Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ ЕТЕГІ ЖАЗЫҚТЫҒЫНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖЕРЛЕРІН ТРАНСФОРМАЦИЯЛАУ КЕЗІНДЕ ОЛАРДЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫНЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Куаныш Оспанова 1 , Ардак Омарбекова 1 , Асхат Наушабаев 1 , Бекзат Рсымбетов 2 , Гаухар Серикбаева 1

1 «Қазақ ұлттық аграрлық ұлттық зерттеу университеті» КЕАҚ; 2 Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

doi.org/10.37884/3-2025/45 Бет. 472-479 Қабылданды 11.07.2025 Жарияланды 30.09.2025

Аңдатпа

Мақалада Алматы облысының тау етегі жазығында бұрын шабындық және жайылымдық алқаптардың құрамында болған суармалы егістік жерлердің тұзданған топырақтарының химиялық құрамын зерттеу нәтижелері берілген. Мұнда шаруақожалықтар аумағында суару мен ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіру технологиясының бұзылуы, өсімдіктердің тамыр аймағына тұзды ерітіндінің көтерілуіне себеп болды, осылайша топырақтың екінші реттік сортаңдануды туғызды. Зерттеулер көрсеткендей, сортаң-кебір топыраққа айналған солтүстіктің ашық шалғынды сұр топырақтар хлоридті-сульфатты тұздану типімен және сіңірілген натриймен бүкіл кескіннің кебірленуімен ерекшеленді. Кескіннің ортаңғы бөлігіндегі тұздардың мөлшері ≥1,5% асты. Жоғарғы қабаттағы басымдықты сульфат ионының концентрациясы 13,75 мг-экв болды, ал тереңдеген сайын 19,50 мг-экв дейін өсті. Топырақ содалы тұзданбаған, оны карбонат пен бикарбонат иондарының болмауы және аздығы дәлелдейді. Сіңірілген негіздердің құрамында алмаспалы натрий басым, оның үлесі катион алмасу сыйымдылығынан 34,0-ден 40,5%-ға дейін жеткен. Алынған деректер уақытша суармалы жерлердің антропогендік деградацияға ұшыраған тұзданған жерлердің жағдайын көрсетуімен құнды, ол жерлер жерүсті және ғарыштық әдістер мен тәсілдер негізінде әрі қарай кешенді зерттеуді қажет етеді.

жайылым топырақтардың екінші реттік сортаңдануы егістік жер деградация құнарлылық

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Olsson, L., Cotrufo, F., Crews, T., Franklin, J., King, A., Mirzabaev, A., ... & Wang, Y. (2023). The state of the world's arable land. Annual Review of Environment and Resources, 48(1), 451-475. https://doi.org/10.1146/annurev-environ-112320-113741
  2. 2. Jie, C., Jing-Zhang, C., Man-Zhi, T., & Zi-Tong, G. (2002). Soil degradation: a global problem endangering sustainable development. Journal of Geographical Sciences, 12, 243-252. https://doi.org/10.1007/BF02837480
  3. 3. Quinton, J. N., & Fiener, P. (2024). Soil erosion on arable land: An unresolved global environmental threat. Progress in Physical Geography: Earth and Environment, 48(1), 136-161. https://doi.org/10.1177/03091333231216595
  4. 4. Antrop, M. (2005). Why landscapes of the past are important for the future. Landscape and urban planning, 70(1-2), 21-34. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2003.10.002
  5. 5. Bastian, O., & Bernhardt, A. (1993). Anthropogenic landscape changes in Central Europe and the role of bioindication. Landscape ecology, 8, 139-151. https://doi.org/10.1007/BF00141593
  6. 6. Díaz, S., Demissew, S., Carabias, J., Joly, C., Lonsdale, M., Ash, N., ... & Zlatanova, D. (2015). The IPBES Conceptual Framework—connecting nature and people. Current opinion in environmental sustainability, 14, 1-16. https://doi.org/10.1016/j.cosust.2014.11.002
  7. 7. Jongman, R. H. (2002). Homogenisation and fragmentation of the European landscape: ecological consequences and solutions. Landscape and urban planning, 58(2-4), 211-221. https://doi.org/10.1016/S0169-2046(01)00222-5
  8. 8. Сводный аналитический отчет о состоянии и использовании земель Республики Казахстан за 2023 год. (2023) Астана, 109-111. https://cawater-info.net/bk/land_law/files/kz-land2023.pdf
  9. 9. Singh, A. (2021). Soil salinization management for sustainable development: A review. Journal of environmental management, 277, 111383. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2020.111383
  10. 10. Инструкция по проведению крупномасштабных почвенных изысканий земель Республики Казахстан. (1995), Алматы, 12-19. https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2300031999
  11. 11. Сборник методических указаний по лабораторным исследованиям почв и растительности Республики Казахстан (издание третье, дополненное и переработанное), (1998), Алматы, 19-35.
  12. 12. Сарыбаева, Г. М., & Наушабаев, А. Х. (2021). Формирование содово-засоленных полугидроморфных солонцов илийской впадины. Исследование, результаты, (2 (90)), 192-204. https://doi.org/10.37884/2-2021/19

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ ЕТЕГІ ЖАЗЫҚТЫҒЫНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖЕРЛЕРІН ТРАНСФОРМАЦИЯЛАУ КЕЗІНДЕ ОЛАРДЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫНЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ. Izdenister natigeler. 3 (107) (Sep. 2025), 472–479. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2025/45.
(1)АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ ЕТЕГІ ЖАЗЫҚТЫҒЫНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖЕРЛЕРІН ТРАНСФОРМАЦИЯЛАУ КЕЗІНДЕ ОЛАРДЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫНЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ. Izdenister natigeler 2025, No. 3 (107), 472-479. https://doi.org/10.37884/3-2025/45.
АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ ЕТЕГІ ЖАЗЫҚТЫҒЫНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖЕРЛЕРІН ТРАНСФОРМАЦИЯЛАУ КЕЗІНДЕ ОЛАРДЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫНЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ. (2025). Izdenister Natigeler, 3 (107), 472-479. https://doi.org/10.37884/3-2025/45
АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ ЕТЕГІ ЖАЗЫҚТЫҒЫНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖЕРЛЕРІН ТРАНСФОРМАЦИЯЛАУ КЕЗІНДЕ ОЛАРДЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫНЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (107), p. 472–479, 2025. DOI: 10.37884/3-2025/45. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/992. Acesso em: 15 sep. 2026.
“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ ЕТЕГІ ЖАЗЫҚТЫҒЫНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖЕРЛЕРІН ТРАНСФОРМАЦИЯЛАУ КЕЗІНДЕ ОЛАРДЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫНЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 3 (107) (September): 472-79. https://doi.org/10.37884/3-2025/45.
“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ ЕТЕГІ ЖАЗЫҚТЫҒЫНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖЕРЛЕРІН ТРАНСФОРМАЦИЯЛАУ КЕЗІНДЕ ОЛАРДЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫНЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ” (2025) Izdenister natigeler, (3 (107), pp. 472–479. doi:10.37884/3-2025/45.
[1]“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ ЕТЕГІ ЖАЗЫҚТЫҒЫНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖЕРЛЕРІН ТРАНСФОРМАЦИЯЛАУ КЕЗІНДЕ ОЛАРДЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫНЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 3 (107), pp. 472–479, Sep. 2025, doi: 10.37884/3-2025/45.
“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ ЕТЕГІ ЖАЗЫҚТЫҒЫНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖЕРЛЕРІН ТРАНСФОРМАЦИЯЛАУ КЕЗІНДЕ ОЛАРДЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫНЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (107), Sept. 2025, pp. 472-9, https://doi.org/10.37884/3-2025/45.
“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ ЕТЕГІ ЖАЗЫҚТЫҒЫНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖЕРЛЕРІН ТРАНСФОРМАЦИЯЛАУ КЕЗІНДЕ ОЛАРДЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫНЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 3 (107) (September 30, 2025): 472–479. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/992.
1.АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ ЕТЕГІ ЖАЗЫҚТЫҒЫНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖЕРЛЕРІН ТРАНСФОРМАЦИЯЛАУ КЕЗІНДЕ ОЛАРДЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫНЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3 (107):472-9. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/992
1.АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ ЕТЕГІ ЖАЗЫҚТЫҒЫНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖЕРЛЕРІН ТРАНСФОРМАЦИЯЛАУ КЕЗІНДЕ ОЛАРДЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫНЫҢ ДЕГРАДАЦИЯЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ. Izdenister natigeler. 2025;(3 (107):472-479. doi:10.37884/3-2025/45