ЭКОЛОГО-РЕСУРСНЫЙ АНАЛИЗ ЭКОНОМИЧЕСКИ ЗНАЧИМЫХ ВИДОВ ФЛОРЫ ЖЕТЫСУСКОГО АЛАТАУ

Бедел Калиев; Капар Усен; Лилия Димеева; Валерия Пермитина; Лаура Шадманова; Нурымжан Аубакиров

doi:10.37884/2-2025/10

Аңдатпа

Мақалада далалық зерттеулер мен әдеби дереккөздерді талдау нәтижелері ұсынылып, оған сәйкес Жетісу Алатауы флорасының 58,6% түрлері экономикалық тұрғыдан маңызға ие. Экологиялық топтар ішінде петрофиттік өсімдіктер басым. Экономикалық маңызы бар түрлердің арасында малазықтық өсімдіктер ең ірі үлесті (23,4%) құрайды. 100-ден астам өсімдік түрі (8,7%) халықтық және ресми медицинада қолданылады, олардың ішінде өндірістік қорлармен шәйқұрай, мыңжапырақ, бәрпі, киікоты және т.б. қамтамасыз етілген. Сәндік өсімдіктер (10,5%) петрофиттік және жайылма бұталарынан, қызғалдақ, жанаргүл, сепкілгүл, бәйшешек, жыланбас, шырыш, таушымылдық түрлерінен тұрады. Балды өсімдіктер (4,1%) жайылма ормандары мен шалғындарына тән. Илік және танинді өсімдіктер пайдалы өсімдіктердің 2%-ын құрайды. Улы өсімдіктер (69 түр) отарлы мал шаруашылығы аймақтары мен табиғи малазықтық шөптесін қауымдастықтарында өседі. Арамшөп түрлері (аймақ флорасының 14,9%-ы) тау аралық және өзен аңғарларында, мал айдау жолдарының бойында және деградация белгілері байқалатын учаскелерде кең таралған. Алынған нәтижелер Жетісу Алатауы флорасының экономикалық маңызға ие түрлерін басқару, рационалды пайдалану және сақтау бойынша іс-шаралар жоспарын жасауға негіз болады.

пайдалы өсімдіктер флора ресурстық түрлер экологиялық топтар өсімдікжабын

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Rachkovskaya Е.I., Volkova Е.A., Hramtsov V.N. Botanical Geography of Kazakhstan and Middle Asia (desert region). – Saint Petersburg: Boston-Specter, 2003. – P. 424.
2. Голоскоков В.П. Флора Джунгарского Алатау. – Алма-Ата: Наука, 1984. – 224 с.
3. Dimeyeva L., Sitpayeva G., Ussen K., Orlovsky L., Ablaikhanov E., Islamgulova A., Zhang Y.-M., Zhang, J., Suleimenova N. Meadow vegetation of the Zhetysu Alatau Mountains // Applied Ecology аnd Environmental Research. – 2016. – Vol. 14, № 4. – С. 375-398. DOI: http://dx.doi.org/10.15666/aeer/1404_375398
4. Kaliyev B.Sh., Dimeyeva L.A., Ussen K., Kerdyashkin A.V., Salmukhanbetova Z.K., Imanalinova A.A., Ablaikhanov E.T. Ecological and physiognomic vegetation types of Zhetysu Alatau mountains // Eurasian Journal of Ecology. – 2020. – Vol. 2, № 63. – Р. 83-99. https://doi.org/10.26577/EJE.2020.v63.i2.09
5. Димеева Л.А., Аблайханов Е.Т. Особенности высотной поясности растительности южного макросклона Джунгарского Алатау // Вестник КазНУ им. аль-Фараби. Серия экологическая. – Алматы, 2014. №3 (42). – С. 120-125.
6. Полевая геоботаника: в 5 т. – М.; Л.: Изд. АН СССР.
7. Иллюстрированный определитель растений Казахстана / Под ред. В.П. Голоскокова: в 2 т. – Алма-Ата: Издательство «Наука» Казахской ССР.
8. Royal Botanic Gardens, Kew / Plants of the World Online. https://powo.science.kew.org/
9. Ильин М.М., Фёдоров А.А. Методика полевого исследования сырьевых растений. – Москва-Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1948. – 252 с.
10. Абаев С., Кенебаев А., Ержанова С., Мейірман Ғ., Токтарбекова С., Шегебаев Г. (2024). Селекционно – ценные признаки коллекции люцерны // Izdenister Natigeler. – 2024. №02-1 (special). – С. 98-112. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/543
11. Аннотированный список лекарственных растений Казахстана: Справочное издание / Л.М. Грудзинская, Н.Г. Гемеджиева, Н.В. Нелина, Ж.Ж. Каржаубекова. – Алматы, 2014. – 200 с.
12. Кадастр ресурсных видов хозяйственно ценных растений Алматинской области. Гемеджиева Н.Г., Грудзинская Л.М., Каржаубекова Ж.Ж. и др. Алматы, 2023. – 180 с.
13. Kaliyev B., Sitpayeva G., Musrat A., Yerekeyeva S., Saikenov B, Aubakirov N. Localization of Some Medicinal Plants in the Ile Delta on the Southern Macrosurface of the Zhetysu Alatau (Kazakhstan) // OnLine Journal of Biological Sciences. – 2023. – Vol. 23, № 4. – P. 418-423. DOI: https://doi.org/10.3844/ojbsci.2023.418.423
14. Гемеджиева Н.Г. Алкалоидоносные растения Казахстана и перспективы их использования (на примере Джунгаро-Северотяньшаньской провинции). – Алматы, 2012. – 312 с.
15. Айдарбаева Д.К., Талдыбай А.А. Эфиpнoмacличныe pacтeния Жетысуйского Алатау и пepcпeктивы иx иcпoльзoвaния // Материалы VI Международной научно-практической конференции «Приоритетные направления развития науки и образования». – Пенза: Наука и просвещение», 2019. – С. 21-27.
16. Спатай Н., Нуралиева У., Буралхиев Б., Кусаинова Ж., Молдахметова Г. (2023). Анализ пыльцы пчелиного меда. Izdenister Natigeler, (4 (100), 5-10. https://doi.org/10.37884/4-2023/01
17. Михайлова В.П. Дубильные растения флоры Казахстана и их освоение. – Алма-Ата: Наука, 1968. – 325 с.
18. Дорожкина Л.А., Поддымкина Л.М. Определение засоренности и порогов вредоносности сорных растений в посевах сельскохозяйственных культур. Учебно-методические указания. – М.: Издательство РГАУ-МСХА, 2012. – 25 с.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ЖЕТІСУ АЛАТАУЫ ФЛОРАСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МАҢЫЗҒА ИЕ ТҮРЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ТАЛДАУ. Izdenister natigeler. 2 (106) (Jun. 2025), 102–112. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2025/10.

(1)ЖЕТІСУ АЛАТАУЫ ФЛОРАСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МАҢЫЗҒА ИЕ ТҮРЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ТАЛДАУ. Izdenister natigeler 2025, No. 2 (106), 102-112. https://doi.org/10.37884/2-2025/10.

ЖЕТІСУ АЛАТАУЫ ФЛОРАСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МАҢЫЗҒА ИЕ ТҮРЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ТАЛДАУ. (2025). Izdenister Natigeler, 2 (106), 102-112. https://doi.org/10.37884/2-2025/10

ЖЕТІСУ АЛАТАУЫ ФЛОРАСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МАҢЫЗҒА ИЕ ТҮРЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ТАЛДАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (106), p. 102–112, 2025. DOI: 10.37884/2-2025/10. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/777. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ЖЕТІСУ АЛАТАУЫ ФЛОРАСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МАҢЫЗҒА ИЕ ТҮРЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ТАЛДАУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 2 (106) (June): 102-12. https://doi.org/10.37884/2-2025/10.

“ЖЕТІСУ АЛАТАУЫ ФЛОРАСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МАҢЫЗҒА ИЕ ТҮРЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ТАЛДАУ” (2025) Izdenister natigeler, (2 (106), pp. 102–112. doi:10.37884/2-2025/10.

[1]“ЖЕТІСУ АЛАТАУЫ ФЛОРАСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МАҢЫЗҒА ИЕ ТҮРЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ТАЛДАУ”, Izdenister natigeler, no. 2 (106), pp. 102–112, Jun. 2025, doi: 10.37884/2-2025/10.

“ЖЕТІСУ АЛАТАУЫ ФЛОРАСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МАҢЫЗҒА ИЕ ТҮРЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ТАЛДАУ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (106), June 2025, pp. 102-1, https://doi.org/10.37884/2-2025/10.

“ЖЕТІСУ АЛАТАУЫ ФЛОРАСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МАҢЫЗҒА ИЕ ТҮРЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ТАЛДАУ”. Izdenister natigeler, no. 2 (106) (June 30, 2025): 102–112. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/777.

1.ЖЕТІСУ АЛАТАУЫ ФЛОРАСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МАҢЫЗҒА ИЕ ТҮРЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ТАЛДАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (106):102-1. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/777

1.ЖЕТІСУ АЛАТАУЫ ФЛОРАСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МАҢЫЗҒА ИЕ ТҮРЛЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ТАЛДАУ. Izdenister natigeler. 2025;(2 (106):102-112. doi:10.37884/2-2025/10

[1] 1. Rachkovskaya Е.I., Volkova Е.A., Hramtsov V.N. Botanical Geography of Kazakhstan and Middle Asia (desert region). – Saint Petersburg: Boston-Specter, 2003. – P. 424.

[2] 2. Голоскоков В.П. Флора Джунгарского Алатау. – Алма-Ата: Наука, 1984. – 224 с.

[3] 3. Dimeyeva L., Sitpayeva G., Ussen K., Orlovsky L., Ablaikhanov E., Islamgulova A., Zhang Y.-M., Zhang, J., Suleimenova N. Meadow vegetation of the Zhetysu Alatau Mountains // Applied Ecology аnd Environmental Research. – 2016. – Vol. 14, № 4. – С. 375-398. DOI: http://dx.doi.org/10.15666/aeer/1404_375398

[4] 4. Kaliyev B.Sh., Dimeyeva L.A., Ussen K., Kerdyashkin A.V., Salmukhanbetova Z.K., Imanalinova A.A., Ablaikhanov E.T. Ecological and physiognomic vegetation types of Zhetysu Alatau mountains // Eurasian Journal of Ecology. – 2020. – Vol. 2, № 63. – Р. 83-99. https://doi.org/10.26577/EJE.2020.v63.i2.09

[5] 5. Димеева Л.А., Аблайханов Е.Т. Особенности высотной поясности растительности южного макросклона Джунгарского Алатау // Вестник КазНУ им. аль-Фараби. Серия экологическая. – Алматы, 2014. №3 (42). – С. 120-125.

[6] 6. Полевая геоботаника: в 5 т. – М.; Л.: Изд. АН СССР.

[7] 7. Иллюстрированный определитель растений Казахстана / Под ред. В.П. Голоскокова: в 2 т. – Алма-Ата: Издательство «Наука» Казахской ССР.

[8] 8. Royal Botanic Gardens, Kew / Plants of the World Online. https://powo.science.kew.org/

[9] 9. Ильин М.М., Фёдоров А.А. Методика полевого исследования сырьевых растений. – Москва-Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1948. – 252 с.

[10] 10. Абаев С., Кенебаев А., Ержанова С., Мейірман Ғ., Токтарбекова С., Шегебаев Г. (2024). Селекционно – ценные признаки коллекции люцерны // Izdenister Natigeler. – 2024. №02-1 (special). – С. 98-112. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/543

[11] 11. Аннотированный список лекарственных растений Казахстана: Справочное издание / Л.М. Грудзинская, Н.Г. Гемеджиева, Н.В. Нелина, Ж.Ж. Каржаубекова. – Алматы, 2014. – 200 с.

[12] 12. Кадастр ресурсных видов хозяйственно ценных растений Алматинской области. Гемеджиева Н.Г., Грудзинская Л.М., Каржаубекова Ж.Ж. и др. Алматы, 2023. – 180 с.

[13] 13. Kaliyev B., Sitpayeva G., Musrat A., Yerekeyeva S., Saikenov B, Aubakirov N. Localization of Some Medicinal Plants in the Ile Delta on the Southern Macrosurface of the Zhetysu Alatau (Kazakhstan) // OnLine Journal of Biological Sciences. – 2023. – Vol. 23, № 4. – P. 418-423. DOI: https://doi.org/10.3844/ojbsci.2023.418.423

[14] 14. Гемеджиева Н.Г. Алкалоидоносные растения Казахстана и перспективы их использования (на примере Джунгаро-Северотяньшаньской провинции). – Алматы, 2012. – 312 с.

[15] 15. Айдарбаева Д.К., Талдыбай А.А. Эфиpнoмacличныe pacтeния Жетысуйского Алатау и пepcпeктивы иx иcпoльзoвaния // Материалы VI Международной научно-практической конференции «Приоритетные направления развития науки и образования». – Пенза: Наука и просвещение», 2019. – С. 21-27.

[16] 16. Спатай Н., Нуралиева У., Буралхиев Б., Кусаинова Ж., Молдахметова Г. (2023). Анализ пыльцы пчелиного меда. Izdenister Natigeler, (4 (100), 5-10. https://doi.org/10.37884/4-2023/01

[17] 17. Михайлова В.П. Дубильные растения флоры Казахстана и их освоение. – Алма-Ата: Наука, 1968. – 325 с.

[18] 18. Дорожкина Л.А., Поддымкина Л.М. Определение засоренности и порогов вредоносности сорных растений в посевах сельскохозяйственных культур. Учебно-методические указания. – М.: Издательство РГАУ-МСХА, 2012. – 25 с.