ОПТИМИЗАЦИЯ ТЕХНОЛОГИИ ХИМИЧЕСКОЙ МЕЛИОРАЦИИ ЗЕМЕЛЬ  В РЕСПУБЛИКЕ КАЗАХСТАН

Миробит  Мирдадаев; Аяна  Дюсейхан; Айнура  Алдиярова; Александр  Басманов; Ермеккуль Жапаркулова

doi:10.37884/1-2024/25

Аңдатпа

Мақалада Жамбыл облысының тозған жерлерінде химиялық мелиорацияны энергия тиімді пайдалану технологиялары қарастырылған. Зерттеу нәтижелері бойынша химиялық мелиорацияның энергия тиімді технологияларын қолдану топырақтың қолайлы тұзды режимін, сондай-ақ отын-энергетикалық ресурстарды үнемдей отырып, жүгері дәнінен жоғары өнім алуды қамтамасыз ететіні анықталды.

Тозған жерлердегі химиялық рекультивацияны энергия тиімді пайдалануды зерттеу бойынша далалық тәжірибелер 2 га алаңдағы ҚазСШҒЗИ тәжірибелік-өндірістік алаңында жүргізілді.

Зерттеудің есептік деректері негізінде мелиоранттардың әртүрлі түрлерін және рекультивация әдістерін қолдану кезінде мелиорациялық шаралардың энергия сыйымдылығы анықталды. Объективті бағалау үшін энергия сыйымдылығы көрсеткіштері екі топқа бөлінді: шығындар түрі және қалпына келтіру әсері бойынша.

Химиялық мелиорацияның әртүрлі технологияларын қолдану жөніндегі зерттеулердің нәтижелері технологияның ең тиімдісі - "минералды және сұйық фосфогипс химмелиорантын (CaSO4ꞏ2H2O) + Сулы аммиакты (NH3 + NH4OH), фосфогипс дозасын 5 т/га + Сулы аммиак дозасын 50 кг/га, 25% концентрациясын біріктіру арқылы берілетінін көрсетті.

Зерттеу 2021-2023 жылдарға арналған "суарудың жаңа жерлерін енгізу, қолданыстағы суару жүйелерін реконструкциялау және жаңғырту кезіндегі суарудың технологиялары мен техникалық құралдары" ғылыми-техникалық бағдарламасы (ЖРН ВR 10764920) бойынша агроөнеркәсіптік кешен саласындағы ғылыми-зерттеу жұмысын іске асыру шеңберінде орындалды.

технология, суару, фосфогипс, аммиак, агроландшафтар, тозған жерлер

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Report of the Governing Council / Global Ministerial Environment Forum of the United Nations Environment Programme on its 1st universal session. 2014 - E/2013/99 - p. 190.
2. Аношко В.С. Географические основы мелиорации. Минск, 1974. 175 с.
3. Фаиз K.Sh., Уразалиев Р.А., Иорганский А.И. Почвы Республики Казахстан. - Алматы, 2007. - 328 с.
4. Сводный аналитический отчет о состоянии и использовании земельных ресурсов за 2019 г./Комитет по регулированию земельных ресурсов МСХ. РК. - Нур-Султан, 2020. - 254 с.
5. Бижанова А.Е., Кедельбаев B.Sh. Проблема и деградации почв, анализ современного состояния плодородия орошаемых почв Республики Казахстан/Научное обозрение биологических наук. - 2016.-№ 2.-С. 5-13.-URL: https://science-biology.ru/ru/article/view?id=991 (дата обращения: 10.10.2021).
6. Клебанович Н.В. Основы химической мелиорации почв: курс лекций для студентов географического факультета /Клебанович Н.В. – Минск, 2005. – 100 с.
7. Mirdadayev, M., Basmanov, А., Balgabayev,N., Amanbayeva, B., Duisenkhan, A. Research of hydrogeological conditions and energy arameters of zonal irrigated soils when optimizing energy-efficient reclamation technologies in the Republic of Kazakhstan. News of the NAS of the R.K., Series of Geology and Techn. Sci. Vol. 5, 2022, pp. 128-142. https://doi.org/10.32014/2518-170X_2022_5_455 128-142.
8. Vyshpolsky, F; Mukhamedjanov, K; Bekbaev, U; Ibatullin, S; Yuldashev, T; Noble, AD; Mirzabaev, A; Aw-Hassan, A; Qadir, M. Optimizing the rate and timing of phosphogypsum application to magnesium-affected soils for crop yield and water productivity enhancement//Agricultural Water Management, 2010, 97(9), рр. 1277–1286, https://doi.org/10.1016/j.agwat.2010.02.020
9. Вышпольский Ф.Ф., Мухамеджанов Х.В. Технология водосбережения и управления почвенно-мелиоративными процессами при орошении. – Тараз, 2005. – 162 с.
10. Mueller, L.; Suleimenov, M.; Karimov, A.; Qadir, M.; Saparov, A.; Balgabayev, N.; Helming, K.; Lischeid, G .Land and water resources of Central Asia, their utilisation and ecological status / Novel Measurement and Assessment Tools for Monitoring and Management of Land and Water Resources in Agricultural Landscapes of Central Asia; Springer: Berlin/Heidelberg, Germany, 2014; pp. 3–59. ISBN-13: 978-3319010168 ISBN-10: 3319010166, DOI: 10.1007/978-3-319-01017-5_1
11. Balgabaev N., Kalashnikov A., Tskhay M., Abashev M., Bekmukhamedov N. Data support for satellite monitoring of melioration state of irrigated lands in South Kazakhstan region//Journal of Advanced Research in Dynamical and Control Systems, 2020, 12(5), р. 357–369, http://doi.org/10.5373/JARDCS/V12SP5/20201768, ISSN:1943-023Х (Online).
12. S.U. Laiskhanov, A.Otarov, I.Y. Savin, S.I. Tanirbergenov, Zh.U. Mamutov, S.N. Duisekov, A. Zhogolev. Dynamics of Soil Salinity in Irrigation Areas in South Kazakhstan//Pol. J. Environ. Stud. 2016; 25(6): 2469–2475, https://doi.org/10.15244/pjoes/61629
13. Laboratory Manual for soil and plant analyses // ICARDA Regional Office for Central Asia. – Tashkent, 2002. – 122 p.
14. Юдин Ф.А. Методы агрохимических исследований – М.: Колос, 1988. -366 с.
15. Bazilevich N.I., Pankova E.N. Experience of soil classification by salinization // Soil science. – 1968. - No. 11. – pp. 3-16.
16. Kuzmenko O.V. Methodological features of the substantiation of directions and evaluation of the effectiveness of innovative development of crop production // International Technical and Economic Journal. – 2012. – No. 4. – pp. 18-24.
17. Vafina E.F., Sutygin P.F. Energy assessment of the effectiveness of techniques of technology of cultivation of field crops. Study guide.- Izhevsk: Izhevsk State Agricultural Academy, 2016. - 62s.
18. Сводный аналитический отчет о состоянии и использовании земель РК за 2019 г.//Комитет по управлению земельными ресурсами МСХ РК. – Нур-Султан, 2020. - 254 с.
19. Сапаров А.С., Раизов K.Sh., Мамутов Ж.У. О дегумификации почв Казахстана//Доклады НАН РК. - №3. 2006. - С. 52-55. - - URL: http://nblib.library.kz/elib/library.kz/jurnal/d_2006_3/Saparov0603.pdf (дата обращения: 20.02.2022).
20. Zhaparkulova E.D., Amanbayeva B.Sh., Dzaisambekova R.A., Mirdadayev M.S., Mosiej J. (2021) Geological structure of soils and methods of water resources management of the Asa River//News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series of geology and technical sciences. Vol. 4, № 448 (2021), 131-138. https://doi.org /10.32014/2021.2515-170X.91, ISSN 2224-5278

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ЖЕРДІ ХИМИЯЛЫҚ МЕЛИОРАЦИЯЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ОҢТАЙЛАНДЫРУ. Izdenister natigeler. 1 (101) (Mar. 2024), 253–263. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2024/25.

(1)ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ЖЕРДІ ХИМИЯЛЫҚ МЕЛИОРАЦИЯЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ОҢТАЙЛАНДЫРУ. Izdenister natigeler 2024, No. 1 (101), 253-263. https://doi.org/10.37884/1-2024/25.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ЖЕРДІ ХИМИЯЛЫҚ МЕЛИОРАЦИЯЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ОҢТАЙЛАНДЫРУ. (2024). Izdenister Natigeler, 1 (101), 253-263. https://doi.org/10.37884/1-2024/25

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ЖЕРДІ ХИМИЯЛЫҚ МЕЛИОРАЦИЯЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ОҢТАЙЛАНДЫРУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 1 (101), p. 253–263, 2024. DOI: 10.37884/1-2024/25. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/489. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ЖЕРДІ ХИМИЯЛЫҚ МЕЛИОРАЦИЯЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ОҢТАЙЛАНДЫРУ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 1 (101) (March): 253-63. https://doi.org/10.37884/1-2024/25.

“ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ЖЕРДІ ХИМИЯЛЫҚ МЕЛИОРАЦИЯЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ОҢТАЙЛАНДЫРУ” (2024) Izdenister natigeler, (1 (101), pp. 253–263. doi:10.37884/1-2024/25.

[1]“ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ЖЕРДІ ХИМИЯЛЫҚ МЕЛИОРАЦИЯЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ОҢТАЙЛАНДЫРУ”, Izdenister natigeler, no. 1 (101), pp. 253–263, Mar. 2024, doi: 10.37884/1-2024/25.

“ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ЖЕРДІ ХИМИЯЛЫҚ МЕЛИОРАЦИЯЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ОҢТАЙЛАНДЫРУ”. Izdenister Natigeler, no. 1 (101), Mar. 2024, pp. 253-6, https://doi.org/10.37884/1-2024/25.

“ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ЖЕРДІ ХИМИЯЛЫҚ МЕЛИОРАЦИЯЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ОҢТАЙЛАНДЫРУ”. Izdenister natigeler, no. 1 (101) (March 29, 2024): 253–263. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/489.

1.ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ЖЕРДІ ХИМИЯЛЫҚ МЕЛИОРАЦИЯЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ОҢТАЙЛАНДЫРУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Mar. 29 [cited 2026 Sep. 15];(1 (101):253-6. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/489

1.ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ЖЕРДІ ХИМИЯЛЫҚ МЕЛИОРАЦИЯЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ОҢТАЙЛАНДЫРУ. Izdenister natigeler. 2024;(1 (101):253-263. doi:10.37884/1-2024/25

[1] 1. Report of the Governing Council / Global Ministerial Environment Forum of the United Nations Environment Programme on its 1st universal session. 2014 - E/2013/99 - p. 190.

[2] 2. Аношко В.С. Географические основы мелиорации. Минск, 1974. 175 с.

[3] 3. Фаиз K.Sh., Уразалиев Р.А., Иорганский А.И. Почвы Республики Казахстан. - Алматы, 2007. - 328 с.

[4] 4. Сводный аналитический отчет о состоянии и использовании земельных ресурсов за 2019 г./Комитет по регулированию земельных ресурсов МСХ. РК. - Нур-Султан, 2020. - 254 с.

[5] 5. Бижанова А.Е., Кедельбаев B.Sh. Проблема и деградации почв, анализ современного состояния плодородия орошаемых почв Республики Казахстан/Научное обозрение биологических наук. - 2016.-№ 2.-С. 5-13.-URL: https://science-biology.ru/ru/article/view?id=991 (дата обращения: 10.10.2021).

[6] 6. Клебанович Н.В. Основы химической мелиорации почв: курс лекций для студентов географического факультета /Клебанович Н.В. – Минск, 2005. – 100 с.

[7] 7. Mirdadayev, M., Basmanov, А., Balgabayev,N., Amanbayeva, B., Duisenkhan, A. Research of hydrogeological conditions and energy arameters of zonal irrigated soils when optimizing energy-efficient reclamation technologies in the Republic of Kazakhstan. News of the NAS of the R.K., Series of Geology and Techn. Sci. Vol. 5, 2022, pp. 128-142. https://doi.org/10.32014/2518-170X_2022_5_455 128-142.

[8] 8. Vyshpolsky, F; Mukhamedjanov, K; Bekbaev, U; Ibatullin, S; Yuldashev, T; Noble, AD; Mirzabaev, A; Aw-Hassan, A; Qadir, M. Optimizing the rate and timing of phosphogypsum application to magnesium-affected soils for crop yield and water productivity enhancement//Agricultural Water Management, 2010, 97(9), рр. 1277–1286, https://doi.org/10.1016/j.agwat.2010.02.020

[9] 9. Вышпольский Ф.Ф., Мухамеджанов Х.В. Технология водосбережения и управления почвенно-мелиоративными процессами при орошении. – Тараз, 2005. – 162 с.

[10] 10. Mueller, L.; Suleimenov, M.; Karimov, A.; Qadir, M.; Saparov, A.; Balgabayev, N.; Helming, K.; Lischeid, G .Land and water resources of Central Asia, their utilisation and ecological status / Novel Measurement and Assessment Tools for Monitoring and Management of Land and Water Resources in Agricultural Landscapes of Central Asia; Springer: Berlin/Heidelberg, Germany, 2014; pp. 3–59. ISBN-13: 978-3319010168 ISBN-10: 3319010166, DOI: 10.1007/978-3-319-01017-5_1

[11] 11. Balgabaev N., Kalashnikov A., Tskhay M., Abashev M., Bekmukhamedov N. Data support for satellite monitoring of melioration state of irrigated lands in South Kazakhstan region//Journal of Advanced Research in Dynamical and Control Systems, 2020, 12(5), р. 357–369, http://doi.org/10.5373/JARDCS/V12SP5/20201768, ISSN:1943-023Х (Online).

[12] 12. S.U. Laiskhanov, A.Otarov, I.Y. Savin, S.I. Tanirbergenov, Zh.U. Mamutov, S.N. Duisekov, A. Zhogolev. Dynamics of Soil Salinity in Irrigation Areas in South Kazakhstan//Pol. J. Environ. Stud. 2016; 25(6): 2469–2475, https://doi.org/10.15244/pjoes/61629

[13] 13. Laboratory Manual for soil and plant analyses // ICARDA Regional Office for Central Asia. – Tashkent, 2002. – 122 p.

[14] 14. Юдин Ф.А. Методы агрохимических исследований – М.: Колос, 1988. -366 с.

[15] 15. Bazilevich N.I., Pankova E.N. Experience of soil classification by salinization // Soil science. – 1968. - No. 11. – pp. 3-16.

[16] 16. Kuzmenko O.V. Methodological features of the substantiation of directions and evaluation of the effectiveness of innovative development of crop production // International Technical and Economic Journal. – 2012. – No. 4. – pp. 18-24.

[17] 17. Vafina E.F., Sutygin P.F. Energy assessment of the effectiveness of techniques of technology of cultivation of field crops. Study guide.- Izhevsk: Izhevsk State Agricultural Academy, 2016. - 62s.

[18] 18. Сводный аналитический отчет о состоянии и использовании земель РК за 2019 г.//Комитет по управлению земельными ресурсами МСХ РК. – Нур-Султан, 2020. - 254 с.

[19] 19. Сапаров А.С., Раизов K.Sh., Мамутов Ж.У. О дегумификации почв Казахстана//Доклады НАН РК. - №3. 2006. - С. 52-55. - - URL: http://nblib.library.kz/elib/library.kz/jurnal/d_2006_3/Saparov0603.pdf (дата обращения: 20.02.2022).

[20] 20. Zhaparkulova E.D., Amanbayeva B.Sh., Dzaisambekova R.A., Mirdadayev M.S., Mosiej J. (2021) Geological structure of soils and methods of water resources management of the Asa River//News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series of geology and technical sciences. Vol. 4, № 448 (2021), 131-138. https://doi.org /10.32014/2021.2515-170X.91, ISSN 2224-5278