ТҰЗДАНҒАН  ТОПЫРАҚТЫ  ЖАҚСАРТУ ӘДІСТЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ

Әдеубай  Сейітқазиев; Қыдыралы  Мұсабеков; Қуат  Естаев; Қарлығаш  Сейітқазиева; Салтанат  Даулетбай

doi:10.37884/1-2024/14

Аңдатпа

Зерттеулер егіншілік экожүйесінде Жамбыл облысы, Байзақ ауданының суғармалы сұр топырақтарында жүргізілген. Топырақ сипаттамаларының толық нәтижелерін алу үшін екі бағыт белгіленген. Бірінші бағыттағы зерттеулер тұзданған және сортаңды жерлердің су-физикалық қасиеттерін, топырақ тығыздығының әр түрлі көрсеткіштеріндегі топырақ ылғалының динамикасын анықтауға арналған. Екінші бағытта- тұзды жерлерді жақсарту әдістері, атап айтқанда, жүйектер мен атыздар бойынша суғару технологиялары және терең қопсыту арқылы ресурс үнемдейтін топырақтағы тұздарды шаю технологиялары қарастырылған. Сонымен қатар қолданылған мелиоративтік шаралардың тиімділігі экологиялық тұрғыда бағаланған.

Сор топырақты егістіктерді жақсарту мақсатында тұзды шаюды терең қопсытумен ұштастыра жүргізудің қажеттілігі танаптық және монолиттік зерттеулер жүргізу арқылы анықталған. Сонымен қатар, ыза суларының деңгейі жер бетінен жақын жатқан егістіктерде шаюды, мүмкіндігінше, жабық коллекторлы–керізді желілері бар танаптарда, қолдану ұсынылған. Егер ондай мүмкіндік болмаса уақытша ашық керіздер арқылы өткізуге болады. Мұндағы α топырақтағы тұздардың шайылу деңгейін бағалайтын көрсеткіш болып табылады және орындалған топырақты жақсарту тәсілдерін экологиялық бағалауға қолданылған. Тұзданған топырақты шаюдың тиімділігі топырақтың өңделуіне, әсіресе тереңдігімен жер жырту әдісімен тікелей байланысты екендігін көрсетті.

суғармалы егіншілік, суғару технологиялары, топырақтан булану, терең қопсыту,тұзданған топырақтар, сүзілу коэффициенттері, шаю мөлшері.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Айдаров И.П. Регулирование водно-солевого и пищевого режимов орошаемых земель .М.: 1985,-304с.
2. Сейтказиева Қ.А., Естаев Қ.А., Сейтказиев А.С. Экологически безопасная технология промывок на засоленных землях//Материалы международной научно-практической конференции, сборник трудов молодых ученых, М:, изд. ВНИИИГиМ, 2020. DOI 10.37738/VN11G/M.2020.21.22.013.
3. Волобуев В.Р. Расчет промывки засоленных почв, -М.: 1975, -71с.
4. Blaylock, A.D. Soil salinity, salt tolerance andgrowth potential of horticultural and landscapeplants.UniversityofWyomingExtensionBulletin,1994, Availableat:http://www.wyomingextension.org/agpubs/pubs/WY988.PDF.
5. Райымбеков Д.Б., Құтымбек Н.Ж., Сейітқазиев Ә.С., Мусабеков Қ.Қ., Естаев Қ.А. Гидроморфты топырақтардың сулы-тұзды құбылымын мелиоративті-экологиялық негіздеу//Қорқыт Ата атындағы Қызылорда униерситетінің ХАБАРШЫСЫ №(61) 2022, Б. 42-50
6. An, L.S., Zhao, Q.S., Ye, S.Y., Liu, G.Q. Adv Water Sci. 2011, 22 (5): 689-695.
7. Seitkaziyev A.S; Khozhanov N.N., Maimakova A.K., Seitkazieva K.A. Environmental assessment of the studies area by salinity level//Ізденістер, нәтижелер –Исследования, результаты, №1 (77) 2018, С.254-260. DOI: https://doi.org/10.18454/IRJ.2016.54.153.
8. Deng, B.S., Wahap, H., Dang, J.H., Zhang, Y.P., Xuan, J.W., Arid Land Geo, 2015, 38 (3), 599-607.
9. Duan, Y.H., Gan, Y.Q., Wang, Y.X., Deng, Y.M., Guo, X.X., Dong, C.J. JGeochemExplor, 2015, 149, 106-119.
10. Сейтказиев А. С., Мусабеков К. К., Хожанов Н.Н., Сейтказиева К.А.,Маймакова А.К. Способ повышения плодородия почвы//«Национальный институт интеллектуальной собственности. Регистрационный номер №5484 от11.12.2020г.
11. Сейтказиев А.С., Абдешов Қ.Б., Сейтказиева К.А., Куандыкова Г.Т. Жамбыл облысының суармалы жер аумағының жылу және ылғалмен қамтамасыз етілуін, гидротермиялық құбылымын негіздеу//Семей қаласының Шәкарім атындағы мемлекеттік университетінің хабаршысы, ғылыми журнал, №2 (90) 2020, Б.288-292
12. Сейітқазиев Ә.С., Шилибек К.К., Сейтказиева К.А. Топырақты сумен қамтамасыз ету жолдары// Қаз ҰТЗУ ХАБАРШЫСЫ, №6 (142), Алматы, 2020, Б.382-385
13. Сейітқазиев Ә.С., Сейітқазиева Қ.Ә., Түстікбаев М.Е., Маймақова Ә.Қ. Тұзданған топырақтарды пайдаланудың қауіпсіз технологиясы//Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің ХАБАРШЫСЫ, №(63), 2022, Б.234-242.
14. Соколенко Э. А., Зеличенко Е. Н., Кавокин А. А. и др. Теоретические основы процессов засоления и рассоления почв.- Алма-Ата, 1981, 296 с.
15. Доспехов В.А. Методика полевого опыта.- М.: Агропромиздат, 1985.-351 с.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТЫ ЖАҚСАРТУ ӘДІСТЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 1 (101) (Mar. 2024), 132–141. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2024/14.

(1)ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТЫ ЖАҚСАРТУ ӘДІСТЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2024, No. 1 (101), 132-141. https://doi.org/10.37884/1-2024/14.

ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТЫ ЖАҚСАРТУ ӘДІСТЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. (2024). Izdenister Natigeler, 1 (101), 132-141. https://doi.org/10.37884/1-2024/14

ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТЫ ЖАҚСАРТУ ӘДІСТЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 1 (101), p. 132–141, 2024. DOI: 10.37884/1-2024/14. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/447. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТЫ ЖАҚСАРТУ ӘДІСТЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 1 (101) (March): 132-41. https://doi.org/10.37884/1-2024/14.

“ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТЫ ЖАҚСАРТУ ӘДІСТЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ” (2024) Izdenister natigeler, (1 (101), pp. 132–141. doi:10.37884/1-2024/14.

[1]“ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТЫ ЖАҚСАРТУ ӘДІСТЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, no. 1 (101), pp. 132–141, Mar. 2024, doi: 10.37884/1-2024/14.

“ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТЫ ЖАҚСАРТУ ӘДІСТЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, no. 1 (101), Mar. 2024, pp. 132-41, https://doi.org/10.37884/1-2024/14.

“ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТЫ ЖАҚСАРТУ ӘДІСТЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler, no. 1 (101) (March 29, 2024): 132–141. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/447.

1.ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТЫ ЖАҚСАРТУ ӘДІСТЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Mar. 29 [cited 2026 Sep. 15];(1 (101):132-41. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/447

1.ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТЫ ЖАҚСАРТУ ӘДІСТЕРІН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2024;(1 (101):132-141. doi:10.37884/1-2024/14

[1] 1. Айдаров И.П. Регулирование водно-солевого и пищевого режимов орошаемых земель .М.: 1985,-304с.

[2] 2. Сейтказиева Қ.А., Естаев Қ.А., Сейтказиев А.С. Экологически безопасная технология промывок на засоленных землях//Материалы международной научно-практической конференции, сборник трудов молодых ученых, М:, изд. ВНИИИГиМ, 2020. DOI 10.37738/VN11G/M.2020.21.22.013.

[3] 3. Волобуев В.Р. Расчет промывки засоленных почв, -М.: 1975, -71с.

[4] 4. Blaylock, A.D. Soil salinity, salt tolerance andgrowth potential of horticultural and landscapeplants.UniversityofWyomingExtensionBulletin,1994, Availableat:http://www.wyomingextension.org/agpubs/pubs/WY988.PDF.

[5] 5. Райымбеков Д.Б., Құтымбек Н.Ж., Сейітқазиев Ә.С., Мусабеков Қ.Қ., Естаев Қ.А. Гидроморфты топырақтардың сулы-тұзды құбылымын мелиоративті-экологиялық негіздеу//Қорқыт Ата атындағы Қызылорда униерситетінің ХАБАРШЫСЫ №(61) 2022, Б. 42-50

[6] 6. An, L.S., Zhao, Q.S., Ye, S.Y., Liu, G.Q. Adv Water Sci. 2011, 22 (5): 689-695.

[7] 7. Seitkaziyev A.S; Khozhanov N.N., Maimakova A.K., Seitkazieva K.A. Environmental assessment of the studies area by salinity level//Ізденістер, нәтижелер –Исследования, результаты, №1 (77) 2018, С.254-260. DOI: https://doi.org/10.18454/IRJ.2016.54.153.

[8] 8. Deng, B.S., Wahap, H., Dang, J.H., Zhang, Y.P., Xuan, J.W., Arid Land Geo, 2015, 38 (3), 599-607.

[9] 9. Duan, Y.H., Gan, Y.Q., Wang, Y.X., Deng, Y.M., Guo, X.X., Dong, C.J. JGeochemExplor, 2015, 149, 106-119.

[10] 10. Сейтказиев А. С., Мусабеков К. К., Хожанов Н.Н., Сейтказиева К.А.,Маймакова А.К. Способ повышения плодородия почвы//«Национальный институт интеллектуальной собственности. Регистрационный номер №5484 от11.12.2020г.

[11] 11. Сейтказиев А.С., Абдешов Қ.Б., Сейтказиева К.А., Куандыкова Г.Т. Жамбыл облысының суармалы жер аумағының жылу және ылғалмен қамтамасыз етілуін, гидротермиялық құбылымын негіздеу//Семей қаласының Шәкарім атындағы мемлекеттік университетінің хабаршысы, ғылыми журнал, №2 (90) 2020, Б.288-292

[12] 12. Сейітқазиев Ә.С., Шилибек К.К., Сейтказиева К.А. Топырақты сумен қамтамасыз ету жолдары// Қаз ҰТЗУ ХАБАРШЫСЫ, №6 (142), Алматы, 2020, Б.382-385

[13] 13. Сейітқазиев Ә.С., Сейітқазиева Қ.Ә., Түстікбаев М.Е., Маймақова Ә.Қ. Тұзданған топырақтарды пайдаланудың қауіпсіз технологиясы//Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің ХАБАРШЫСЫ, №(63), 2022, Б.234-242.

[14] 14. Соколенко Э. А., Зеличенко Е. Н., Кавокин А. А. и др. Теоретические основы процессов засоления и рассоления почв.- Алма-Ата, 1981, 296 с.

[15] 15. Доспехов В.А. Методика полевого опыта.- М.: Агропромиздат, 1985.-351 с.