Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНЫҢ ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ

Женис Кеишилов 1 , Алма Кохметова 1 , Мадина Кумарбаева 1 , Мақпал Нұржұма 1 , Қанат Бахытұлы 1

1 Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты

doi.org/10.37884/2-2025/12 Бет. 121-131 Қабылданды 01.04.2025 Жарияланды 30.06.2025

Аңдатпа

Бұл ғылыми зерттеу жұмысында бидайдың аса қауіпті ауруы пиренофороздың (P. tritici-repentis) таралуы мен дамуына 2024 жылы мониторинг жұмыстарын жүргіздік. Зерттеу жұмысында Қазақстанның солтүстік аймақтарының (Ақмола және Қостанай облыстары) жаздық жұмсақ және қатты бидай сорттары зерттелінді. Мониторинг нәтижелері бойынша бидайдың пиренофороз ауруының таралуы мен залалдану дәрежесі әр аймақта әр түрлі нәтижелер көрсетті. Ақмола облысы бойынша жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде жаздық бидай сорттарының көпшілігі пиренофорозға (P. tritici-repentis) төзімсіз екендігі анықталынды. Патогеннің таралу деңгейі 24%-дан 98% аралығында болды, ал аурудың дамуы 6,60%–дан 34,60% аралығын құрады. Зерттеу нәтижесінде Ақмола облысының бидай егіс алқаптарында патогенмен ең аз мөлшерде залалданған Экстенсив сорты болып табылды, патогенмен залалдану деңгейі 6,90%, ал таралу деңгейі 24% құрады. Сонымен қатар, Қостанай облысы бойынша пиренофороздың таралуы мен залалдануын анықтау барысында, (P. tritici-repentis) патогенінің егіс алқаптарына айтарлықтай зиянын тигізгені анықталынды. Айна, Августина, Карабалыкская 7 және Айым жаздық бидай сорттарында қоздырғыштың таралуының жоғары деңгейі 88%, 76%, 74% және 82%-ды көрсетті. Аурудың даму индекісі 6,60%, 10,80%, 8,60% және 22,00%-ды құрады. Қостанай облысы егіс алқаптарында P. tritici-repentis қоздырғышына жоғары төзімділік (IT–R, 0%) танытқан Казахстанская раннеспелая, Хазрет, Ламис және Кудесница сорттары үлкен қызығушылық танытып отыр. Зерттеу нәтижелері бойынша, Ақмола облысында егілген бидай сорттарының барлығы пиренофороз ауруына төзімсіздік танытты. Ал Қостанай облысы, бидай сорттары, Ақмола облысына қарағанда басым бөлігі ауруға жоғары төзімділік танытты. Болашақта P. tritici-repentis-ке төзімділік танытқан барлық бидай сорттарын селекциялық бағдарламаларға пайдалануға ұсынылады.

Рyrenophora tritici-repentis пиренофороз патоген бидай сорт төзімділік фитопатология мониторинг залалдану таралу

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Giraldo P, Worldwide research trends on wheat and barley: A bibliometric comparative analysis / [Текст] / P. Giraldo, E. Benavente, F. Manzano-Agugliaro, E. Gimenez. 2019, Agronomy 9: 352. https://doi.org/10.3390/agronomy9070352
  2. 2. FAO, IFAD, UNICEF, WFP, and WHO, 2019. Th State ofFood Security and Nutrition in the World 2019. Safeguarding against economic slowdowns and downturns (Rome: FAO). / [Текст] / Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. http://www.fao.org/3/ca5162en/ca5162en.pdf
  3. 3. Gurung S, Genome-wide association studyreveals novel quantitative trait loci associated with resistance to multiple leaf spot diseases of spring wheat. / [Текст] / S. Gurung, S. Mamidi, J.M. Bonman, M. Xiong, G. Brown Guedira, 2014. PloS One 9. https://doi.org/10.1371/journal. pone.0108179
  4. 4. Phuke R.M., Association Mapping of Seedling Resistance to Tan Spot (Pyrenophora triticirepentis Race 1) in “CIMMYT and South Asian Wheat Germplasm / [Текст] /. R.M. Phuke, X. He, P. Juliana, S.K. Bishnoi, G.P. Singh, P.K. Singh, 2020. Frontiers in Plant Science 11: 1309. https://doi.org/10.3389/fpls.2020.01309
  5. 5.Evseev V.V. Pyrenophorosis of wheat in the forest-steppe of SouthernUrals/ V.V. Evseev. – Beau Bassic: LAP LAMBERT / [Текст] /. V.V. Evseev. AcademicPublishing, 2018.148s.
  6. 6. Faris J.D. Genetics oftan spot resistance in wheat. TAG. Theoretical andapplied genetics// [Текст] /. J.D. Faris, Z. Liu, & S.S. Xu // Theoretische undangewandte Genetik. - 2013. - Vol. 126. - № 9. - P. 2197 - 2217. https://doi.org/10.1007/s00122-01 3-2157-y
  7. 7. Mikhailova L.A., Populations of Pyrenophora tritici-repentis in the North Caucasus andthe North-West of Russia: the racial composition and dynamics of virulence. / [Текст] /. L.A. Mikhailova, N.V. Mironenko, N.M. Kovalenko // Mycology and Phytopathology – 2014. – P. 393-400
  8. 8. Койшыбаев М. Распространение и развитие желтой пятнистости пшеницы в Казахстане / [Текст] /. М. Койшыбаев // Микология ифитопатология, 2010. – С. 177-186
  9. 9. Kokhmetova A. Evaluation of wheat cultivars growing in Kazakhstan and Russia for resistance to tan spot / [Текст] /. A. Kokhmetova, O. Kremneva, G. Volkova, M. Atishova, Z. Sapakhova // Journal of Plant Pathology. – 2017. – Vol. 99 (1). – Р. 161-167.
  10. 10. Yahyaoui A. Cereal diseases, insects, pests in Central Asia: occurrence and distribution / [Текст] / A. Yahyaoui, L. Lamari, B. Parker, M. Koishibayev // Proceedings of the 1st Central Asian Wheat Conference. – Almaty, 2003. – Р. 637-638.
  11. 11. Кеишилов Ж.С. Қазақстанның солтүстік және оңтүстік облыстары бойынша, бидайдың пиренофороз (pyrenophora tritici-repentis) ауруына жүргізілген мониторингі / [Текст] /. Ж.С. Кеишилов, А.М. Кохметова, М.Т. Кумарбаева, А.А. Болатбекова, М.Н. Нұржұма // «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», –Алматы, 2024. № 2 – 74-84 бет. (ККСОН МОН РК). DOI: https://doi.org/10.37884/2-2024/08.
  12. 12. Weith S. Pyrenophora tritici-repentis the causal agent of tanspot: characterisation of New Zealand populations / [Текст] /. S. Weith // Master of Science Thesis, Lincoln University. New Zeland, 2015. – 136с. https://hdl.handle.net/10182/6849
  13. 13. Kokhmetova A. Evaluation of Central Asian wheat germplasm for stripe rust resistance. / [Текст] /. A. Kokhmetova, R. Sharma, S. Rsaliyev, K. Galymbek, K. Baymagambetova, A. Morgounov, 2018a. Plant Genetic Resources 16(2): 178– 184. https://doi.org/10.1017/S1479262117000132
  14. 14. Кеишилов Ж.С. Жамбыл және Түркістан облыстары бойынша бидайдың сары тат (puccinia striiformis) ауруының фитосанитарлық мониторингі / [Текст] / Ж.С. Кеишилов, А.М. Кохметова, Р.А. Урозалиев, М.Н. Нұржұма, К.С. Мухаметжанов. //– Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. – 2023. – №3 (98). – С. 118-128. DOI: https://doi.org/10.37884/3-2023/12
  15. 15. Kokhmetova A.M. Identification of wheat germplasm resistant to leaf, stripe and stem rust using molecular markers. / [Текст] / A.M. Kokhmetova, M.N. Atishova, K. Galymbek, 2020a. Bulletin of NAS RK 2(384): 45–52. https://doi. org/10.32014/2020.2518-1467.40
  16. 16. Kumarbayeva M. Characterization of Pyrenophora tritici-repentis (tan spot of wheat) races in Kazakhstan. / [Текст] / M. Kumarbayeva, A. Kokhmetova, N. Kovalenko, M. Atishova, Z. Keishilov, & K. Aitymbetova, Phytopathologia Mediterranea, 243-257. https://doi.org/10.36253/phyto-13178
  17. 17. Касымханова Р. Методические указания по проведению регистрационных испытаний фунгицидов, протравителей семян и биопрепаратов в растениеводстве /[Текст]/ учебник / под ред. Р. Касымханова. – Алматы-Акмола, 1997. – 64 с.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНЫҢ ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ . Izdenister natigeler. 2 (106) (Jun. 2025), 121–131. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2025/12.
(1)ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНЫҢ ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ . Izdenister natigeler 2025, No. 2 (106), 121-131. https://doi.org/10.37884/2-2025/12.
ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНЫҢ ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ . (2025). Izdenister Natigeler, 2 (106), 121-131. https://doi.org/10.37884/2-2025/12
ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНЫҢ ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ . Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (106), p. 121–131, 2025. DOI: 10.37884/2-2025/12. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/883. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНЫҢ ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 2 (106) (June): 121-31. https://doi.org/10.37884/2-2025/12.
“ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНЫҢ ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ ” (2025) Izdenister natigeler, (2 (106), pp. 121–131. doi:10.37884/2-2025/12.
[1]“ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНЫҢ ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ ”, Izdenister natigeler, no. 2 (106), pp. 121–131, Jun. 2025, doi: 10.37884/2-2025/12.
“ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНЫҢ ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (106), June 2025, pp. 121-3, https://doi.org/10.37884/2-2025/12.
“ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНЫҢ ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ ”. Izdenister natigeler, no. 2 (106) (June 30, 2025): 121–131. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/883.
1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНЫҢ ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ . Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (106):121-3. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/883
1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, ЖАЗДЫҚ БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНЫҢ ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ . Izdenister natigeler. 2025;(2 (106):121-131. doi:10.37884/2-2025/12