Нөмір 28 № 1(109) (2026): Ізденістер, нәтижелер

Сауын сиырларды өнеркәсіптік технология жағдайында пайдалану кезінде оларға белгілі бір талаптар қойылады. Селекционер ғалымдардың алға қойған мақсаттарының бірі, конституциясының мықтылығымен және экстерьерлік кемшіліктердің болмауымен, сондай-ақ жоғары өнімділігімен, ерекшеленетін сиырларды өсіру. Ғылыми зерттеулер Жетісу облысының «Каримов» ЖК-да жүргізілді.

Зерттеу нысандары әртүрлі жастағы голштин және алатау тұқымды сиырларыны құралды. 2023-2025 жылдар аралығында жүргізілген әртүрлі жастағы голштин және алатау тұқымдарының өнімділік көрсеткіштерін салыстырмалы талдау барысында барлық жас топтарында және барлық жылдар бойынша голштин сиырларының сүт өнімділігі алатау тұқымымен салыстырғанда айтарлықтай жоғары екендігі анықталды. Мәселен, 2023 жылы голштин тұқымды тұмса сиырлардың сүт өнімі алатау тұқымды сиырларға қарағанда 2339 кг-ға (P<0,001), үшінші және одан жоғары төлдегендер – 1254 кг-ға (P<0,001) жоғары болды. 2024 жылы басымдық тиісінше 1848 кг (P<0,001) және 2636 кг-ды (P<0,001), ал 2025 жылы тиісінше 1825 кг (P<0,001) және 2318 кг-ды (P<0,001) құрады.

Жастың ұлғаюына байланысты сүт өнімділігінің динамикасы әр тұқымда өзіндік ерекшеліктерге ие. Сапалық көрсеткіштер бойынша, айырмашылық сенімсіз болғанымен, алатау тұқымының көрсеткіштері сәл жоғары. Сүт өнімі бойынша белгілердің өзгергіштігі нормативтік көрсеткіштерге сәйкес келеді, бірақ алатау тұқымды сиырлардың сүт өнімінде біршама тұрақсыздық анықталды.

Голштин тұқымды сиырлардың біршама ірі екендігі анықталды. Мәселен, 1-лактация бойынша бұл басымдық 9 кг-ды, ал толық жастағыларда 17 кг-ды (P<0,05) құрады. Голштин тұқымы лактация кезеңіндегі сүт өнімі бойынша алатау тұқымды сиырлардан сенімді түрде асып түсетіндіктен, олар сүттілік коэффициенті бойынша да басым болды: бірінші лактацияда 23,6%-ға, ал толық жастағыларда – 25,4%-ға.

Мақала Қазақстанның отандық қаз шаруашылығындағы ең перспективалы генотиптердің бірі – «Үлкен арыстан басты» және «Линда» тұқымды қаздардың, сондай-ақ олардың будан түрлерінің шаруашылық-пайдалы белгілері мен экономикалық көрсеткіштеріне жүргізілген кешенді салыстырмалы талдау нәтижелерін ұсынады. Зерттеудің негізгі мақсаты аталық және аналық табындардың, сондай-ақ будандардың өнімділік көрсеткіштерін (тірі салмақтың динамикасы, сақталу деңгейі) және ет өндірісіндегі экономикалық тиімділігін бағалау болып табылады. Қаздардың өнімділік сапасын бағалау бойынша ғылыми зерттеулер Башқұртстан Республикасының Благовар ауданында орналасқан «Башкирская птица» ЖШҚ өндірістік жағдайында жүргізілді. Ғылыми зерттеу барысында зоотехникалық есептің жалпы қабылданған әдістерін қолдана отырып, негізгі өнімділік сипаттамаларына жүйелі бақылау жүргізілді. Құс басының сақталуын бағалау мыналарды қамтиды: құстың өлім жағдайларын күнделікті есепке алу; дараларды мәжбүрлеп шығарып тастауды құжаттау; өнімділік кезеңінің барлық уақытында мониторинг жүргізу. Құстың өсу динамикасын зерттеу асыл тұқымды дараларды ай сайын жеке өлшеу, сондай-ақ дене салмағын тіркеу арқылы жүзеге асырылды. Репродуктивті сапаларды зерттеу жұмыртқаның орташа өнімділігін (басына шаққандағы жұмыртқа салу), жұмыртқа салу қарқындылығының индексін есептеу (жұмыртқа салмағының жем шығынына қатынасы) арқылы жүргізілді. Инкубациялық көрсеткіштерді бағалау (бүкілресейлік құс шаруашылығы және өңдеу технологиялық ғылыми-зерттеу институтының әдістемесі бойынша) мыналарды қамтиды: жұмыртқалардың ұрықтану деңгейі және балапандардың шығу пайызы. Зерттеу нәтижесінде будан қаздардың (♂Үлкен арыстан басты × ♀ Линда) таза тұқымды қаздармен салыстырғанда жоғары өнімділік әлеуетін көрсеткені анықталды. Будандардың тірі салмағы бірінші жылы аталық дараларда 3,0 %-ға, аналық дараларда 11,11 %-ға жоғары болды. Құс басының өсірудің барлық кезеңіндегі сақта луы да (3 аптаға дейін 94,10 %) таза тұқымды дараларға қарағанда жоғары болды. Ет өндірісіндегі будан қаздардың рентабельділік деңгейі 29,54 % құрады, бұл үлкен арыстан басты тұқымынан 10,6 %-ға жоғары. Жүргізілген зерттеу Үлкен арыстан басты және Линда тұқымды қаздардың, сондай-ақ олардың будандарының өнімділік және экономикалық сипаттамаларын бағалауға мүмкіндік берді. Гетерозис әсері байқалған будандар шаруашылыққа пайдалы белгілердің, атап айтқанда, қарқынды өсу мен жоғары тірілей салмақтың оңтайлы үйлесімін көрсетті. Бұл олардың өнеркәсіптік құс шаруашылығында ет өндіру үшін ең тиімді әрі перспективалы нұсқа екенін дәлелдейді

Ет бағытындағы жергілікті жетілдірілген малды таза тұқымды етті тұқым жануарларымен (қазақтың ақбас сиыры, герефорд, ангус және т.б.) будандастыру арқылы алынған тауарлық малдың өнімділік көрсеткіштерін жақсарту будан малдардың өсуі мен дамуының әлеуетін арттыру және оларды жас кезінде 420–450 кг және одан да жоғары тірі салмаққа жеткізу есебінен сиыр етін өндіру көлемін ұлғайтуға мүмкіндік береді. Жайылым кезеңінде бұзаулардың орташа тәуліктік салмақ қосуын арттыру жайылымдардың күйіп кету кезеңінде қосымша азықтандыруды қолдану арқылы жүзеге асырылды, бұл олардың сүттен кейінгі кезеңде өсуі мен дамуын неғұрлым толық жүзеге асыруға ықпал етті. Елімізде және шетелде жүргізілген ғылыми зерттеулер нәтижелерін талдау сиыр етінің мөлшері мен сапасын арттыру сүтті және сүтті-етті бағыттағы бордақылау малын пайдалануды қарқындату, сондай-ақ етті мал шаруашылығын жедел дамыту есебінен мүмкін екенін көрсетті. Зерттеу нәтижелері герефорд тұқымды жануарлар әртүрлі тұқымдармен үйлестірілген кезде жоғары үйлесімділік дәрежесімен ерекшеленетінін көрсетті. Қан құрамында герефорд үлесі бар будандар ет өнімділігі көрсеткіштері бойынша аналық тұқымдас құрдастарынан басым болды. Герефорд тұқымды жануарлар өндірістік будандастыруда да, жаңа тұқымдарды шығаруда да қолданылады. Тәжірибеде бұқашықтардың өсуі мен дамуын бақылау ай сайын өлшеу және орташа тәуліктік салмақ қосуын анықтау арқылы жүргізілді. Жас малдың қалыпты дамуының негізгі шарттарының бірі – өсу кезеңдерінің әрқайсысына сәйкес келетін мақсатты рацион болып табылады. Сондықтан герефорд тұқымды бұқашықтардың өсу энергиясына азықтандыру деңгейінің әсерін бағалау мақсатында шаруашылық жағдайында зерттеулер жүргізілді. Герефорд будандары сойыс салмағы бойынша өз құрдастарынан 22,2 кг-ға (8,62 %) артық болды, бұл олардың әлеуетті ет өнімділігінің жоғары екенін көрсетеді.

Мақалада материалдар келтірілгендей, қазіргі уақытта қолдан ұрықтандыру, көмекші репродуктивті технологиялардың бір түрі ретінде, сүтті және етті мал шаруашылығында кеңінен қолданылады. Ауыл шаруашылығы саласының Ешкі шаруашылығы сияқты перспективалы бағыты туралы не айтуға болмайды. Тежегіштердің бірі-төмен температураның өндіруші ешкілердің ұрықтарының морфофункционалды сипаттамаларына теріс әсері. Тәжірибеде тұқымды өндірушілерден алу мен криоконсервациялауды және континентті аналықтарды қолдан ұрықтандыру кезінде қолдануды қамтитын көбею биотехнологиясының заманауи әдістерін қолдана отырып, өнімділігі жоғары жануарлардың мал басын жеделдетіп көбейту проблемасы ерекше басымдыққа ие болады. Фермерлік және жеке шаруашылықтардың тәжірибесіне қолдан ұрықтандыруды енгізу ұрпақтарының сапасы бойынша тексерілген жоғары құнды асыл тұқымды өсірушілердің тұқымын кеңінен пайдалануға, жыныстық жолмен берілетін жұқпалы аурулардың таралуын азайтуға, жылдың қолайлы маусымында жас жануарлардың туылуын қамтамасыз ете отырып, ұрықтандыру мерзімдерін бақылауға мүмкіндік береді. «Е» дәрумені қосылған жаңа еріткіште ешкі эякуляциясын мұздату-еріту кезінде басқа аналогтармен салыстырғанда келесі нәтижелер алынды: ұрықтардың қозғалғыштығы 8 баллды құрады, ұрықтардың концентрациясы 1,7±1,8 млрд/мл; еріген ұрықтардың қозғалғыштығы 5 балл, өміршеңдіктің абсолютті көрсеткіші 93 % «Е» дәрумені қосылған классикалық ортаны қолдану жоғары құнды өндіруші ешкілердің генофондын пайдалану тиімділігін арттырады.

Мақалада Абай облысы Абай ауданына қарасты «Қасқабұлақ» ЖШС асыл тұқымды мал шаруашылығы жағдайында өсірілетін қос өркешті қазақ бактриан тұқымы түйесінің 1,6, 18 және 42 айлық жас түйелерінің тірілей салмақтары мен дене өлшемдері көрсеткіштерін зерттеу нәтижелері ұсынылған. Түйе төлдерінің жасына қарай тірілей салмағы мен биометриялық көрсеткіштеріне кешенді талдау жүргізіліп, қаңқа дамуының деңгейін, кеуде қуысының қалыптасуын, дене құрылымының тепе-теңдігі мен үйлесімділігін сипаттайтын индекстік көрсеткіштер анықталды. Шығыс Қазақстан жағдайында өсірілетін қос өркешті қазақ бактриан тұқымы түйесі тез жетілгіштігімен, тірілей салмақ қосуының тұрақтылығымен, мықты конституциясымен және заманауи түйе шаруашылығы талаптарына сәйкес келетіндігімен сипатталады. Алынған деректер қос өркешті қазақ бактриан тұқымы түйесінің жайылымдық жағдайға жоғары бейімделгіштігін және генетикалық әлеуетін дәлелдейді, әрі Қазақстанның шығыс өңірінің табиғи-климаттық аймақтарында өсіру ұсынылады. Қазақстанның шығыс аймағында өсірілетін қазақ бактриан түйе тұқымының бір айлық жасынан қырық екі айлық жасы аралығындағы дене өлшемдерін салыстырғанда шоқтығының биіктігі бір айдан алты айға дейін 40,3 см, тұлғасының қиғаш ұзындығы 34,4 см, кеуде орамы 66,1 см жоғары болса жоғары болса, білезік орамы 1,5 см өссе, алты айдан он сегіз ай аралығында сәйкесінше 15,6; 11,0; 23,7; 1,6 см, он сегіз айдан қырық екі айға дейін сәйкесінше 14,6; 18,8; 32,7; 0,9 см өсті. Аталған шаруашылықта боталардың орташа тәуліктік салмақ қосуы алғашқы бір айда 1350,0 г, алты айда 685,3 г болса, 18 және 42 айында айтарлықтай төмендеп сәйкесінше 337,8; 289,9 г болды. Алынған тірілей салмақ көрсеткіштері мен негізгі зоотехникалық дене өлшемдері қазақ бактриан түйесі тұқымының стандартына толық сәйкес келеді.

Мақалада Сарыарқа қой тұқымының (Жаңаарқа типі) әртүрлі аталық іздерінен алынған 4 және 7 айлық еркек қозылардың ет өнімділігі мен еттің сапалық көрсеткіштері кешенді түрде зерттелді. Зерттеу нысаны ретінде 12 бас қозы алынып, бақылау сойыс, химиялық, аминқышқылдық, витаминдік, физика-химиялық және микроструктуралық әдістер қолданылды. Нәтижелер бойынша 7 айлық қозылардың тірілей салмағы 39,5 кг болып, 4 айлық қозылардан (37,5 кг) 2,0 кг-ға жоғары болды. Алайда 4 айлық қозыларда ұша шығымы 46,4 %, сойыс шығымы 53,6 % болып, 7 айлық қозыларға (41,5 және 50,3 %) қарағанда жоғары деңгейде анықталды. 7 айлық қозыларда май ұлпасының жинақталуы күшейіп, құйрық шығымы 6,7 %, ішкі май шығымы 2,37 % құрады. Еттің химиялық құрамын зерттеу нәтижесінде жас ұлғайған сайын май мөлшерінің 6,44 %-дан 18,03 %-ға дейін артқаны, ал ылғал мөлшерінің 73,18 %-дан 61,64 %-ға дейін төмендегені анықталды. Аминқышқылдық талдау 4–7 айлық қозылар етінде ауыстырылмайтын аминқышқылдардың жоғары деңгейін (8,93–11,47 г/100 г белок) көрсетті. Сонымен қатар еттің витаминдік құрамы (В₁, В₂, РР), сіңімділігі, нәзіктігі және микроструктуралық көрсеткіштері оның жоғары биологиялық және тағамдық құндылығын дәлелдеді. Зерттеу нәтижелері Сарыарқа (жаңаарқа типі) қозыларын 4 айлық жаста сою жоғары сапалы, экологиялық қауіпсіз ет өндіру үшін тиімді екенін көрсетеді.

Кәдімгі тары (Panicum miliaceum L.) - құрғақшылыққа төзімді C₄ дақылы, ол құрғақ және жартылай құрғақ далалы климатқа ерекше бейімдеушілік көрсетеді. Мақалада 21 елден алынған 152 кәдімгі тары үлгілерінің жаһандық коллекциясында фотосинтетикалық белсенділік пен өнімділік арасындағы байланыс зерттелді, олар екі жыл қатарынан (2024-2025) далалық жағдайда өсірілді.

            II (Y(II)) фотожүйенің тиімді кванттық шығымы өнімділікке қалай әсер ететінін бағалау үшін өсіп-дамудың үш кезеңінде (түптену, шашақтану және пісіп-жетілу) MINI-PAM-II флюорометрі көмегімен өлшенді. Нәтижелер 2024 жылы шашақтану және пісіп-жетілу кезіндегі жоғары Y(II) мәндері дән өнімділігімен айтарлықтай корреляцияланғанын, ал 2025 жылы өнімділік түптену кезіндегі фотосинтетикалық белсенділікпен байланысты болғанын көрсетті. Метеорологиялық жылдарға байланысты биомассаның жинақталуы вегетациялық кезеңдерге тәуелді өзгерісін теориялық тұрғыдан анықтайды.

            Фотосинтетикалық белсенділік өнімділікке үнемі әсер еткенімен де, статистикалық талдау вегетативті кезенің қоршаған ортамен байланысты екенін растады. Бұл фотосинтетикалық белдсенділіктің тары дақылындағы стресске бейімделуді және өнімділік әлеуетін бағалау үшін физиологиялық белгі ретінде қарастыруға болады және ылғалдылықтың шектеулі аймақтарда климатқа төзімді ауыл шаруашылығы үшін болашағы зор дақыл ретіндегі рөлін айқындайды.

Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету, негізінен жоғары өнімділігімен, фитопатогендерге төзімділігімен және қолайсыз абиотикалық орта факторларына беріктігімен ерекшеленетін бидай сорттарын шығаруға бағытталған. Осыған байланысты ауруға төзімділігіне бағытталған  ғылыми жұмыстар, заманауи селекциялық бағдарламаларда жетекші орын алады, себебі перспективті сорттар - өнім тұрақтылығы мен дән сапасын қамтамасыз ететін, шаруашылық-құнды белгілер кешенімен ұштастырылуы тиіс. Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймағында күздік бидай егістеріне тат ауруларының (Puccinia) және қаракүйенің (Tilletia) қоздырғыштары айтарлықтай зиян келтіреді. Бұл ретте зерттелген сорт үлгілерінің басым бөлігі аталған патогендерге сезімтал болып табылады. Осыған байланысты жаңа төзімділік көздерін анықтау, бағалау және пайдалану селекциялық жұмыстың өзекті міндеттері болып қала береді.

Аталған зерттеудің мақсаты күздік бидайдың селекциялық линияларының негізгі саңырауқұлақ ауруларына төзімділігін бағалап, іріктеу болды. Иммунологиялық зерттеулер жасанды инфекциялық фон жағдайында (N 43.238193°, E 76.696753°) Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының тәжірибелік егістігінде жүргізілді. Жұмыста селекциялық материалға фитопатологиялық бағалау жүргізу және төзімді үлгілерді іріктеу нәтижелері ұсынылған. Зерттеу қорытындысы бойынша сары татқа және қатты қаракүйеге төзімді (R) линиялар анықталып, олар одан әрі селекция үшін иммунологиялық тұрғыдан құнды материал ретінде үсынылады. Жоғары өнімділікті ауруларға төзімділікпен үйлестіру, дәнді дақылдар өсірілетін аймақтар үшін бәсекеге қабілетті сорттарды жедел шығарудың шешуші факторы болып табылады.

Бидай өнімділігін арттыру үшін сорттардың абиотикалық күйзелістерге, мысалы, құрғақшылыққа, сондай-ақ биотикалық қатерлерге, соның ішінде қоңыр тат (Puccinia recondita) ауруына төзімділігі аса маңызды. Қоңыр тат ауруы, Қазақстанда бидайдың ең қауіпті ауруларының бірі болып табылады. Ол эпифитотиялық жылдары, әсіресе солтүстік және орталық өңірлерде, өнімнің 40-60%-ға дейін жоғалуына себеп болуы мүмкін. Бұл  зерттелінген жұмыстың мақсаты: Алматы облысы, егіс алқапында егілген 52 жаздық бидай линияларының қоңыртат патогеніне және құрғақшылыққа төзімділігін анықтау үшін, табиғи егіс алқап жағдайында фитопоталогиялық бағалау жұмыстарын жүргізу болды. Жаздық бидай үлгілерінің қоңыр тат ауруына төзімділігін фитопатологиялық бағалау нәтижелерінде, (IT-0) иммунды реакция танытқан 9 бидай үлгілері анықталынды оларға:  Линия 22 ЧС,  Лютесценс 30, Лютесценс KS 14/09-2, Лютесценс 1300, Сибирская 21, ОмГАУ-100, Лют. 3/04-21-11,  Тюменская юбилейная,  Лютесценс 443 және Силач. Бидай үлгілерін бағалау нәтижесінде биомасса индексі жоғары нәтиже көрсеткен, (NDVI) көрсеткіштері 0,55-0,69 аралығында болған 38 үлгілер іріктеліп алынды. Ерте масақтану мерзімі бойынша екі бидай үлгілері анықталынды олар; Новосибирская 41 және Эритроспермум 24841. Құрылымдық талдау жұмыстары нәтижесінде, өсімдіктің биіктігі бойынша (75-85 см) жоғары нәтиже көрсеткен 7 бидай үлгілері анықталынды. Масақтың ұзындығы өлшеу нәтижесінде 10 см-ден асқан үш үлгі ерекшеленді. Масақтағы масақшалар саны бойынша, үлкен масақ түзілуіне ықпал еткен 17 бидай үлгілері анықталынды. Негізгі масақтағы дән саны бойынша орташа көрсеткішке ие деп 20 үлгі анықталды. Негізгі масақтағы дән саны бойынша жоғары көрсеткішке ие деп 23 үлгі ерекшеленді. Бидайдың негізгі масағындағы дән массасы бойынша 1 граммнан асқан ең жоғары нәтиже көрсеткен 13 бидай үлгілері анықталынды. 1000 дәндік массасы бойынша ең жоғары 42 г көрсеткіш көрсеткен Степная 245 бидай үлгісі ерекшеленді. Зерттеу нәтижесінде, Алматы облысында бидай үлгілерінің басым бөлігі қоңыр тат ауруына төзімсіз екендігін көрсетеді. Бидай өндірісінде қоңыр тат ауруына төзімді болып анықталған бидай үлгілерін пайдалану ұсынылады.

Мақалада Fragaria × ananassa түріне жататын үш сортты микроклоналды көбейту биотехнологиясын оңтайландыруға бағытталған зерттеу нәтижелері ұсынылған. Зерттеудің мақсаты – вирустардан сау, жоғары сапалы отырғызу материалын алу. Ұсынылып отырған зерттеудің ғылыми жаңалығы – бүлдіргеннің вируссыз отырғызу материалын алу үшін пролин, аденозинтрифосфат (АТФ) және аскорбин қышқылынан тұратын метаболикалық белсенді қоспаның жаңа синергиялық комбинациясына негізделген интеграцияланған биотехнологиялық тәсілді әзірлеуінде. Бұл стратегия экспланттардың культивирлеудің бастапқы кезеңдеріндегі стресс реакцияларын төмендетуге, энергетикалық алмасуды күшейтуге және меристемалық жасушалардың тұрақтылығын арттыруға бағытталған. Нәтижесінде дәстүрлі протоколдармен салыстырғанда микроклоналды көбейту коэффициенті артып, өсімдіктердің регенерациялық қабілеті жақсарды. Аталған комбинация алғаш рет бүлдірген экспланттарының морфогенетикалық белсенділігін арттыру үшін қолданылып, генотипке байланысты көбейту коэффициентінің 30–45 % аралығында тұрақты өсуін көрсетті. Әдістемелік тұрғыдан зерттеу апикальды меристемаларды стерилизациялау, регенерациялау, пролиферациялау және тамырландыру кезеңдерін қамтыды. 0,1% натрий гипохлориті (NaClO) ерітіндісімен бес минуттық өңдеу стерилизация тиімділігі мен тіндердің тіршілікке қабілеттілігі арасындағы оңтайлы тепе-теңдікті қамтамасыз етіп, контаминация деңгейін 25–35 %-ға дейін төмендеткені және меристемалардың өміршеңдігі 65–75 % болғаны анықталды. Аскорбин қышқылын (10 мг/л) қосу апекстердің фенолдық қарайюын толық болдырмады. Пролин мен АТФ-тың енгізілуі микророзеткалардың ұзындығы мен көбейту коэффициентінің артуына ықпал етті: Мальвина сортында – 1:11-ден 1:16-ға дейін, Қара ханзада сортында – 1:7-ден 1:11-ге дейін, Сабрина сортында – 1:3-тен 1:4-ке дейін. ОТ-ПЦР әдісімен жүргізілген молекулалық-биологиялық талдау нәтижесінде SVBV, SCV, SMoV, SPaV және BPYV вирустарының жоқ екені анықталып, алынған материалдың жоғары деңгейде сауықтырылғанын дәлелдеді. Қорытындылай келе, ұсынылған микроклоналды көбейту регламенті меристемалардың ре генерациялық қабілетінің тұрақты түрде артуын қамтамасыз етеді, вируссыз өсімдіктерді алу мерзімін қысқартады және сапалы бүлдірген көшеттерін өнеркәсіптік деңгейде өндіру үшін қолдануға ұсыны лады.

Тriticum durum Desf. текті қатты бидай – макарон өнімдерін өндіруге негізгі пайдаланылатын дақыл, ол жоғары қоректік заттар мен каротиноидты пигменттердің (антиоксиданттардың) мол болуымен ерекшеленеді. Дән сапасының көрсеткіштерін арттыру дәстүрлі селекцияның өнімділікті және қолайсыз орта факторларына төзімділікті жоғарылатуға бағытталуына байланысты өзектілігін күшейтеді. Түр аралық будандастыру селекциялық материалдың генетикалық негізін кеңейтіп, жоғары өнімділік пен жетілдірілген технологиялық қасиеттерді біріктіретін жаңа сорттарды алуға мүмкіндік береді. Осы зерттеудің мақсаты – тетраплоидты бидайдың түр аралық будандарының биохимиялық белгілерін бағалап, оларды селекциялық бағдарламаларда одан әрі қолдану мүмкіндігін айқындау. Зерттеу барысында тетраплоидты бидай будандары мен олардың ата-тектік формаларының өнімділік элементтері, биохимиялық көрсеткіштері және электрофоретикалық профильдері сипатталды. Барлық зерттелген үлгілердің негізгі масақтағы дән саны мен бір өсімдіктен алынатын дән массасы бойынша стандарт сорттан сенімді артықшылығы анықталды, ал дәннің натурасы мен протеин мөлшері айтарлықтай өзгергіштік көрсетті. Каротиноидты пигменттердің мөлшері макарон өнімдеріне тән алтын-сары түсті қалыптастыру үшін қажетті шектен жоғары екені және ашық-сары тонның жоғары b* мәнімен байланысты екені көрсетілді. Глютениннің жоғары молекулалық субъединицаларын талдау будандарда гетерозиготтылықты, Triticum turanicum-ға тән ерекше субъединицаларды және жабайы тетраплоидты формалар қатысқан будандарда «жабайы профильдің» басым болуын айқындады. Биохимиялық және технологиялық қасиеттердің жиынтық бағасы бойынша келесі перспективалы селекциялық желілер анықталды: 202/24 (T. turanicum × Durofinus (T. durum Desf.)) және 205/24 (Durofinus (T. durum Desf.) × Дамсинская 90 (T. durum Desf.)), оларды әрі қарай селекцияда пайдалану ұсынылады.

Кіріспе. Соңғы онжылдықтарда бақтардың едәуір қысқаруы қолайсыз абиотикалық факторлардың әсерімен және бактериялық патогендердің таралуымен байланысты, бұл алмұрт сорттарының сортиментінің айтарлықтай азаюына әкелді. Төзімді сорттар мен телітушілерді өндірістік бау-бақша шаруашылығына жедел енгізу отырғызу материалының жетіспеушілігімен шектелуде. Әдістер. Зерттеуде алмұрттың тұқымдық телітушісі Pyrus pyraster және клондық телітушілер OHxF230 , OHxF69-ды клондық микрокөбейту ерекшеліктері қарастырылды. Экспланттарды асептикалық культураға енгізудің оңтайлы стерилизация әдістері анықталып, әртүрлі мөлшердегі азот тұздары (NH₄NO₃, KNO₃) мен өсу реттегіштерінің (6-БАП, ИМК, ГК) әсері зерттелді. Нәтижелер. Pyrus pyraster телітушісін залалсыздандыру кезінде өркендердің регенерациясының ең жоғары көрсеткіші (78,57 %) экспланттарды 0,2 % HgCl₂ ерітіндісімен 4 минут өңдегенде байқалды, ал экспозиция уақытын қысқарту контаминация деңгейінің артуына әкелді. Клондық микрокөбеюдің ең тиімді көрсеткіштері нитрат тұздарының 75 % мөлшерін, 6-БАП (0,8 мг/л), ГК (0,5 мг/л) және ИМК (0,1 мг/л) қамтитын қоректік ортада алынды. 6-БАП-тың жоғары концентрациясы (1,8 мг/л) мен азот деңгейінің төмендеуі, әсіресе Pyrus pyraster үшін, көбею тиімділігін төмендетті. Дегенмен, OHxF230 телітушісінде салыстырмалы түрде жоғары көбею коэффициенті (2,67 ± 1,15) тіркелді. Қорытынды. Алынған нәтижелер алмұрт телітушілерін in vitro жағдайында тиімді микрокөбейту жүйелерін әзірлеуге мүмкіндік береді және отырғызу материалын жедел көбейтуге бағытталған биотехнологиялық тәсілдерді жетілдіруде қолданылуы мүмкін.

Мақалада ауылдық округтер шегіндегі әкімшілік-аумақтық бірліктер мен елді мекендердің шекараларын заманауи геодезиялық және навигациялық технологияларды пайдалана отырып анықтау және нақтылау мәселелері қарастырылған. Қостанай облысының Каскат ауылы мысалында қолда бар картографиялық және кадастрлық деректер талданды, жер пайдаланудың нақты және нормативтік шекаралары арасындағы айырмашылықтар айқындалды. Дәлдікті арттыру мақсатында GNSS жабдықтарын қолдану арқылы камералдық және далалық жұмыстар жүргізілді, оған бұрылыс нүктелерінің координаттарын анықтау, шекара белгілерін орнату және шекараларды жергілікті жерде визуализациялау кірді. Координаталарды өңдеу нәтижесінде дәстүрлі әдістердің қателіктері бағаланып, жерге орналастыру жұмыстарының жоғары дәлдігін қамтамасыз етудегі спутниктік өлшеулердің тиімділігі дәлелденді. Зерттеу нәтижелері GNSS технологияларын қолданудың жер дауларын азайтудағы, кадастрлық ақпараттың нақтылығын арттырудағы және аумақтық жоспарлау жүйесін жетілдірудегі практикалық маңыздылығын көрсетті. Жұмыста геодезиялық өлшеулер нәтижелерін кадастрлық және картографиялық деректермен біріктіретін кешенді тәсіл ұсынылып, бұл жер ресурстарын ұтымды пайдалануға және аумақтарды басқарудың цифрлық инфрақұрылымын дамытуға ықпал етеді.

Бұл мақалада жерге орналастыру жұмыстарындағы негізгі процесстерді жүргізудің ғылыми қағидалары тұжырымдалып берілген.  Кең мағынада алғанда, жерге орналастыру түсінігі жермен тығыз байланысты, қолда бар өндіргіш күштер мен өндірістік қатынастардың әсерінен болатын аумақ пен өндіріс құралдарын мақсатты ұйымдастырудың әлеуметтік-экономикалық процесі; тар мағынада бұл жерді пайдалану мен қорғауда тәртіп орнату мақсатында мемлекет, жер иеленушілер мен жер пайдаланушылар жүргізетін іс-әрекеттер. Кез келген қоғамда жерге орналастыру мемлекеттік сипатқа ие. Бұл жер саясатын жүзеге асырудағы, жер пайдалануды басқарудағы, жер қатынастарын реттеудегі мемлекеттің ең маңызды тұтқасы. Жерге орналастыру арқылы жер өнеркәсіп салалары (өнеркәсіп, көлік, ауыл шаруашылығы, орман және қала шаруашылығы, энергетика және т.б.) арасында бөлінеді, азаматтарға, кәсіпорындарға, ұйымдарға, мекемелерге учаскелер беріледі және оларды алып қою жүзеге асырылады, жер учаскелері жер иелері мен жер пайдаланушылар арасында бөлінеді. Жермен ұйымдастырылған ауыл шаруашылығы кәсіпорындары, басым экономикалық және табиғи аумақты дұрыс ұйымдастыру мен жерді жақсы пайдаланудың шарты басқалармен салыстырғанда экономикалық дамудың жоғары көрсеткіштеріне ие. Жалпы айтқанда, Жер ресурстарын басқарудың неғұрлым негізділігі мен тиімділігін арттыру үшін жерді қайта бөлуге, беруге және алып қоюға, жаңа ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын құруға және жұмыс істеп тұрғандарын қайта ұйымдастыруға, жерді ұтымды пайдалану мен қорғауды ұйымдастыруға байланысты барлық іс-әрекеттер жерге орналастыру жобалары негізінде жүзеге асырылады. Сонымиен қатар, басты мақсат қатаң экологиялық талаптар мен жерді пайдаланудың ерекше режимдерін сақтай отырып, жер иелері мен жер пайдаланушылардың экономикалық мүдделерін барынша қанағаттандыру, шаруа қожалықтарының өндірістік әлеуетін және оларға бекітілген жерлерді барынша толық және тиімді пайдалану болып табылады. Жерге орналастыруды жобалаудың әдістемесі мен дәйектілігін айтарлықтай өзгертетін экономикалық ғана емес, ең алдымен экологиялық жағдайларды ескеру қажет болды.

Цифрлық картографиялық негізді (ЦКН) қалыптастыру аумақты бағалау және талдау мақсатында пайдаланылатын ақпараттық-бағалау карталарын құрудың маңызды алғышарты болып табылады. Бұл мақалада Шығыс Қазақстан облысының аумағы үшін топографиялық карталар мен Жерді қашықтан зондтау деректерін пайдалана отырып цифрлық картографиялық негізді қалыптастырудың әдістемелік тәсілдері қарастырылған. Зерттеу барысында деректерді жинау, алдын ала өңдеу, кеңістіктік талдау, векторлау, визуализация және тақырыптық қабаттарды біріктіруді қамтитын толық технологиялық үдеріс сипатталған.

Зерттеудің бастапқы картографиялық негізі ретінде 1:200 000 масштабтағы топографиялық карталар қолданылды, олар зерттелетін аумақты толық қамтуды қамтамасыз етті. Кеңістіктік деректерді жаңарту және нақтылау үшін Sentinel-1 (SAR) және Sentinel-2 (мультиспектралды) спутниктік түсірілімдері пайдаланылды. Радиолокациялық және оптикалық деректерді біріктіру табиғи және антропогендік объектілерді, соның ішінде гидрографиялық желіні, өсімдік жамылғысын, көлік инфрақұрылымын және елді мекендердің шекараларын дәл көрсетуге мүмкіндік берді.

Картографиялық материалдарды геобайланыстыру және векторлау ArcMap 10.8 геоақпараттық жүйесінде жүзеге асырылды. Нәтижесінде растырлық және векторлық деректердің кеңістіктік үйлесімділігін қамтамасыз ететін бірыңғай цифрлық картографиялық негіз құрылды. Зерттеу нәтижелері заманауи ГИС-технологиялар мен спутниктік деректерді қолдану ақпараттық-бағалау карталарының дәлдігі мен өзектілігін арттыратынын және оларды аумақтық жоспарлау, экологиялық мониторинг және табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану міндеттерінде тиімді қолдануға болатынын көрсетеді.

Мақалада географиялық ақпараттық жүйелерді (ГАЖ) пайдалану арқылы Алматы облысындағы ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді зерттеу мәселелері қарастырылады. Зерттеу барысында 2019–2023 жылдар аралығындағы өңірдің жер қорының динамикасына талдау жүргізілді, соның ішінде 2022 жылы Алматы облысының Алматы және Жетісу облыстарына әкімшілік тұрғыда бөлінуіне байланысты болған өзгерістер ескерілді.
Жер ресурстарын мониторингтеу мен басқаруда, сондай-ақ ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін талдауда ГАЖ-технологияларын қолдануға ерекше назар аударылды. Мақалада облыс аудандары бойынша егіс алқаптарының орналасуы мен өнім жинау көлемін сипаттайтын карталар мен диаграммалар ұсынылған.
Ауыл шаруашылығы саласының күшті және әлсіз жақтарын, сондай-ақ оның даму мүмкіндіктері мен қауіп-қатерлерін анықтау мақсатында SWOT-талдау жүргізілді. Алынған нәтижелер негізінде жер ресурстарын тұрақты пайдалануға бағытталған ұсынымдар әзірленді, оның ішінде заманауи технологияларды енгізу, суару инфрақұрылымын дамыту және топырақ құнарлылығын сақтау шаралары қарастырылды. Зерттеу нәтижелері ауыл шаруашылығының тиімділігін арттыруда және өңірдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуде ГАЖ-технологияларының маңыздылығын көрсетеді.

Қазақстанның оңтүстік аймақтарының құрғақ климатында жайылымдық мал шаруашылығын дамыту тұрақты сумен жабдықтауға тікелей байланысты. Жер үсті суларына қарағанда сенімдірек көз ретінде жер асты сулары климаттың өзгеруі мен антропогендік факторларға, сондай-ақ трансшекаралық Іле өзенінің тудыратын мәселесіне байланысты мал мен ферма қызметкерлерінің ауыз су қажеттіліктерін қанағаттандыруда маңызды рөл атқарады. Іле өзені екі ел - Қытай Халық Республикасы және Қазақстан Республикасы арқылы ағып өтеді. Бұл мақалада жайылымдық жерлердің су басуы жағдайында жер асты суларының жағдайы мен әлеуетін бағалауға бағытталған Алматы облысында жүргізілген гидрогеологиялық зерттеулердің нәтижелері қарастырылады. Әртүрлі геологиялық орталарда - тау бөктеріндегі жазықтарда, құмды массивтерде және тау аралық бассейндерде жер асты суларының сапасын, тұздылығын және ағын жылдамдығын талдау жүргізілді. Далалық зерттеулерге қолданыстағы ұңғымалар мен ұңғымалардан сынама алу, су алу құрылымдарының тозуын бағалау және су нүктелерін картаға түсіру кірді.

Нәтижелер мал шаруашылығына жарамды тұщы және аздап тұзды жер асты суларының айтарлықтай ресурстарының бар екенін көрсетті, басқа да қажеттіліктермен қатар. Дегенмен, сумен жабдықтау инфрақұрылымының күрт тозуы анықталды: ұңғымалардың көпшілігі қайта құруды қажет етеді, ал механикаландыру деңгейі төмен болып қала береді, себебі барлық дерлік гидрогеологиялық ұңғымалар Кеңес дәуірінде бұрғыланған. Жаңартылған деректерге сүйене отырып, суару жүйесін қалпына келтіру және жаңғырту бойынша шаралар ұсынылады, соның ішінде инновациялық технологияларды енгізу және ведомствоаралық ынтымақтастықты күшейту. Ауыл шаруашылығына, соның ішінде жаңа гидрогеологиялық ұңғымаларды бұрғылауға мемлекеттік субсидиялар 70%-ға дейін жетеді. Жайылымдық мал шаруашылығын тұрақты дамыту үшін су алу құрылымдарын қалпына келтіру және жер асты суларын басқарудың заманауи тәсілдерін енгізу қажеттілігі негізделген.

В статье рассматриваются актуальные вопросы применения инновационных методов восстановления деградированных сельскохозяйственных земель Алматинской области, характеризующейся высокой антропогенной нагрузкой и уязвимостью почвенного покрова к деградационным процессам. Актуальность исследования обусловлена устойчивым снижением плодородия земель, развитием водной и ветровой эрозии, вторичным засолением орошаемых угодий и ухудшением агроэкологического состояния почв в условиях интенсификации сельскохозяйственного производства. Целью исследования является обоснование эффективности использования современных инновационных подходов к восстановлению деградированных земель с учетом природно-климатических и почвенных особенностей Алматинской области. В работе использованы методы аналитического обзора, сравнительного анализа и обобщения научных данных, а также материалы региональных исследований в области почвоведения и землепользования. В статье проанализированы основные причины деградации сельскохозяйственных земель, включая нарушение севооборотов, несбалансированное применение агротехнологий, снижение содержания органического вещества в почве и влияние климатических факторов. Особое внимание уделено биологическим методам восстановления почв, применению сидеральных культур, микробиологических препаратов и органических удобрений, а также внедрению ресурсосберегающих агротехнологий. Рассмотрены возможности использования цифровых и геоинформационных технологий для мониторинга состояния земельных ресурсов, оценки степени деградации и планирования восстановительных мероприятий. Показано, что комплексное применение инновационных методов способствует повышению устойчивости агроландшафтов, улучшению физико-химических свойств почв и стабилизации сельскохозяйственного производства. Сделан вывод о целесообразности интеграции научно обоснованных инновационных решений в практику землепользования региона с целью восстановления плодородия почв, рационального использования земельных ресурсов и обеспечения экологической устойчивости аграрного сектора. Полученные результаты могут быть использованы при разработке региональных программ устойчивого землепользования, а также в деятельности сельскохозяйственных предприятий и научно-исследовательских организаций.

Мақалада шахта ұңғымаларын тазарту және дезинфекциялау үшін жылжымалы қондырғыны жобалау міндеттерінің бірі қарастырылады – жер асты шөгінділері мен бөгде заттарды жоюдың прогрессивті гидравликалық және грейферлік әдістерін қолдана отырып, барлық технологиялық процестерді орындайтын жоғары өтімді автомобиль негізінде жылжымалы қондырғының эксперименттік үлгісінің жаңа, тиімді түрін жасауға арналған жобалау құжаттамасын әзірлеу.

Авторлар шахталық құдықтарды тазалау және дезинфекциялау, су көтергіш ОДШК-30 қондырғысына қызмет көрсету бойынша жылжымалы қондырғының тәжірибелік үлгісінің схемалық сызбасын және шахталы құдықтарды топырақ шөгінділерінен және бөгде заттардан тазарту, су көзінің профилактикасы (зарарсыздандыру) кезінде технологиялық операцияларды орындайтын негізгі қондырғылардың схемалық сызбасын дайындады.

Мақала ғылым дамуының басым бағыты: агроөнеркәсіптік кешенді орнықты дамыту бойынша гранттық қаржыландыруға арналған жоба шеңберінде дайындалған.

Шахта құдықтарын тазарту және дезинфекциялау және су көтергіш жабдыққа техникалық қызмет көрсету үшін жылжымалы қондырғының эксперименттік үлгісіне конструкторлық құжаттаманы әзірлеу кезеңдері мен қойылған міндеттерге сәйкес келеді. Шахталық құдықтарды тазарту және дезинфекциялау үшін жылжымалы қондырғының конструкторлық құжаттамасын дайындауды және қабылдауды бақылау және су көтергіш жабдыққа техникалық қызмет көрсету ОДШК-30 орындалған жұмыстар актісі бойынша жүргізілді.

Заманауи жағдайда елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету және ішкі нарықта бәсекеге қабілеттілікті арттыру мақсатында жоғары сұранысқа ие отандық күріш сорттарының дән сапасына қойылатын талаптар айтарлықтай күшейетіні белгілі. Шетелдік нарықтарға шығуды ескере отырып, жаңа аймақтық технологиялар мен дақыл жинауға қатысатын жұмыс бөліктерін оңтайлы параметрлермен және жақсартылған пайдалану сипаттамаларымен жетілдіру қажет, атап айтқанда, комбайнның көлбеу камерасында күріш биомассасын біркелкі тарату технологияларын жетілдіру маңызды.

Зерттеу  нысаны күріш дақылын комбайнмен жинау кезінде орылған массаның бастыру аппаратқа дейін көлбеу камерадан өтуі.  Күріш биомассасының тегістелу коффициентін анықтауға арналған  эксперименттік зертханалық қондырғы. Күріш биомассасы фиксатор арқылы тігінен бекітіліп, раманың бойымен метрлік сызғыш көмегімен көлбеу камера осіне қатысты түрлі-түсті сабақтардың бастапқы координаттары өлшенеді. Кейін биомасса гофрленген тегістегіші бар көлбеу камераға  беріледі.

Эксперименттік-статистикалық әдісті қолдандық, бұл әдіс ғылымда да, өнеркәсіпте де әртүрлі мақсаттарда кеңінен қолданылады. Жұмыс механизмі өте күрделі және белгісіз күріш биомассасын тегістеу жүйесін зерттеу үшін осы тапсырма аясында «қара жәшік» концепциасы қолданылды.

Тікелей және бөлектеп комбайндаудың мүмкіндігіне қарамастан, комбайн технологиясы күрішті шығынсыз жинау мәселесін толық шешпейді. Астықтың жалпы шығыны, оның зақымдануын ескере отырып, 20...25 % дейін жетеді. Бастыру барабанынан өткен кезде астықтың бір бөлігі механикалық зақымдануға ұшырайды.

Күріш биомассасын тегістеу процесін одан әрі зерттеу үшін 2⁴, 8 жұлдызды нүкте және 2 орталық нүкте түріндегі толық факторлық эксперименттің (ТФЭ) жартылай репликасынан (½) тұратын орталық композициялық айналмалы (ротатабельді) жоспарлау схемасы жүзеге асырылды.

Эксперименттердің жалпы саны-18. Жұлдыз нүктелері үшін иық (плечо) шамасы α = 1,682. Сызықтық емес математикалық бағдарламалаудың көп мақсатты есептер класына жататын күріш биомассасын тегістеу үшін (4) – (5) құрылғының негізгі параметрлерін оңтайландыру моделі алынды.

Бұл жұмыста жылжымалы тракторлы-көлік агрегаттындағы жұмсақ контейнерлерде вакуумды тығыздау кезінде ұсақталған жасыл массаны тасымалдау процесін зерттеу ұсынылған.

Зерттеудің мақсаты трактор тіркемесін және «Big-Bag» типті жұмсақ контейнерлерді қолдана отырып, инновациялық вакуумдық әдісті қолдана отырып, дәстүрлі тасымалдау әдісін салыстыру арқылы ұсақталған жасыл массаны тасымалдау тиімділігін арттыру болды. Жұмыста көлік операцияларының көрсеткіштеріне теориялық және эксперименттік есептеулер жүргізілді, геоақпараттық қосымшаларды пайдалана отырып, тасымалдаудың нақты қашықтықтары анықталды, сондай-ақ тасымалдаудың әртүрлі тәсілдеріндегі сүрлем массасының тығыздығына талдау жүргізілді. Зерттеу әдістері дәстүрлі әдіспен және вакуумды контейнерлерде массаны тасымалдау кезіндегі далалық сынақтар, жұмыс уақытын пайдалану коэффициенттерін, жүгірісті, жүк көтергіштігін және көлік құралдарының техникалық жылдамдығын есептеу болды. Нәтижелер вакуумды тығыздау әдісін қолдану ұсақталған массаның тығыздығын 800-850 кг/м³ дейін арттыратынын көрсетті, бұл дәстүрлі тасымалдау кезінде тіркеменің жүк көтергіштігін шамамен 100% - ға және 68% - ға пайдалануға мүмкіндік береді. Алайда, вакуумдау уақыты тасымалдау циклінің ұзақтығын арттырады. Жемді тасымалдаудың вакуумдық технологиясы шығындарды азайтуға, шығындарды 20% - ға дейін үнемдеуге және осы әдістің ұйымдастырушылық және технологиялық кемшіліктері жойылған жағдайда дайындалған сүрлемнің сапасын арттыруға ықпал етеді деген қорытындыға келді.

Alternaria alternata алма ағашының (Malus domestica Borkh.) ең кең таралған және экономикалық тұрғыдан маңызды патогендерінің бірі болып табылады. Ол жапырақтар мен жемі стердің зақымдануына, сондай-ақ жемістердің ішкі шіруіне әкеледі. Бұл ауру өнеркәсіптік алма өн дірісіне елеулі қауіп төндіріп, өнімділіктің төмендеуіне және жеміс сапасының нашарлауына себеп болады. Қазақстандағы алма бақтарында бұл патогеннің кең таралғанына қарамастан, алма сорттары ның A. alternata-ға төзімділігі туралы мәліметтер шектеулі. Осыған байланысты осы фитопатогенге сорттардың төзімділігін бағалау ауруға төзімді жаңа сорттарды шығару және тұрақты алма өндірісін дамыту үшін маңызды болып табылады. Бұл зерттеуде отандық және шетелдік селекцияға жататын 23 алма сортының A. alternata-ға төзімділігі Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймағында табиғи эпифито тиялық жағдайларда екі вегетациялық маусым бойы зерттелді. Зерттеу нәтижесінде сорттар арасында аурудың даму деңгейі бойынша айқын айырмашылықтар анықталды және селекциялық бағдарлама лар мен өндірістік бау-бақша шаруашылығында қолдануға перспективалы бірнеше төзімді сорттар (R) анықталды. Алынған нәтижелер бойынша, оның ішінде отандық селекциямен шығарылған үш сортты қоса алғанда, сегіз алма сорты төзімді топқа (аурудың даму деңгейі 0–10 %) жатқызылды, ал он бес сорт орташа төзімді топқа (10–30 %) енгізілді. Зерттеу жүргізілген жағдайларда сезімталдығы жоғары сорттар анықталған жоқ.

Бұл жұмыста «Шалап» функционалды қышқыл сүт сусынын өндіру үшін түйе сүтін пастерлеу мен ашытудың технологиялық параметрлерін әзірлеу және оңтайландыру бойынша кешенді зерттеулердің нәтижелері ұсынылған. Зерттеудің өзектілігі түйе сүтінің бірегей биохимиялық құрамымен негізделеді, ол дәрумендер, микроэлементтер және ақуыздардың мөлшері бойынша сиыр сүтінен асып түседі, бірақ компоненттердің жоғары термосезімталдығына байланысты өңдеуге ерекше тәсілдерді қажет етеді. Эксперименттік жұмыс барысында термиялық өңдеудің әртүрлі режимдеріне салыстырмалы талдау жүргізілді. Пастерлеудің оңтайлы режимі 15 минут ұстау арқылы 72°C-қа дейін қыздыру екені анықталды. Бұл параметр биологиялық белсенді заттардың, атап айтқанда, С дәруменінің максималды сақталуын (92 %-ға дейін сақталуы) қамтамасыз ете отырып, талап етілетін микробиоло гиялық қауіпсіздік деңгейін (жалпы микробтық санның < 10³ КТБ/мл-ге дейін төмендеуі) қамтама сыз етеді. Ашыту үшін тиімді ұйытқы дақылдарын таңдауға ерекше назар аударылды. Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus, Streptococcus thermophilus және Lactobacillus acidophilus-тен тұратын аралас ұйытқыны қолдану үйлесімді органолептикалық қасиеттері мен тұрақты құрылымы бар өнім алуға мүмкіндік беретіні эксперименталды түрде дәлелденді. Ашытудың оңтайлы жағдайлары 42 °C температурада 6 сағат бойы анықталды, бұл pH 4,3 белсенді қышқылдығына және 90–100 °Т шегіндегі титрленетін қышқылдыққа қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Әзірленген технология 4 °C-та пісіп-жетілу кезеңін және кейіннен газдалған сумен араластыруды (20–30 %) қамтиды, бұл сусынға өзіне тән сергі тетін қасиеттер береді. Дайын өнім жоғары пробиотикалық құндылығымен (сүт қышқылы бактерияла рының мөлшері ≥ 1×10⁸ КТБ/мл) және 5 тәулікке дейін сақтау кезіндегі тұрақтылығымен сипатталады.