар. Зерттеу нәтижелері электр желілерінің режимдерін есептеу кезінде нақты температура жағдайларын ескеру қажеттілігін растайды. Температураға тәуелді модельдерді қолдану есептеулердің дәлдігін арттыруға, электр энергиясының жоғалуын азайтуға және электр желілерінің сенімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Алынған деректер электр желілерінің жұмыс режимдерін оңтайландыру және динамикалық желі рейтингі (dynamic Line Rating) технологияларын енгізу кезінде пайдаланылуы мүмкін.

Кіріспе. Егін егу кезінде топырақты қайырмалы соқалармен жырту негізгі технологиялық операция болып табылады. Кемшіліктері-өнімділіктің төмендігі, жоғары энергия шығындылығы және егістік бетінің біркелкі тегіссіздігі. Материалдар мен әдістер. Соқалар тікбұрышты пішінді топырақ қабатын кесетін ұзартылған қанаты бар қайырмалармен жабдықталған. Агрегаттың тарту кедергісі жоғары, қозғалыстың жұмыс коэффициенті төмен. Теориялық зерттеулер ромб тәрізді қайырманың артықшылықтарын анықтады, ол ромб тәрізді қабатты және қайырма қанатының әсерінсіз толық аударым жасайды. Нәтижелер және талқылау. Бұрылмалы соқаларға симметриялы ромб қайырмасын орнату қондырғының екі режимде шөрнек әдісімен қозғалуына мүмкіндік береді, тегіс жыртуды, қозғалыс барысын пайдалану коэффициентін, өнімділікті арттыруды, отын шығынын азайтуды, тарту кедергісін және соқаның массасын азайтуды қамтамасыз етеді. Эксперименттік зерттеулер нәтижесі: ескі егістік топырақтардағы өсімдік қалдықтарының көмілу  дәрежесі мен тереңдігі бойынша ромб тәрізді жұмыс органдары бар соқа әдеттегіден кем түспейді, жотасы азайып, егістік бетінің тегістігі артты. Ромб тәрізді корпустармен соқаның тарту кедергісі сериялық корпустармен салыстырғанда 10% - ға төмендеді. Қорытындылар.  Симметриялы қысқартылған ромб топырақтардың ұсақталу дәрежесі 77 - 80% құрайды, қондырғының қозғалу жылдамдығының өзгеруі топырақтың ұсақталу дәрежесіне аздап әсер етеді. Жұмыс органдары арасындағы қашықтықты, соқаның өлшемдерін азайтуға, өнімділікті 30% - ға дейін арттыруға мүмкіндік береді.

Мақалада жылжымалы шахта құдықтарын тазарту және дезинфекциялау қондырғысына зауыттық сынақтар жүргізуге арналған стендтік шахта құдығын қазу және жасау қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі лайлануға және микробиологиялық ластануға бейім орталықтандырылмаған сумен жабдықтау көздерін пайдалану және тазалау тиімділігін арттыру қажеттілігімен байланысты. Жұмыстың мақсаты шахта құдықтарын пайдаланудың нақты жағдайларын жаңғыртуға, қондырғының функционалдық және ресурстық сипаттамаларын кешенді тексеруді қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін сынақ стендін құру болып табылады. Жұмыс орны: Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Саймасай ауылы. Жобада тереңдігі 30 м–ге дейін және диаметрі 1,0-1,2 м-ге дейін реттелетін стендтік шахта құдығын құру көзделген, құрылым құрама темірбетон сақиналар немесе ішкі қаптамасы бар монолитті құрылым түрінде жүзеге асырылады. Зерттеу әдістері ретінде инженерлік жобалау, гидрогеологиялық жағдайларды модельдеу және эксперименттік сынақтар қолданылды. Стендтік құдықтың конструкциясы геометрияны, тереңдікті, түбіндегі шөгінділердің болуын және су ағынын қоса алғанда, негізгі пайдалану параметрлерін модельдеуді көздейді. Бұл өз кезегінде қондырғының әртүрлі жұмыс режимдерінде тиімділігін бағалауға мүмкіндік береді. Жұмыста стендтің құрылымдық ерекшеліктері, сынақтарды жүргізу әдістемесі және қондырғының негізгі тораптарының тиімділігін бағалау критерийлері сипатталған. Әзірленген стендте сынақтар жүргізу жабдықтың құрылымдық кемшіліктерін анықтауға, жұмыс режимдерін оңтайландыруға және тұтастай алғанда жүйенің сенімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Күтілетін нәтижелерге бірнеше сынақтар үшін эксперименттік база құру, далалық зерттеулерге шығындарды азайту және технологияны сумен жабдықтау тәжірибесіне енгізуді жеделдету кіреді. Ұсынылған тәсіл шахта құдықтарын тазарту мен дезинфекциялау сапасын арттыруды, су көздерінің санитарлық жағдайын, ауылдық және шалғай аудандардағы сумен жабдықтау сенімділігін жақсартуды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, зерттеу нәтижелері осы бағыттағы технологияларды одан әрі жетілдіруге ғылыми негіз бола алады.