ДОСТИЖЕНИЯ И ПЕРСПЕКТИВНЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ СЕЛЕКЦИИ ЯЧМЕНЯ В КАЗАХСКОМ НИИ ЗЕМЛЕДЕЛИЯ И РАСТЕНИЕВОДСТВА

Аскар Баймуратов; Аюп Искаков; Бурубай Сариев

doi:10.37884/2-1-2024/539

Аңдатпа

Мақалада Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтындағы арпаның селекциялық-генетикалық зерттеулерінің тарихы мен нәтижелеріне шолу жасалған. Арпамен селекциялық жұмыстың кезеңдері мен бағыттары көрсетіледі, селекцияны дамыту үшін генетикалық материалдың негізгі көзі ретінде дүниежүзілік коллекциясының маңыздылығы көрсетіледі. Өткен ғасырдың 30-жылдарында Н.Вавилов атындғы Бүкілодақтық өсімдік шаруашылығы ҒЗИ генофондынан арпаның дүниежүзілік коллекциясына зерттеу жүргізіліп, нәтижесінде күздік бидайдың алғашқы сорттары жасалды, одан кейінгі жылдары арпаның синтетикалық селекциясының теориялық мәселелері қарастырылып әзірленді. Қазіргі уақытта арпа дақылы бойынша заманауи зерттеулер селекциялық процестің толық схемасы бойынша жүргізіліп, арпаның генетикалық қорын зерттеуге үлкен мән берілуде. 2018-2023 жылдары 10 000-нан астам жаздық және 4 000-нан астам күздік арпаның жемдік бағытта, сыра қайнату және азық-түліктік қолдану мақсатында зерттелді. Арпаның генофонды 306 шетелдік үлгімен толықты. Арпа генофондының 539 сынамасы өнімділігі мен биотикалық және абиотикалық орта факторларына төзімділігіне скринингтен өткізілді, құнды белгілер көздерінің 78 үлгісі анықталып, арпаны жақсарту бойынша селекциялық бағдарламаларға енгізілді. Будандастыру бағдарламаларында отандық және шетелдік сорттарды пайдалана отырып, 350 жаздық және 180 күздік арпаның будандары алынды. СП-1 және СП-2 тәлімбақтарында далалық және зертханалық зерттеулер нәтижесінде 524 жаздық және 102 күздік арпаның үлгілері бөлініп алынды. Бақылау питомнигінде 391 дана жаздық, 140 дана күздік арпа зерттелді. Баламалы сорт сынауда 543 жаздық және 124 күздік арпаның жартылай тәлімі, тәлімі және суармалы жағдайында зерттелді. Тәлімі жағдайында жаздық арпаның өнімділігі орташа есеппен 34,6 ц/га, күздік арпаның өнімділігі 51,6 - 61,6 ц/га құрады. Жемдік бағытына арналған ақуызы жоғары, сыра қайнату үшін аз ақуызы төмен көрсеткішке ие арпа сорттары анықталды. Жасанды фонда 321 сынаманың сары және сабақты татқа, дақтарға, жолақ дақтарына, септориоз және ринхоспориозға төзімділігі зерттелді. Арпа шаруашылығындағы қазіргі тенденциялар, жаңа бағыттар, институтта өсімдік шаруашылығын жетілдіру мәселесі, еліміздегі басқа да ғылыми мекемелермен, шетелдік орталықтармен ынтымақтастықты дамыту мәселелері талқыланады.

Арпа, селекция, генетика, сорт, селекция, будандық, генофонд, ауруға төзімділігі, дәннің сапасы, өнімділігі.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1.Blake T., Blake V., Bowman J., Abdel-Haleem H. Barley feed uses and quality improvement. In: Ullrich S.E. (Ed.). Barley: Production, Im provement and Uses. Oxford: Wiley-Blackwell, 2011; 522-531.
2.Борисоник З.Б. Особенности технологии возделывания ячменя. В: Селекция ячменя и овса. М.: Колос, 1971;218-230.
3.Қазақстан республикасында пайдалануға ұсынылған селекциялық жетістіктердің мемлекеттік тізбесі. 2023
4.Сариев Б.С., Абугалиева А.И. Селекция ячменя на юге и юго-востоке // Казахстана. 2012.
5.Сариев Б.С. Итоги и перспективы развития ячменя в Казахстане // Сборник материалов посвящённые 90-летию академика РАН П.Л. Гончарова «Оптимизация селекционного процесса – фактор стабилизации и роста продукции растениеводства Сибири ОСП-2019». – Красноярск, 23-26 июля 2019. – С. 21-22.
6.Сариев Б.С., Баймуратов А.Ж. Результаты создания новых сортов зернофуражных культур в Казахстане и его внедрение в производство // КазНАУ «Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты». – 2020. - №3. – С. 311-317.
7.Искаков А.Р. «Генетические основы создания ценных форм ячменя в культуре in vitro». Автореферат диссертации на соискание степени доктора биологических наук. 1999.
8.Сариев Б.С., Абугалиева А.И. Селекция ячменя на юге и юго-востоке Казахстана, 2012.
9.Чудинов В.А., Абугалиева А.И. Генотипы ярового пивоваренного ячменя, созданные на базе генетических коллекций США и Казахстана // Сборник материалов посвящённые 90-летию академика РАН П.Л. Гончарова «Оптимизация селекционного процесса – фактор стабилизации и роста продукции растениеводства Сибири ОСП-2019». – Красноярск, 23-26 июля, 2019. – С. 160-164.
10.Лукина К.А., Ковалева О.Н., Лоскутов И.Г. Голозерный ячмень: систематика, селекция и перспективы использования (Обзор / Review). Вавиловский журнал генетики и селекции. 2022;26(6):524-536
11.Алимгазинова Б.Ш., Есимбекова М.А. Генетические ресурсы растений Казахстана: состояние и перспективы// Вавиловский журнал генетики и селекции, 2012, Том 16, № 3.С.648-654
12.Туруспеков Е.К., Сариев Б.С., Чудинов В.А., Абугалиева А.И., Тохетова Л.А., Ортаев А.К., Цыганков В.И., Середа Г.А., Абугалиева С.И. Перспективы геномной селекции ярового ячменя в Казахстане // Сборник матер. межд. научно-практ. конф. «Достижение и перспективы развития земледелия и растениеводства», Алмалыбак, 15-16 августа, 2019. – С. 95-99.
13.Сариев Б. С., Искаков А. Р., Баймуратов А. Ж. Генетические ресурсы зернофуражных культур и их использование В Казахстане//Тезисы докладов Международной научно-практической конференции, проходящей в рамках Всероссийского координационного совета по зернофуражным культурам и Второго научного Форума «Генетические ресурсы России» г. Санкт-Петербург, 28–30 июня 2023 г.42-44 с.
14.Лепехов С. Б. Методы подбора пар для скрещивания в селекции на урожайность у самоопыляющихся культур// Труды по прикладной ботанике, генетике и селекции, том 178, выпуск 4. 2017.С.76-89.).
15.Integrated Aspects from Breeding to Genomics of the Abiotic Stress Response: the Case of Drought / Cattivelli L., Mastrangelo A, Rizza F., Badeck F., Mazzucotelli E., Marè C., Crosatti C.// 10 th International barley Genetics Symposium, Alexandria, Egypt, 5-10 April, 2008. – Alexandria, Egypt. – 2008. – P. 35-39.
16.Evolutionary breeding for sustainable agriculture: Selection and multi-environmental evaluation of barley populations and lines// Field Crops Research/ Raggi L., Ciancaleoni S., Torricelli R., Terzi V., Negri V., Vol. 204, 2017.- P. 76-88.
17.Сариев Б.С. Генетическое разнообразие генофонда ячменя НПЦЗиР по спектру гордеина // Научное обеспечение азиатских территорий: матер. междун. конф. – Улан-Батор, 2007. - С.130-131.
18.Amezrou Reda, Gyawali Sanjaya, Belqadi Loubna, Chao Shiaoman et al. Molecular and phenotypic diversity of ICARDA spring barley (Hordeum vulgare L.) collection // Genet. Resour. And Crop Evol. – 2018. – №1. – P.255-265.
19.Щенникова И.Н., Баталова Г.А. Использование методов сельскохозяйственной биотехнологии в создании сортов ярового ячменя // Кормление сельскохозяйственных животных и кормопроизводство. – 2017. - №5. – С.47-56.
20.Отчет о научно-исследовательской работе по теме: «создание с привлечением нового исходного материала высокопродуктивных, адаптивных сортов ячменя кормового и пищевого направления для устойчивого производства зерна, а также внедрение в производство допущенных к использованию сортов» (заключительный). Шифр О. 0868. № гос. регистрации 0118РК0121.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУ ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДАҒЫ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ЖЕТІСТІКТЕРІ МЕН ПЕРСПЕКТИВТІ БАҒЫТТАРЫ. Izdenister natigeler. 2-1 (special) (Jun. 2024), 53–65. DOI:https://doi.org/10.37884/2-1-2024/539.

(1)ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУ ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДАҒЫ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ЖЕТІСТІКТЕРІ МЕН ПЕРСПЕКТИВТІ БАҒЫТТАРЫ. Izdenister natigeler 2024, No. 2-1 (special), 53-65. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/539.

ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУ ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДАҒЫ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ЖЕТІСТІКТЕРІ МЕН ПЕРСПЕКТИВТІ БАҒЫТТАРЫ. (2024). Izdenister Natigeler, 2-1 (special), 53-65. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/539

ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУ ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДАҒЫ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ЖЕТІСТІКТЕРІ МЕН ПЕРСПЕКТИВТІ БАҒЫТТАРЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2-1 (special), p. 53–65, 2024. DOI: 10.37884/2-1-2024/539. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/539. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУ ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДАҒЫ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ЖЕТІСТІКТЕРІ МЕН ПЕРСПЕКТИВТІ БАҒЫТТАРЫ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special) (June): 53-65. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/539.

“ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУ ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДАҒЫ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ЖЕТІСТІКТЕРІ МЕН ПЕРСПЕКТИВТІ БАҒЫТТАРЫ” (2024) Izdenister natigeler, (2-1 (special), pp. 53–65. doi:10.37884/2-1-2024/539.

[1]“ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУ ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДАҒЫ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ЖЕТІСТІКТЕРІ МЕН ПЕРСПЕКТИВТІ БАҒЫТТАРЫ”, Izdenister natigeler, no. 2-1, pp. 53–65, Jun. 2024, doi: 10.37884/2-1-2024/539.

“ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУ ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДАҒЫ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ЖЕТІСТІКТЕРІ МЕН ПЕРСПЕКТИВТІ БАҒЫТТАРЫ”. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special), June 2024, pp. 53-65, https://doi.org/10.37884/2-1-2024/539.

“ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУ ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДАҒЫ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ЖЕТІСТІКТЕРІ МЕН ПЕРСПЕКТИВТІ БАҒЫТТАРЫ”. Izdenister natigeler, no. 2-1 (special) (June 29, 2024): 53–65. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/539.

1.ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУ ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДАҒЫ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ЖЕТІСТІКТЕРІ МЕН ПЕРСПЕКТИВТІ БАҒЫТТАРЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2-1 (special):53-65. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/539

1.ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУ ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДАҒЫ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ЖЕТІСТІКТЕРІ МЕН ПЕРСПЕКТИВТІ БАҒЫТТАРЫ. Izdenister natigeler. 2024;(2-1 (special):53-65. doi:10.37884/2-1-2024/539

[1] 1.Blake T., Blake V., Bowman J., Abdel-Haleem H. Barley feed uses and quality improvement. In: Ullrich S.E. (Ed.). Barley: Production, Im provement and Uses. Oxford: Wiley-Blackwell, 2011; 522-531.

[2] 2.Борисоник З.Б. Особенности технологии возделывания ячменя. В: Селекция ячменя и овса. М.: Колос, 1971;218-230.

[3] 3.Қазақстан республикасында пайдалануға ұсынылған селекциялық жетістіктердің мемлекеттік тізбесі. 2023

[4] 4.Сариев Б.С., Абугалиева А.И. Селекция ячменя на юге и юго-востоке // Казахстана. 2012.

[5] 5.Сариев Б.С. Итоги и перспективы развития ячменя в Казахстане // Сборник материалов посвящённые 90-летию академика РАН П.Л. Гончарова «Оптимизация селекционного процесса – фактор стабилизации и роста продукции растениеводства Сибири ОСП-2019». – Красноярск, 23-26 июля 2019. – С. 21-22.

[6] 6.Сариев Б.С., Баймуратов А.Ж. Результаты создания новых сортов зернофуражных культур в Казахстане и его внедрение в производство // КазНАУ «Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты». – 2020. - №3. – С. 311-317.

[7] 7.Искаков А.Р. «Генетические основы создания ценных форм ячменя в культуре in vitro». Автореферат диссертации на соискание степени доктора биологических наук. 1999.

[8] 8.Сариев Б.С., Абугалиева А.И. Селекция ячменя на юге и юго-востоке Казахстана, 2012.

[9] 9.Чудинов В.А., Абугалиева А.И. Генотипы ярового пивоваренного ячменя, созданные на базе генетических коллекций США и Казахстана // Сборник материалов посвящённые 90-летию академика РАН П.Л. Гончарова «Оптимизация селекционного процесса – фактор стабилизации и роста продукции растениеводства Сибири ОСП-2019». – Красноярск, 23-26 июля, 2019. – С. 160-164.

[10] 10.Лукина К.А., Ковалева О.Н., Лоскутов И.Г. Голозерный ячмень: систематика, селекция и перспективы использования (Обзор / Review). Вавиловский журнал генетики и селекции. 2022;26(6):524-536

[11] 11.Алимгазинова Б.Ш., Есимбекова М.А. Генетические ресурсы растений Казахстана: состояние и перспективы// Вавиловский журнал генетики и селекции, 2012, Том 16, № 3.С.648-654

[12] 12.Туруспеков Е.К., Сариев Б.С., Чудинов В.А., Абугалиева А.И., Тохетова Л.А., Ортаев А.К., Цыганков В.И., Середа Г.А., Абугалиева С.И. Перспективы геномной селекции ярового ячменя в Казахстане // Сборник матер. межд. научно-практ. конф. «Достижение и перспективы развития земледелия и растениеводства», Алмалыбак, 15-16 августа, 2019. – С. 95-99.

[13] 13.Сариев Б. С., Искаков А. Р., Баймуратов А. Ж. Генетические ресурсы зернофуражных культур и их использование В Казахстане//Тезисы докладов Международной научно-практической конференции, проходящей в рамках Всероссийского координационного совета по зернофуражным культурам и Второго научного Форума «Генетические ресурсы России» г. Санкт-Петербург, 28–30 июня 2023 г.42-44 с.

[14] 14.Лепехов С. Б. Методы подбора пар для скрещивания в селекции на урожайность у самоопыляющихся культур// Труды по прикладной ботанике, генетике и селекции, том 178, выпуск 4. 2017.С.76-89.).

[15] 15.Integrated Aspects from Breeding to Genomics of the Abiotic Stress Response: the Case of Drought / Cattivelli L., Mastrangelo A, Rizza F., Badeck F., Mazzucotelli E., Marè C., Crosatti C.// 10 th International barley Genetics Symposium, Alexandria, Egypt, 5-10 April, 2008. – Alexandria, Egypt. – 2008. – P. 35-39.

[16] 16.Evolutionary breeding for sustainable agriculture: Selection and multi-environmental evaluation of barley populations and lines// Field Crops Research/ Raggi L., Ciancaleoni S., Torricelli R., Terzi V., Negri V., Vol. 204, 2017.- P. 76-88.

[17] 17.Сариев Б.С. Генетическое разнообразие генофонда ячменя НПЦЗиР по спектру гордеина // Научное обеспечение азиатских территорий: матер. междун. конф. – Улан-Батор, 2007. - С.130-131.

[18] 18.Amezrou Reda, Gyawali Sanjaya, Belqadi Loubna, Chao Shiaoman et al. Molecular and phenotypic diversity of ICARDA spring barley (Hordeum vulgare L.) collection // Genet. Resour. And Crop Evol. – 2018. – №1. – P.255-265.

[19] 19.Щенникова И.Н., Баталова Г.А. Использование методов сельскохозяйственной биотехнологии в создании сортов ярового ячменя // Кормление сельскохозяйственных животных и кормопроизводство. – 2017. - №5. – С.47-56.

[20] 20.Отчет о научно-исследовательской работе по теме: «создание с привлечением нового исходного материала высокопродуктивных, адаптивных сортов ячменя кормового и пищевого направления для устойчивого производства зерна, а также внедрение в производство допущенных к использованию сортов» (заключительный). Шифр О. 0868. № гос. регистрации 0118РК0121.