ҚАЗАҚСТАНДА ӨСІРІЛЕТІН   ГИССАР ҚОЙ ТҰҚЫМЫНЫҢ мтДНҚ d-ІЛМЕГІ (d-loop) АЙМАҒЫНЫҢ  ПОЛИМОРФИЗМІН ЗЕРТТЕУ

Рауан Амзеев; Марина Ермекова; Тілек Қапасұлы; Мақпал Амандықова; Қайрат Досыбаев; Туленды Нуркенов

doi:10.37884/3-2025/03

Аңдатпа

Зерттеу жұмысында Қазақстанда өсірілетін құйрықты қылшық жүнді Гиссар қойларының мтДНҚ d-ілмегі (d-loop) 840 жұп негізді (bp) нуклеотидтен тұратын тізбегінің SNP полиморфизмін пайдаланып, генетикалық әртүрлілікті анықтау мақсатында талдау жұмыстары жүргізілді. Зерттеу жұмыстың барысында Гиссар қойының қаны мен жүн фолликулаларының үлгілері жинақталып, популяциядан 30 қой іріктелді. Қойлардан ДНҚ молекуласы бөліп алынып, сәйкесінше праймерлерді қолдану арқылы ПТР жүргізілді. Алынған амплификат өніміне секвенс талдауы жүргізіліп, нәтижесінде пуринді және пиримидинді нуклеотидтер тізбегінің бірізділігі 33,46 % аденин, 34,19% тимин, 13,42% гуанин мен 18,93% цитозинді құрады. Гиссар қойының мтДНҚ d-ілмегі (d-loop) секвенс талдауын BLAST программасын қолдану арқылы, NCBI базасындағы қолжетімді үй қойлары мен жабайы қой тұқымдарының секвенстік талдауы нәтижелерімен салыстырмалы талдау жасалды. MEGA X бағдарламасы негізінде жүргізілген филогенетикалық талдау нәтижесінде қазақстандық Гиссар қойлары арасында жоғары деңгейдегі генетикалық туыстық (74–80%) анықталды. Гиссар тұқымы Дуамо және Халха қойларымен бір тармақтан таралып, жақын филогенетикалық қатынас көрсетті. Еуропалық және азиялық (кейбір) қой тұқымдары салыстырмалы түрде генетикалық тұрғыда алшақ орналасып, олардың әртүрлі эволюциялық тармақтарға жататыны байқалды.

генетикалық әртүрлілік D-ілмегі генотип ДНҚ маркерлер филогенетика секвенирлеу гаплотоп

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Pozharskiy A. et al. SNP genotyping and population analysis of five indigenous Kazakh sheep breeds // Livestock Science. – 2020. – Т. 241. – С. 104252. – DOI: https://doi.org/10.1016/j.livsci.2020.104252
2. Канапин К.К. Едилбаевская овца. – Алматы: Бастау, 2009. – С. 25–30.
3. Шәлтенбай Г.Н., Амандыкова М.Д., Қапасұлы Т., Бекманов Б.О., Досыбаев К.Ж., Уалиева Д.А. Тараз және Шымкент популяциясына жататын түйелердің генетикалық әртүрлігін ISSR-PCR маркерлері негізінде салыстырмалы талдау // Ізденістер, нәтижелер. – 2023. – № 4 (100). – Б. 35–44. – ISSN 2304-3334. – DOI: https://doi.org/10.37884/4-2023/05
4. Deniskova T. et al. Population structure and genetic diversity of sheep breeds in the Kyrgyzstan // Frontiers in Genetics. – 2019. – Т. 10. – Article 1311. – DOI: https://doi.org/10.3389/fgene.2019.01311
5. Ibrahim A. et al. The genetic profiles and maternal origin of local sheep breeds on Java island (Indonesia) based on complete mitochondrial DNA D-loop sequences // Veterinary World. – 2020. – Т. 13, № 12. – С. 2625–2634. – DOI: https://doi.org/10.14202/vetworld.2020.2625-2634
6. Radoslavov G. et al. Genetic diversity of native Bulgarian sheep breeds based on the mitochondrial D-loop sequence analysis // Small Ruminant Research. – 2025. – Т. 249. – С. 107527. – DOI: https://doi.org/10.1016/j.smallrumres.2025.107527
7. Yağcı S., Baş S., Kiraz S. Study of mitochondrial DNA (mtDNA) D-loop region polymorphism in Şavak Akkaraman sheep // Turkish Journal of Veterinary & Animal Sciences. – 2020. – Т. 44, № 2. – С. 323–330. – DOI: https://doi.org/10.3906/vet-1905-57
8. Осипов Ю.С. (ред.). Большая российская энциклопедия. – М.: Большая российская энциклопедия, 2007. – Т. 8. – С. 185–186.
9. Мухаметжарова И.Е. Материалы международной научно-практической конференции «Сейфуллинские чтения – 18(2): Наука XXI века – эпоха трансформации». – 2022. – Т. I, Ч. II. – С. 156–158.
10. Zhumadillayev N. et al. SNP genotyping characterizes the genome composition of the new Baisary fat-tailed sheep breed // Animals. – 2022. – Т. 12, № 11. – С. 1468. – DOI: https://doi.org/10.3390/ani12111468
11. Hiendleder S., Kaupe B., Wassmuth R., Janke A. Molecular analysis of wild and domestic sheep questions current nomenclature and provides evidence for domestication from two different subspecies // Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences. – 2002. – Vol. 269, No. 1492. – P. 893–904. – DOI: https://doi.org/10.1098/rspb.2002.1975
12. Machová K., Málková A., Vostrý L. Sheep post-domestication expansion in the context of mitochondrial and Y chromosome haplogroups and haplotypes // Genes. – 2022. – Т. 13, № 4. – С. 613. – DOI: https://doi.org/10.3390/genes13040613
13. Wang X., Chen H., Lei C.Z. Genetic diversity and phylogenetic analysis of the mtDNA D-loop region in Tibetan sheep // Asian-Australasian Journal of Animal Sciences. – 2007. – Т. 20, № 3. – С. 313–315. – DOI: https://doi.org/10.5713/ajas.2007.313
14. Озеров М.Ю. Характеристика аллелофонда у различных пород овец по микросателлитам: автореф. дис. … канд. биол. наук: 03.00.15. – М.: ВИЖ, 2004. – 24 с.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ҚАЗАҚСТАНДА ӨСІРІЛЕТІН ГИССАР ҚОЙ ТҰҚЫМЫНЫҢ мтДНҚ d-ІЛМЕГІ (d-loop) АЙМАҒЫНЫҢ ПОЛИМОРФИЗМІН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 3 (107) (Sep. 2025), 23–33. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2025/03.

(1)ҚАЗАҚСТАНДА ӨСІРІЛЕТІН ГИССАР ҚОЙ ТҰҚЫМЫНЫҢ мтДНҚ D-ІЛМЕГІ (d-Loop) АЙМАҒЫНЫҢ ПОЛИМОРФИЗМІН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler 2025, No. 3 (107), 23-33. https://doi.org/10.37884/3-2025/03.

ҚАЗАҚСТАНДА ӨСІРІЛЕТІН ГИССАР ҚОЙ ТҰҚЫМЫНЫҢ мтДНҚ d-ІЛМЕГІ (d-loop) АЙМАҒЫНЫҢ ПОЛИМОРФИЗМІН ЗЕРТТЕУ. (2025). Izdenister Natigeler, 3 (107), 23-33. https://doi.org/10.37884/3-2025/03

ҚАЗАҚСТАНДА ӨСІРІЛЕТІН ГИССАР ҚОЙ ТҰҚЫМЫНЫҢ мтДНҚ d-ІЛМЕГІ (d-loop) АЙМАҒЫНЫҢ ПОЛИМОРФИЗМІН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (107), p. 23–33, 2025. DOI: 10.37884/3-2025/03. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/995. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАНДА ӨСІРІЛЕТІН ГИССАР ҚОЙ ТҰҚЫМЫНЫҢ мтДНҚ D-ІЛМЕГІ (d-Loop) АЙМАҒЫНЫҢ ПОЛИМОРФИЗМІН ЗЕРТТЕУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 3 (107) (September): 23-33. https://doi.org/10.37884/3-2025/03.

“ҚАЗАҚСТАНДА ӨСІРІЛЕТІН ГИССАР ҚОЙ ТҰҚЫМЫНЫҢ мтДНҚ d-ІЛМЕГІ (d-loop) АЙМАҒЫНЫҢ ПОЛИМОРФИЗМІН ЗЕРТТЕУ” (2025) Izdenister natigeler, (3 (107), pp. 23–33. doi:10.37884/3-2025/03.

[1]“ҚАЗАҚСТАНДА ӨСІРІЛЕТІН ГИССАР ҚОЙ ТҰҚЫМЫНЫҢ мтДНҚ d-ІЛМЕГІ (d-loop) АЙМАҒЫНЫҢ ПОЛИМОРФИЗМІН ЗЕРТТЕУ”, Izdenister natigeler, no. 3 (107), pp. 23–33, Sep. 2025, doi: 10.37884/3-2025/03.

“ҚАЗАҚСТАНДА ӨСІРІЛЕТІН ГИССАР ҚОЙ ТҰҚЫМЫНЫҢ мтДНҚ D-ІЛМЕГІ (d-Loop) АЙМАҒЫНЫҢ ПОЛИМОРФИЗМІН ЗЕРТТЕУ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (107), Sept. 2025, pp. 23-33, https://doi.org/10.37884/3-2025/03.

“ҚАЗАҚСТАНДА ӨСІРІЛЕТІН ГИССАР ҚОЙ ТҰҚЫМЫНЫҢ мтДНҚ D-ІЛМЕГІ (d-Loop) АЙМАҒЫНЫҢ ПОЛИМОРФИЗМІН ЗЕРТТЕУ”. Izdenister natigeler, no. 3 (107) (September 30, 2025): 23–33. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/995.

1.ҚАЗАҚСТАНДА ӨСІРІЛЕТІН ГИССАР ҚОЙ ТҰҚЫМЫНЫҢ мтДНҚ d-ІЛМЕГІ (d-loop) АЙМАҒЫНЫҢ ПОЛИМОРФИЗМІН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3 (107):23-3. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/995

1.ҚАЗАҚСТАНДА ӨСІРІЛЕТІН ГИССАР ҚОЙ ТҰҚЫМЫНЫҢ мтДНҚ d-ІЛМЕГІ (d-loop) АЙМАҒЫНЫҢ ПОЛИМОРФИЗМІН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 2025;(3 (107):23-33. doi:10.37884/3-2025/03

[1] 1. Pozharskiy A. et al. SNP genotyping and population analysis of five indigenous Kazakh sheep breeds // Livestock Science. – 2020. – Т. 241. – С. 104252. – DOI: https://doi.org/10.1016/j.livsci.2020.104252

[2] 2. Канапин К.К. Едилбаевская овца. – Алматы: Бастау, 2009. – С. 25–30.

[3] 3. Шәлтенбай Г.Н., Амандыкова М.Д., Қапасұлы Т., Бекманов Б.О., Досыбаев К.Ж., Уалиева Д.А. Тараз және Шымкент популяциясына жататын түйелердің генетикалық әртүрлігін ISSR-PCR маркерлері негізінде салыстырмалы талдау // Ізденістер, нәтижелер. – 2023. – № 4 (100). – Б. 35–44. – ISSN 2304-3334. – DOI: https://doi.org/10.37884/4-2023/05

[4] 4. Deniskova T. et al. Population structure and genetic diversity of sheep breeds in the Kyrgyzstan // Frontiers in Genetics. – 2019. – Т. 10. – Article 1311. – DOI: https://doi.org/10.3389/fgene.2019.01311

[5] 5. Ibrahim A. et al. The genetic profiles and maternal origin of local sheep breeds on Java island (Indonesia) based on complete mitochondrial DNA D-loop sequences // Veterinary World. – 2020. – Т. 13, № 12. – С. 2625–2634. – DOI: https://doi.org/10.14202/vetworld.2020.2625-2634

[6] 6. Radoslavov G. et al. Genetic diversity of native Bulgarian sheep breeds based on the mitochondrial D-loop sequence analysis // Small Ruminant Research. – 2025. – Т. 249. – С. 107527. – DOI: https://doi.org/10.1016/j.smallrumres.2025.107527

[7] 7. Yağcı S., Baş S., Kiraz S. Study of mitochondrial DNA (mtDNA) D-loop region polymorphism in Şavak Akkaraman sheep // Turkish Journal of Veterinary & Animal Sciences. – 2020. – Т. 44, № 2. – С. 323–330. – DOI: https://doi.org/10.3906/vet-1905-57

[8] 8. Осипов Ю.С. (ред.). Большая российская энциклопедия. – М.: Большая российская энциклопедия, 2007. – Т. 8. – С. 185–186.

[9] 9. Мухаметжарова И.Е. Материалы международной научно-практической конференции «Сейфуллинские чтения – 18(2): Наука XXI века – эпоха трансформации». – 2022. – Т. I, Ч. II. – С. 156–158.

[10] 10. Zhumadillayev N. et al. SNP genotyping characterizes the genome composition of the new Baisary fat-tailed sheep breed // Animals. – 2022. – Т. 12, № 11. – С. 1468. – DOI: https://doi.org/10.3390/ani12111468

[11] 11. Hiendleder S., Kaupe B., Wassmuth R., Janke A. Molecular analysis of wild and domestic sheep questions current nomenclature and provides evidence for domestication from two different subspecies // Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences. – 2002. – Vol. 269, No. 1492. – P. 893–904. – DOI: https://doi.org/10.1098/rspb.2002.1975

[12] 12. Machová K., Málková A., Vostrý L. Sheep post-domestication expansion in the context of mitochondrial and Y chromosome haplogroups and haplotypes // Genes. – 2022. – Т. 13, № 4. – С. 613. – DOI: https://doi.org/10.3390/genes13040613

[13] 13. Wang X., Chen H., Lei C.Z. Genetic diversity and phylogenetic analysis of the mtDNA D-loop region in Tibetan sheep // Asian-Australasian Journal of Animal Sciences. – 2007. – Т. 20, № 3. – С. 313–315. – DOI: https://doi.org/10.5713/ajas.2007.313

[14] 14. Озеров М.Ю. Характеристика аллелофонда у различных пород овец по микросателлитам: автореф. дис. … канд. биол. наук: 03.00.15. – М.: ВИЖ, 2004. – 24 с.