МОНИТОРИНГ РАСПРОСТРАНЕНИЯ JUGLANS REGIA L. В ЮЖНЫХ И ЮГО-ВОСТОЧНЫХ РЕГИОНАХ КАЗАХСТАНА И МОРФОЛОГИЧЕСКОЕ ИЗУЧЕНИЕ ПЛОДОВ ГРЕЦКОГО ОРЕХА

Канат Бахытулы; Алма Кохметова; Алима Умирзакова; Арстанбек Кулиев; Мадина Кумарбаева; Женис Кеишилов

doi:10.37884/4-2024/29

Аңдатпа

Грек жаңғағы (Juglans regia L.) - әлемдік маңызы бар негізгі жаңғақ дақылдарының бірі. Жаңғақтың генетикалық ресурстарын сақтау және тиімді пайдалану селекциялық жұмыстың негізгі принциптерінің бірі болып табылады. Сондықтан жаңғақтың таралуын (Juglans regia L.) және олардың әртүрлілігін зерттеу, жаңа селекциялық бағдарлама мен тамаша генотиптерді сұрыптау үшін маңызды. Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс өңірлерінде Juglans regia L. таралуына мониторинг жүргізілді және жаңғақ жемістерінің сапа көрсеткіштерін фенотиптеу жүргізілді. Экспедициялық жұмыстардың нәтижесінде 60 грек жаңғағының үлгілері жиналды: Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркінен 30 үлгі, Түркістан облысы Түлкібас ауданы Машат ауылынан 7 ағаш, Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы Сарқырама ауылынан 10 ағаш, Қырғыз Республикасынан 7 үлгі және Алматы облысынан 6 жаңғақ ағашы. Барлық ағаштардан гербарий материалы мен жаңғақ жемістері (60 генотип) GPS негізіндегі материалды жинау орнының географиялық координаттарын көрсете отырып, генетикалық зерттеулерде одан әрі жұмыс істеу үшін жиналды. Жеміс сапасының көрсеткіштері бойынша, жаңғақ коллекциясын фенотиптеу нәтижесінде, Машат ауыл аумағында жиналған жаңғақ жемістері жалпы коллекциямен салыстырғанда диаметрі 3,28±0,17 см және ұзындығы 3,29±0,21 см болатын ең үлкен өлшемімен ерекшеленетіні анықталды. Ядро массасы мен ядроның шығуы бойынша жеміс сапасын салыстырмалы бағалау кезінде ең өнімді үлгілер анықталды: №51 (6,20±0,04 г), 54,13±3,47%), №1 (5,97±0,41 г, 53,74±2,02%), №34 (5,48±0,39 г, 52,30±0,45%), №50 (5,35±0,56 г, 47,43±2,70%), №59 (5,11±0,62 г, 39,09±2,20%) және №24 (5,07±0,72 г, 45,18±2,70%). Әртүрлілікті бағалау кезінде зерттелген жаңғақ үлгілері жаңғақ коллекциясының фенотиптік сипаттамаларына сәйкес бес кластерге топтастырылды. Болашақта осы зерттеу жұмысының арқасында жаңғақтың генетикалық әртүрлілігін зерттеуге болады, бұл әртүрлі сорттарды, ауруға төзімділікті, әртүрлі климаттық жағдайларға бейімделуді және жаңғақтың басқа да құнды генетикалық сипаттамаларын анықтауға көмектеседі.

грек жаңғағы, Juglans regia L., мониторинг, дескриптор, жаңғақ жемісі, фенотиптеу, грек жаңғағы коллекциясы, морфология, кластерлік талдау, корреляция, жеміс беру.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1.Woodroof J.G. Tree nuts: production, processing, products // AVI Pub. Co. – 1967.
2.Jaynes R.A. Handbook of North American nut trees // Northern Nut Growers Association. – 1969.
3.US Department of Agriculture, Agricultural Research Service, Nutrient Data Laboratory (2015) USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 28. https://ndb.nal.usda.gov/ndb/. Accessed 9 Dec 2016
4.Maguire L.S., O’Sullivan S.M., Galvin K. et al. Fatty acid profile, tocopherol, squalene and phytosterol content of walnuts, almonds, peanuts, hazelnuts and the macadamia nut // Int J Food Sci Nutr. – 2004. – Vol. 55(3). – 171–178 pp. https://doi.org/10.1080/09637480410001725175
5.Колов О.В. Эколого-физиологическое обоснование повышения продуктивности ореха грецкого. Ф.: Илим, 1985. 224 с.
6.Турдукулов Э.Т. История развития ореха грецкого и его распространение // Региональный семинар по грецкому ореху (28-31 Июль), г. Бишкек, Кыргызстан. – 2011. – с 17-21.
7.Germain E. Genetic improvement of the Persian walnut (Juglans regia L.) // Acta Horticultura. – 1997. – Vol. 442. – 21-32 pp.
8.Solar A. Genetic resources of walnut (J. regia L.) improvement in Slovenia: Evaluation of the largest collection of local genotypes. / A. Ivancic, F. Stampar, M. Hudina. // Genet. Resour. Crop. Evol. – 2002. – Vol. 49(5). – 191-501 pp.
9.Кушнаренко С.В., Ромаданова Н.В., Турдиев Т.Т., Аралбаева М.М., Калыбаев Қ.Р. Сохранение в криобанке образцов грецкого ореха из нескольких популяций Сайрам-Угамского Государственного Национального природного парка // Вестник КазНУ. Серия Экологическая. – 2022. – Vol. 71(2). – c. 72–80. https://doi.org/10.26577/EJE.2022.v71.i2.07
10.Выращивание грецкий орех в Казахстане. [Электронный ресурс]. – 2018. https://agroinfo.kz/vyrashhivat-greckij-orex-v-kazaxstane-ne-ekzotika-4/ (Дата обращения: 30.09.2024)
11.Утегенова Г.А., Кушнаренко С.В., Қалыбаев Қ.Р., Шораұлы Б., Огарь Н.П. Оценка состояния дикорастущей популяции ореха грецкого (Juglans regia L.) в Казахстане // Ізденістер, нәтижелер. Исследования, результаты. – 2019. – № 2. – С. 276-285.
12.Tester M., Langridge P. Breeding technologies to increase crop production in a changing world // Science. – 2010. – Vol. 327(5967). – 818–822 pp. https://doi.org/10.1126/science.1183700
13.Keneni G., Bekele E., Imtiaz M., Dagne K. Genetic vulnerability of modern crop cultivars: causes, mechanism and remedies // Int J Plant Res. – 2012. – Vol. 2(3). – 69–79 pp. https://doi.org/10.5923/j.plant.20120203.05
14.Smith J.S.C., Smith O.S. The description and assessment of distance between inbred lines of maize. 2: The utility of morphological - biochemical - and genetic descriptors and a scheme for the testing of distinctiveness between inbred lines // Maydica. – 1989. – Vol. 34. – 151–161 pp.
15.Descriptors for walnut (Juglans spp.) // International Plant Genetic Resources Institute (IPGRI). – Rome, Italy. – 1994. – 51 p.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ӨҢІРЛЕРІНДЕ JUGLANS REGIA L. ТАРАЛУ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ ГРЕК ЖАҢҒАҚ ЖЕМІСТЕРІН МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 4 (104) (Dec. 2024), 278–289. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2024/29.

(1)ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ӨҢІРЛЕРІНДЕ JUGLANS REGIA L. ТАРАЛУ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ ГРЕК ЖАҢҒАҚ ЖЕМІСТЕРІН МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler 2024, No. 4 (104), 278-289. https://doi.org/10.37884/4-2024/29.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ӨҢІРЛЕРІНДЕ JUGLANS REGIA L. ТАРАЛУ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ ГРЕК ЖАҢҒАҚ ЖЕМІСТЕРІН МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ. (2024). Izdenister Natigeler, 4 (104), 278-289. https://doi.org/10.37884/4-2024/29

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ӨҢІРЛЕРІНДЕ JUGLANS REGIA L. ТАРАЛУ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ ГРЕК ЖАҢҒАҚ ЖЕМІСТЕРІН МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (104), p. 278–289, 2024. DOI: 10.37884/4-2024/29. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/709. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ӨҢІРЛЕРІНДЕ JUGLANS REGIA L. ТАРАЛУ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ ГРЕК ЖАҢҒАҚ ЖЕМІСТЕРІН МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 4 (104) (December): 278-89. https://doi.org/10.37884/4-2024/29.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ӨҢІРЛЕРІНДЕ JUGLANS REGIA L. ТАРАЛУ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ ГРЕК ЖАҢҒАҚ ЖЕМІСТЕРІН МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ” (2024) Izdenister natigeler, (4 (104), pp. 278–289. doi:10.37884/4-2024/29.

[1]“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ӨҢІРЛЕРІНДЕ JUGLANS REGIA L. ТАРАЛУ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ ГРЕК ЖАҢҒАҚ ЖЕМІСТЕРІН МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ”, Izdenister natigeler, no. 4 (104), pp. 278–289, Dec. 2024, doi: 10.37884/4-2024/29.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ӨҢІРЛЕРІНДЕ JUGLANS REGIA L. ТАРАЛУ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ ГРЕК ЖАҢҒАҚ ЖЕМІСТЕРІН МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ”. Izdenister Natigeler, no. 4 (104), Dec. 2024, pp. 278-89, https://doi.org/10.37884/4-2024/29.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ӨҢІРЛЕРІНДЕ JUGLANS REGIA L. ТАРАЛУ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ ГРЕК ЖАҢҒАҚ ЖЕМІСТЕРІН МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ”. Izdenister natigeler, no. 4 (104) (December 30, 2024): 278–289. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/709.

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ӨҢІРЛЕРІНДЕ JUGLANS REGIA L. ТАРАЛУ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ ГРЕК ЖАҢҒАҚ ЖЕМІСТЕРІН МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Dec. 30 [cited 2026 Sep. 15];(4 (104):278-89. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/709

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ӨҢІРЛЕРІНДЕ JUGLANS REGIA L. ТАРАЛУ МОНИТОРИНГІ ЖӘНЕ ГРЕК ЖАҢҒАҚ ЖЕМІСТЕРІН МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 2024;(4 (104):278-289. doi:10.37884/4-2024/29

[1] 1.Woodroof J.G. Tree nuts: production, processing, products // AVI Pub. Co. – 1967.

[2] 2.Jaynes R.A. Handbook of North American nut trees // Northern Nut Growers Association. – 1969.

[3] 3.US Department of Agriculture, Agricultural Research Service, Nutrient Data Laboratory (2015) USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 28. https://ndb.nal.usda.gov/ndb/. Accessed 9 Dec 2016

[4] 4.Maguire L.S., O’Sullivan S.M., Galvin K. et al. Fatty acid profile, tocopherol, squalene and phytosterol content of walnuts, almonds, peanuts, hazelnuts and the macadamia nut // Int J Food Sci Nutr. – 2004. – Vol. 55(3). – 171–178 pp. https://doi.org/10.1080/09637480410001725175

[5] 5.Колов О.В. Эколого-физиологическое обоснование повышения продуктивности ореха грецкого. Ф.: Илим, 1985. 224 с.

[6] 6.Турдукулов Э.Т. История развития ореха грецкого и его распространение // Региональный семинар по грецкому ореху (28-31 Июль), г. Бишкек, Кыргызстан. – 2011. – с 17-21.

[7] 7.Germain E. Genetic improvement of the Persian walnut (Juglans regia L.) // Acta Horticultura. – 1997. – Vol. 442. – 21-32 pp.

[8] 8.Solar A. Genetic resources of walnut (J. regia L.) improvement in Slovenia: Evaluation of the largest collection of local genotypes. / A. Ivancic, F. Stampar, M. Hudina. // Genet. Resour. Crop. Evol. – 2002. – Vol. 49(5). – 191-501 pp.

[9] 9.Кушнаренко С.В., Ромаданова Н.В., Турдиев Т.Т., Аралбаева М.М., Калыбаев Қ.Р. Сохранение в криобанке образцов грецкого ореха из нескольких популяций Сайрам-Угамского Государственного Национального природного парка // Вестник КазНУ. Серия Экологическая. – 2022. – Vol. 71(2). – c. 72–80. https://doi.org/10.26577/EJE.2022.v71.i2.07

[10] 10.Выращивание грецкий орех в Казахстане. [Электронный ресурс]. – 2018. https://agroinfo.kz/vyrashhivat-greckij-orex-v-kazaxstane-ne-ekzotika-4/ (Дата обращения: 30.09.2024)

[11] 11.Утегенова Г.А., Кушнаренко С.В., Қалыбаев Қ.Р., Шораұлы Б., Огарь Н.П. Оценка состояния дикорастущей популяции ореха грецкого (Juglans regia L.) в Казахстане // Ізденістер, нәтижелер. Исследования, результаты. – 2019. – № 2. – С. 276-285.

[12] 12.Tester M., Langridge P. Breeding technologies to increase crop production in a changing world // Science. – 2010. – Vol. 327(5967). – 818–822 pp. https://doi.org/10.1126/science.1183700

[13] 13.Keneni G., Bekele E., Imtiaz M., Dagne K. Genetic vulnerability of modern crop cultivars: causes, mechanism and remedies // Int J Plant Res. – 2012. – Vol. 2(3). – 69–79 pp. https://doi.org/10.5923/j.plant.20120203.05

[14] 14.Smith J.S.C., Smith O.S. The description and assessment of distance between inbred lines of maize. 2: The utility of morphological - biochemical - and genetic descriptors and a scheme for the testing of distinctiveness between inbred lines // Maydica. – 1989. – Vol. 34. – 151–161 pp.

[15] 15.Descriptors for walnut (Juglans spp.) // International Plant Genetic Resources Institute (IPGRI). – Rome, Italy. – 1994. – 51 p.