ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ГЕНОФОНДА ДИКИХ СОРОДИЧЕЙ ДЛЯ УЛУЧШЕНИЯ МЯГКОЙ ПШЕНИЦЫ В ОРГАНИЧЕСКОМ ЗЕМЛЕДЕЛИИ

Кенебай Кожахметов; Шолпан Бастаубаева; Алтынай Жакатаева; Қасымхан Қойланов; Айгерім Бураходжа

doi:10.37884/2-1-2024/551

Аңдатпа

Күздік жұмсақ бидайдың морфологиялық таңбаланған синтетикалық үлгілері алынды. Синтетикалық үлгілер құрылымдық талдау өнімділік элементтері бойынша (бір өсімдіктің дәнінің саны мен массасы, 1000 дәннің массасы) стандартты сорттан және басқа синтетикалық үлгілерден айтарлықтай ерекшеленетінін көрсетті. Сонымен қатар, ауруларға төзімділігі бойынша (қоңыр тат, сабақты және сары тат, тозаңды және қатты қара күйе). Таңдалған синтетикалық үлгілер көрсетілген және басқа да ауруларға төзімді болды. Бұл сапа оларды будандастыру процесінде бастапқы материал ретінде, сондай-ақ ҚР Мемлекеттік комиссиясына жаңа сорт ретінде беру үшін пайдалануға мүмкіндік береді. Мақалада Қазақстанның жағдайы үшін бидайдың жаңа түрлерін жасау бойынша бидайды қашықтан будандастырудың көпжылдық жұмыстарының нәтижелері көрсетілген, Triticum aestivum L-мен түраралық және тұқымаралық будандастыру жолымен құнды биологиялық белгілері мен қасиеттері, шаруашылық-құнды пайдалы белгілері бар. Aegilops Cylindrica Host, Aegilops Triaristata Willd, Triticum timopheevi, T. Kiharae, T. militinae және аудандастырылған жергілікті және шетелдік сорттар. Бұл синтетикалық түраралық және тұқымаралық будандар бір-бірімен, сондай-ақ гексаплоидты және тетраплоидты бидай сорттарымен және қайталанған тритикалемен жақсы будандасады.

бидай, будандастыру, цитогенетика, органикалық, егіншілік, гибрид.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Кожахметов К.К. Отдаленная гибридизация в роде Aegilops//. Новости науки Казахстана. - 2010.- Вып.1. (104). - С. 137-140.
2. Кожахметов К.К., Слямова Н.Д., Бекбатыров М.Б., Рсымбетов А.А., Жакатаева А.Н., Бастаубаева Ш.О., Создание интенсивных сортов Тритикале в условиях орошения Юга, Юго-востока Казахстана. Тритикале материал международной Научно-практический конференций. «Селекция, агротехника и технология использование кормов». 10 выпуска 20.10.2022. с.111-126.
3. Кожахметов К.К. Биологические основы селекции зерновых культур при отдаленной гибридизации: автореферат диссертации доктора биологических наук. – Алматы, 2010. – 51 С.
4. Кожахметов К.К., Абугалиева А.И., Башабаева Б.М., Пшеницы мягкая озимая “Erpreugo-24”, патент №784, 2017г.
5. Кожахметов К.К., Бастаубаева Ш.О., Слямова Н.Д., Жакатаева А.Н., Башабаева Б.М., Бураходжа А.М. Интрогрессивные линии мягкой пшеницы с участием диких сородичей. Выпуск: Том 2 № 2 (71) (2023), С. 228–241.
6. Давоян Р.О., Бебякина И.В., Давоян Э.Р., Кенво Н.В., Использование генофонда диких сородичей для улучшения мягкой пшеницы. II Международная конференция по отдаленной гибридизации “Современное состояние и перспективы развития”. 2003г. – С.82-83.
7. Методические указание по изучению мировой коллекции пшеницы (ВИР). Ленинград, 1973г. - 33 С.
8. Дорофеев В.Д., Мигушова Э.Ф. Новый вид пшеницы Triticum kiharae. Dorot. Et Migusch., гомолог спелты // Бюлл. ВИР. 1977. Вып71. – С.83.
9. Давоян Р.О., Бебякина И.В., Давоян О.Р., Зинченко А.Н., Давоян Э.Р. Передача устойчивости к болезням от диких сородичей мягкой пшеницы и использованием синтетических форм. // Пр. по прикл. Бот.ген и селекции. Том 166, Санкт-Петербург, 2009. №27 -2002. С. 519-523.
10. Белов В.И., Семенов В.И., Селекционная ценность гибридов между сортами мягкой пшеницы и пыреем гибридным (Agropyron gbel cicin) Отдаленная гибридизация, теория и практика. Москва, -2003. – С 262-272.
11. Абугалиева А.И., Кожахметов К., Моргунов А.И., Межвидовые и межродовые формы озимой и факультативной пшеницы как основа для сохранения и использования генофонда диких сородичей (Каталог) «Толғанай». Алматы. 2010. – С 89.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ОРГАНИКАЛЫҚ ЕГІНШІЛІКТЕ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫ ЖАҚСАРТУ ҮШІН ЖАБАЙЫ ТУЫСТАРДЫҢ ГЕНОФОНДЫН ПАЙДАЛАНУ. Izdenister natigeler. 2-1 (special) (Jun. 2024), 158–172. DOI:https://doi.org/10.37884/2-1-2024/551.

(1)ОРГАНИКАЛЫҚ ЕГІНШІЛІКТЕ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫ ЖАҚСАРТУ ҮШІН ЖАБАЙЫ ТУЫСТАРДЫҢ ГЕНОФОНДЫН ПАЙДАЛАНУ. Izdenister natigeler 2024, No. 2-1 (special), 158-172. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/551.

ОРГАНИКАЛЫҚ ЕГІНШІЛІКТЕ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫ ЖАҚСАРТУ ҮШІН ЖАБАЙЫ ТУЫСТАРДЫҢ ГЕНОФОНДЫН ПАЙДАЛАНУ. (2024). Izdenister Natigeler, 2-1 (special), 158-172. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/551

ОРГАНИКАЛЫҚ ЕГІНШІЛІКТЕ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫ ЖАҚСАРТУ ҮШІН ЖАБАЙЫ ТУЫСТАРДЫҢ ГЕНОФОНДЫН ПАЙДАЛАНУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2-1 (special), p. 158–172, 2024. DOI: 10.37884/2-1-2024/551. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/551. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ОРГАНИКАЛЫҚ ЕГІНШІЛІКТЕ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫ ЖАҚСАРТУ ҮШІН ЖАБАЙЫ ТУЫСТАРДЫҢ ГЕНОФОНДЫН ПАЙДАЛАНУ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special) (June): 158-72. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/551.

“ОРГАНИКАЛЫҚ ЕГІНШІЛІКТЕ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫ ЖАҚСАРТУ ҮШІН ЖАБАЙЫ ТУЫСТАРДЫҢ ГЕНОФОНДЫН ПАЙДАЛАНУ” (2024) Izdenister natigeler, (2-1 (special), pp. 158–172. doi:10.37884/2-1-2024/551.

[1]“ОРГАНИКАЛЫҚ ЕГІНШІЛІКТЕ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫ ЖАҚСАРТУ ҮШІН ЖАБАЙЫ ТУЫСТАРДЫҢ ГЕНОФОНДЫН ПАЙДАЛАНУ”, Izdenister natigeler, no. 2-1, pp. 158–172, Jun. 2024, doi: 10.37884/2-1-2024/551.

“ОРГАНИКАЛЫҚ ЕГІНШІЛІКТЕ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫ ЖАҚСАРТУ ҮШІН ЖАБАЙЫ ТУЫСТАРДЫҢ ГЕНОФОНДЫН ПАЙДАЛАНУ”. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special), June 2024, pp. 158-72, https://doi.org/10.37884/2-1-2024/551.

“ОРГАНИКАЛЫҚ ЕГІНШІЛІКТЕ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫ ЖАҚСАРТУ ҮШІН ЖАБАЙЫ ТУЫСТАРДЫҢ ГЕНОФОНДЫН ПАЙДАЛАНУ”. Izdenister natigeler, no. 2-1 (special) (June 29, 2024): 158–172. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/551.

1.ОРГАНИКАЛЫҚ ЕГІНШІЛІКТЕ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫ ЖАҚСАРТУ ҮШІН ЖАБАЙЫ ТУЫСТАРДЫҢ ГЕНОФОНДЫН ПАЙДАЛАНУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2-1 (special):158-72. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/551

1.ОРГАНИКАЛЫҚ ЕГІНШІЛІКТЕ ЖҰМСАҚ БИДАЙДЫ ЖАҚСАРТУ ҮШІН ЖАБАЙЫ ТУЫСТАРДЫҢ ГЕНОФОНДЫН ПАЙДАЛАНУ. Izdenister natigeler. 2024;(2-1 (special):158-172. doi:10.37884/2-1-2024/551

[1] 1. Кожахметов К.К. Отдаленная гибридизация в роде Aegilops//. Новости науки Казахстана. - 2010.- Вып.1. (104). - С. 137-140.

[2] 2. Кожахметов К.К., Слямова Н.Д., Бекбатыров М.Б., Рсымбетов А.А., Жакатаева А.Н., Бастаубаева Ш.О., Создание интенсивных сортов Тритикале в условиях орошения Юга, Юго-востока Казахстана. Тритикале материал международной Научно-практический конференций. «Селекция, агротехника и технология использование кормов». 10 выпуска 20.10.2022. с.111-126.

[3] 3. Кожахметов К.К. Биологические основы селекции зерновых культур при отдаленной гибридизации: автореферат диссертации доктора биологических наук. – Алматы, 2010. – 51 С.

[4] 4. Кожахметов К.К., Абугалиева А.И., Башабаева Б.М., Пшеницы мягкая озимая “Erpreugo-24”, патент №784, 2017г.

[5] 5. Кожахметов К.К., Бастаубаева Ш.О., Слямова Н.Д., Жакатаева А.Н., Башабаева Б.М., Бураходжа А.М. Интрогрессивные линии мягкой пшеницы с участием диких сородичей. Выпуск: Том 2 № 2 (71) (2023), С. 228–241.

[6] 6. Давоян Р.О., Бебякина И.В., Давоян Э.Р., Кенво Н.В., Использование генофонда диких сородичей для улучшения мягкой пшеницы. II Международная конференция по отдаленной гибридизации “Современное состояние и перспективы развития”. 2003г. – С.82-83.

[7] 7. Методические указание по изучению мировой коллекции пшеницы (ВИР). Ленинград, 1973г. - 33 С.

[8] 8. Дорофеев В.Д., Мигушова Э.Ф. Новый вид пшеницы Triticum kiharae. Dorot. Et Migusch., гомолог спелты // Бюлл. ВИР. 1977. Вып71. – С.83.

[9] 9. Давоян Р.О., Бебякина И.В., Давоян О.Р., Зинченко А.Н., Давоян Э.Р. Передача устойчивости к болезням от диких сородичей мягкой пшеницы и использованием синтетических форм. // Пр. по прикл. Бот.ген и селекции. Том 166, Санкт-Петербург, 2009. №27 -2002. С. 519-523.

[10] 10. Белов В.И., Семенов В.И., Селекционная ценность гибридов между сортами мягкой пшеницы и пыреем гибридным (Agropyron gbel cicin) Отдаленная гибридизация, теория и практика. Москва, -2003. – С 262-272.

[11] 11. Абугалиева А.И., Кожахметов К., Моргунов А.И., Межвидовые и межродовые формы озимой и факультативной пшеницы как основа для сохранения и использования генофонда диких сородичей (Каталог) «Толғанай». Алматы. 2010. – С 89.