Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

ТҮРКІСТАННЫҢ ТОПЫРАҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНДА ҚЫЗҒАЛДАҚТЫҢ ЖАБАЙЫ ТҮРЛЕРІН ИНТРОДУКЦИЯЛАУДЫҢ АЛДЫН АЛА НӘТИЖЕЛЕРІ

Амангельды Апушев 1 , Бахадир Юсупов 2 , Нұрдана Салыбекова 1 , Баян Тойжігітова 1 , Анвар Мамадалиев 1 , Алтынай Мамбаева 3

1 Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті; 2 Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті; 3 Еуразиялық технологиялық университет

doi.org/10.37884/4-2023/14 Бет. 120-129 Қабылданды 31.10.2023 Жарияланды 06.12.2023

Аңдатпа

Ұсынылған мақалада Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің Ботаникалық бағының субаридті жағдайындағы қызғалдақтың жабайы түрлерін интродукциялық зерттеудің алдын ала нәтижелері келтірілген. Қызғалдақтың бес жабайы түрінің отырғызу материалы баданалардың мөлшерімен (талдаумен), далалық өнгіштігімен, өсу, даму және гүлдену динамикасымен сипатталады. Вегетациялық кезеңнің бірінші жылында Tulipa turkestanica-дан басқа басқа түрлер гүлдеп, тұқым түзді, бұл Түркістанның субаридті жағдайында зерттелетін жабайы қызғалдақ түрлерін интродукциялаудың нәтижелілігін көрсетеді. Зерттеу нәтижелері жабайы қызғалдақтардың интродукцияланған түрлері құнды селекциялық белгілердің доноры болуы мүмкін деп есептейді.

Қызғалдақ түрлерінің интродукциялық табыстылығына топырақ-климаттық жағдайлар мен түрлердің ерекшеліктері әсер етеді. Түркістан аймағының климаттық жағдайлары қызғалдақтың жабайы түрлерін бейімдеу үшін қолайлы. Түркістанда жабайы қызғалдақ түрлерінің өсуі 2023 жылы ақпан айының басында басталды. Түрлерге байланысты зерттелетін интродукцияларда өсімдіктердің тәулігіне максималды өсуі 1,0 см – ге дейін, Tulipa ortopoda түрлерінде, Tulipa turkestanica – да минималды-0,36 см, ал Tulipa tetraphylla-да-0,26 см. барлық түрлерде ең қарқынды өсу наурыздың бірінші онкүндігіне дейін байқалады.

Баданалардың мөлшері-бұл бір жылдық интродукциялардың далалық өнгіштігіне, өсімдіктердің биіктігіне, гүлдену динамикасына селекциялық жұмыста ескерілуі керек түрлік белгілерге әсер ететін түрлік қасиет. Зерттеу нәтижелері зерттелген жабайы қызғалдақ түрлері құнды селекциялық белгілердің доноры болуы мүмкін деп есептейді. Зерттеудің бірінші жылының нәтижелері бойынша Түркістан жағдайына ең бейімделген түрлер: Tulipa orthopoda және Tulipa tetraphylla.

қызғалдақ, жабайы түрлер, интродукция, биология, өсу және даму, бастапқы материал, селекция.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Введенский И.А. Род 272. Тюльпан Tulipa L. [Текст] / И.А. Введенский// Флора СССР. Т. 4. Л.: Изд-во АН СССР, 1935. 364 с.
  2. 2. Иващенко А.А., Белялов О.В. Казахстан- тюльпанов [Текст] / А.А. Иващенко., О.В.Белялов// Алматы: «Атамура», 2019. 368 с.
  3. 3. Stikhareva T., Ivashchenko A., Kirillov V., Rakhimzhanov A. Floristic diversity of threatened woodlands of kazakhstan formed by populus pruinosa schrenk [Text] //Turkish Journal of Agriculture and Forestry., 45, V 2, -Р. 165 – 178, 2021. DOI10.3906/tar-2006-70
  4. 4. The Red Data Book of Kazakhstan. Volume 2. Astana, Kazakhstan: Art Print XXI. The Sixth National Report on Biological Diversity in the Republic of Kazakhstan, 2018. Website https://www.cbd.int/doc/nr/nr 06/kz-nr-06-en.pdf [accessed 12 September 2020].
  5. 5. Thevs N, Nurtazin S, Beckmann V, Salmyrzauli R, Khalil A. Water Consumption of Agriculture and Natural Ecosystems along the Ili River in China and Kazakhstan// Water, 2017, 9, 207; doi:10.3390/w9030207.
  6. 6. Voronchikhina I. N., Shchuklina O.A., Alenicheva A.D., Klimenkova I.N., Langaeva N.N., Zavgorodny S.V. Study of biomorphological features of tulips (Tulipa L.) in the forcing crop // Vegetable сrops оf Russia., 2020. (6):73-78. Available from: https://www.researchgate.net/publication/347995059_Study_of_biomorphological_features_of_tulips_Tulipa_L_in_the_forcing_crop [accessed Aug 13 2023] https://doi.org/10.18619/2072-9146-2020-6-73-78
  7. 7. Naukhan Ye. M. Legal regulation of the development of the agricultural sector of the economy of Kazakhstan// Ізденістер, нәтижелер –Исследования, результаты. №3(95) 2022, ISSN 2304-3334. DOI: https://doi.org/10.37884/3-2022/08
  8. 8. Hatzilazarou S., Pipinis E., Kostas S., Stagiopoulou R., Gitsa K., Dariotis E., Avramakis M., Samartza I., Plastiras I., Kriemadi E. Bareka P., Lykas C., Tsoktouridis G., Krigas N. //Influence of Temperature on Seed Germination of Five Wild-Growing Tulipa Species of Greece Associated with Their Ecological Profiles: Implications for Conservation and Cultivation. Plants, 12 (4): 269-285, 2023. DOI 10.3390/plants12071574
  9. 9. Pipinis E., Hatzilazarou S., Kostas S., Stagiopoulou R., Gitsa K., Dariotis E., Samartza I., Plastiras I., Kriemadi E. Bareka P., Lykas C., Tsoktouridis G., Krigas N. // Effect of Temperature on Breaking of Morphophysiological Dormancy and Seed Germination Leading to Bulblet Production in Two Endemic Tulip Species from Greece. Plants. 12 (9): 369-382, May 2023. DOI 10.3390/plants12091859
  10. 10. Klimenko O.E., Alexandrova L.M., Klimenko N.I., Klimenko N.N., Yevtushenko A.P. Influence of microbial preparations on biomorphological indicators of tulip (Tulipa L.) ‘Anna Krasavitsa’ and soil fertility under steppe Crimea conditions // Plant Biology and Horticulture: theory, innovation. 2021;(159):17-28. (In Russ.) https://doi.org/10.36305/2712-7788-2021-2-159-17-28
  11. 11. Насырова, У.И. Интродукция дикорастущих видов тюльпанов в (Liliaceae) условиях Ботанического сада МКТУ. [Текст]: дис. … магист.биол.наук:6В060700:защищена 12.07.2022/ научный рук. А.Апушев. -Туркестан, 2022. 78 с.
  12. 12. Былов В.Н., Иванова И.А. Морфология и прорастание семян тюльпанов // Интродукция и селекция цветочно-декоративных растений. М.: Наука, 1978. -С. 113-130.
  13. 13. Работнов Т.А. Методы изучения семенного размножения травянистых растений в сообществах. Полевая геоботаника [Текст]/ Т.А. Работнов // М.-Л.: Наука, 1960. –Т. 2. –С. 20-41.
  14. 14. Уранов А.А. Онтогенез и возрастной состав популяции [Текст]/ А.А. Уранов// М.: Наука, 1976. 328 с.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2023. ТҮРКІСТАННЫҢ ТОПЫРАҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНДА ҚЫЗҒАЛДАҚТЫҢ ЖАБАЙЫ ТҮРЛЕРІН ИНТРОДУКЦИЯЛАУДЫҢ АЛДЫН АЛА НӘТИЖЕЛЕРІ. Izdenister natigeler. 4 (100) (Dec. 2023), 120–129. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2023/14.
(1)ТҮРКІСТАННЫҢ ТОПЫРАҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНДА ҚЫЗҒАЛДАҚТЫҢ ЖАБАЙЫ ТҮРЛЕРІН ИНТРОДУКЦИЯЛАУДЫҢ АЛДЫН АЛА НӘТИЖЕЛЕРІ. Izdenister natigeler 2023, No. 4 (100), 120-129. https://doi.org/10.37884/4-2023/14.
ТҮРКІСТАННЫҢ ТОПЫРАҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНДА ҚЫЗҒАЛДАҚТЫҢ ЖАБАЙЫ ТҮРЛЕРІН ИНТРОДУКЦИЯЛАУДЫҢ АЛДЫН АЛА НӘТИЖЕЛЕРІ. (2023). Izdenister Natigeler, 4 (100), 120-129. https://doi.org/10.37884/4-2023/14
ТҮРКІСТАННЫҢ ТОПЫРАҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНДА ҚЫЗҒАЛДАҚТЫҢ ЖАБАЙЫ ТҮРЛЕРІН ИНТРОДУКЦИЯЛАУДЫҢ АЛДЫН АЛА НӘТИЖЕЛЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (100), p. 120–129, 2023. DOI: 10.37884/4-2023/14. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/433. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ТҮРКІСТАННЫҢ ТОПЫРАҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНДА ҚЫЗҒАЛДАҚТЫҢ ЖАБАЙЫ ТҮРЛЕРІН ИНТРОДУКЦИЯЛАУДЫҢ АЛДЫН АЛА НӘТИЖЕЛЕРІ”. 2023. Izdenister Natigeler, no. 4 (100) (December): 120-29. https://doi.org/10.37884/4-2023/14.
“ТҮРКІСТАННЫҢ ТОПЫРАҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНДА ҚЫЗҒАЛДАҚТЫҢ ЖАБАЙЫ ТҮРЛЕРІН ИНТРОДУКЦИЯЛАУДЫҢ АЛДЫН АЛА НӘТИЖЕЛЕРІ” (2023) Izdenister natigeler, (4 (100), pp. 120–129. doi:10.37884/4-2023/14.
[1]“ТҮРКІСТАННЫҢ ТОПЫРАҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНДА ҚЫЗҒАЛДАҚТЫҢ ЖАБАЙЫ ТҮРЛЕРІН ИНТРОДУКЦИЯЛАУДЫҢ АЛДЫН АЛА НӘТИЖЕЛЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 4 (100), pp. 120–129, Dec. 2023, doi: 10.37884/4-2023/14.
“ТҮРКІСТАННЫҢ ТОПЫРАҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНДА ҚЫЗҒАЛДАҚТЫҢ ЖАБАЙЫ ТҮРЛЕРІН ИНТРОДУКЦИЯЛАУДЫҢ АЛДЫН АЛА НӘТИЖЕЛЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 4 (100), Dec. 2023, pp. 120-9, https://doi.org/10.37884/4-2023/14.
“ТҮРКІСТАННЫҢ ТОПЫРАҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНДА ҚЫЗҒАЛДАҚТЫҢ ЖАБАЙЫ ТҮРЛЕРІН ИНТРОДУКЦИЯЛАУДЫҢ АЛДЫН АЛА НӘТИЖЕЛЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 4 (100) (December 6, 2023): 120–129. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/433.
1.ТҮРКІСТАННЫҢ ТОПЫРАҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНДА ҚЫЗҒАЛДАҚТЫҢ ЖАБАЙЫ ТҮРЛЕРІН ИНТРОДУКЦИЯЛАУДЫҢ АЛДЫН АЛА НӘТИЖЕЛЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2023 Dec. 6 [cited 2026 Sep. 15];(4 (100):120-9. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/433
1.ТҮРКІСТАННЫҢ ТОПЫРАҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЫНДА ҚЫЗҒАЛДАҚТЫҢ ЖАБАЙЫ ТҮРЛЕРІН ИНТРОДУКЦИЯЛАУДЫҢ АЛДЫН АЛА НӘТИЖЕЛЕРІ. Izdenister natigeler. 2023;(4 (100):120-129. doi:10.37884/4-2023/14