Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ТАТ АУРУЫ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА (P. STRIIFORMIS F. SP. TRITICI; P. TRITICINA F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІГІН ИММУНОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ

Салтанат Дубекова 1 , Амангелді Сарбаев 1 , Минура Есімбекова 1 , Айдархан Есеркенов 1

1 «Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС

doi.org/10.37884/4-2023/13 Бет. 110-120 Қабылданды 01.10.2023 Жарияланды 06.12.2023

Аңдатпа

Дәнді дақылдардың аса қауіпті ауру қоздырғыштарының, климаттың жаһандық өзгеру жағдайында, дамып-таралу ареалының өзгеріп отыруы және оның салдарынан індет зияндылығының артуы өте қауіпті. Мұндай жағдайда, оңтүстік шығыс Қазақстан аумағында, күздік бидай егістігіндегі аурулардың басым түрлері – сары тат (P. striiformis f. sp. tritici) және қоңыр тат (P. triticina f. sp. tritici) фитопатогендерін бақылау маңызды. Фитопатогендердің дамуына қолайлы жылдарда масақ өнімділігі мен астық сапасының күрт төмендеуі байқалады. Ауру қоздырғыштарының жаңа агрессивті түрлері, жоғары әлеуетті, құнды дәнді дақыл  сорттарының көпшілігін, патогенге төзімсіз етеді. Күздік бидай сортүлгілерінің селекциядағы иммунологиялық құндылығын анықтау үшін, 2021-2023 жылдары Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының тәжірибелік базасында, иммунологиялық зерттеулер жүргізілді. Тат қоздырғыштарының жасанды індеті аясында, күздік бидайдың  жергілікті және шетелдік 200 сортүлгіден тұратын жинағы мақсатты түрде иммунологиялық бағалаудан өтті. Жасанды індет аясы сары тат (P. striiformis f. sp. tritici) және қоңыр тат (P. triticina f. sp. tritici) уредоспораларының популяциясын пайдалану арқылы жүргізілді. Қазақстанның оңтүстік-шығыс жағдайында, күздік бидайдың тат популяциясына төзімділігіне талдау жасалынды. Құнды сортүлгілердің тат қоздырғыштарына төзімділік реакциясы сипатталды. Бағалаудан іріктеліп алынған, ауруға төзімді сортүлгілер селекция үшін ең үлкен иммунологиялық құндылыққа ие. Ғылыми зерттеу жұмысының өзектілігі – аса қауіпті ауру қоздырғыштарының патогендік құрылымында вируленттіліктің өзгеруіне байланысты, төзімділіктің жаңа көздерін анықтау. Жоғары иммунологиялық әлеуеті бар, құнды генотиптерді іріктеп алып, селекцияда жаңа бастапқы материал ретінде қолдану, егістіктегі фитопатогендереден келетін  эпифитотияның алдын алуға бағытталады.

күздік бидай, сорт, сары тат, қоңыр тат, төзімділік, иммунитет, селекция.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Койшыбаев М.К. Болезни пшеницы [Текст]/ М.К. Койшыбаев // Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН (ФАО), Анкара. 2018. -365 с.
  2. 2. Койшибаев М. К. Роль устойчивых к болезням сортов в интегрированной защите пшеницы [Текст]/ М. К. Койшибаев // Защита и карантин растений №3, Россия. 2010. – С. 30-33.
  3. 3. Chen X.M. Epidemiology and control of stripe rust [Puccinia striiformis f. sp. tritici] on wheat [Текст]/ X.M.Chen // Can. J. Plant Pathol., 2005, vol. 27, 314-317.https://doi.org/10.1080/07060660509507230
  4. 4. Lyon B., Broders K. Impact of climate change and race evolution on the epidemiology and ecology of stripe rust in central and eastern USA and Canada[Текст]/ B., Lyon, K.Broders // Can. J. Plant Pathol., 2017 Vol. 39, No. 4, 385–392, https://doi.org/10.1080/07060661.2017.1368713
  5. 5. Hovmoller M.S. New races caused epidemics of yellow rust in Europe, East Africa and Central Asia in 2016. [Online source]. Available at: http://www.fao.org/news/story/ru/item/410357/(02.02.2017)
  6. 6. SolhM. The growing threat of stripe rust worldwide Borlaug Global Rust Initiative [Текст]/ M. Solh, K. Nazari, W. Tadesse and C.R. Wellings // Technical Workshop Proceedings. global rust. org 1–4 September 2012, Beijing, China. рр.1-10 ISBN: 13:978-0-615-70429-6. https://globalrust.org/sites/default/files/posters/solh_2012.pdf
  7. 7. Hovmøller M.S., Algaba J. R., Thach T., Justesen A.F., Hansen J.G. Report for Puccinia striiformis race analyses and molecular genotyping 2017 [Текст]/ M.S. Hovmøller, J. R. Algaba, T. Thach, A.F. Justesen, J.G. Hansen // Global Rust Reference Center (GRRC), Aarhus University, Flakkebjerg, DK- 4200 Slagelse, Denmark. [Online source]. Available at: https://agro.au.dk/fileadmin/Summary_of_Puccinia_striiformis_race_analysis_2017.pdf
  8. 8. LiZ. F. Overview and application of QTL for adult plant resistance to leaf rust and powdery mildew in wheat [Текст]/ Z. F. Li, C. X. Lan, Z. H. He, R. P. Singh, G. M. Rosewarne, X.M. Chen, and X.C. Xia // Crop Sci. (2014) 54:1907-1925.https://doi.org/10.2135/cropsci2014.02.0162
  9. 9. McIntosh, R. A.Catalogue of gene symbols for wheat: 2017 supplement [Текст]/ R. A. McIntosh, J. Dubcovsky, W. J. Rogers, C. Morris, and X. C. Xia // https://shigen.nig.ac.jp/wheat/komugi/genes/macgene/supplement2017.pdf
  10. 10. Дубекова С.Б.Анализ состояния устойчивости озимой пшеницы к желтой ржавчине в условиях юго-востока Казахстана [Текст]/ С.Б.Дубекова, A.K.Есеркенов, A.A.Ыдырыс, A. Куресбек // Ізденістер, нәтижелер — Исследования, результаты, - Алматы, 2020. – №4 – С. 214-220.
  11. 11. Ydyrys, A. Isogenic lines: Reaction to the Kazakhstan population of stem rust (Puccinia graminis f. sp. tritici) [Текст]/ A.Ydyrys, A.Sarbaev, A.Morgounov, S. Dubekova&V. Chudinov //AGRIVITA Journal of Agricultural Science, 2021. 43(1), 221-232. https://doi.org/10.17503/agrivita.v43i1.2798
  12. 12. Есимбекова М.А. Генетические ресурсы в селекции пшеницынаустойчивостьктвердойголовне [Текст]/ М.А. Есимбекова, К.Б. Мукин, А.И. Абугалиева, К. Абдрахманов, С. Дубекова,А.И. Моргунов //Аграрнаянаука. 2019; (1): 22-26.https://doi.org/10.32634/0869-B 155-2019 -326-1-22-26
  13. 13. DubekovaS.B. Immunological Characteristics of Winter Wheat Lines with Resistance to Rust Diseases in Kazakhstan [Текст]/ S.B. Dubekova, A.T. Sarbaev, A.A. Ydyrys, A.K. EserkenovandSh.O. Bastaubaeva // OnLine Journal of Biological Sciences, 2021, 21 (4):356.365 https://doi.org/10.3844/ojbsci.2021.356.365
  14. 14. Roelfs, A. P. Rust Diseases of Wheat: Concepts and Methods of Disease Management [Текст]/ A. P. Roelfs, R. P. Singh and E. E. Saari // D.F.: CIMMYT. Mexico, 1992. 81 р. http://hdl.handle.net/10883/1153
  15. 15. Rust scoring guide.CIMMYT. 1986. http://hdl.handle.net/10883/1109
  16. 16. Peterson R.F.A diagrammatic scale for estimating rust intensity of leaves and stem of cereals [Текст]/ R.F.Peterson, A.B. Campbell, A.E. Hannah // Can. J. Res. Sect., 1948. V. 26. P. 496–500. https://doi.org/10.1139/cjr48c-033
  17. 17. Chu Ch.D. Sensitivity of Normalized Difference Vegetation Index (NDVI) to seasonal and Interannual climate conditions in the Lhasa area [Текст]/ Ch.D. Chu,L. Lu, T. Zhang // Arctic, Antarctic, and Alpine Research. – 2007. – Vol. 79, №4 (39). – P. 635-641.
  18. 18. Tuo Qi. Stripe Rust Effector PstGSRE1 Disrupts Nuclear Localization of ROS-Promoting Transcription Factor TaLOL2 to Defeat ROS-Induced Defense in Wheat [Текст]/ Jia Guo, Peng Liu, Fuxin He, Cuiping Wan, Md Ashraful Islam, Brett M.Tyler, Zhensheng Kang, Jun Guo // Molecular Plant. Vol.12(12). 2019. 1624-1638 https://doi.org/10.1016/j.molp.2019.09.010
  19. 19. Кумарбаева М.Т.Идентификация источников устойчивости к желтой ржавчине (Puccinia striiformis Westend f. sp. tritici) пшеницы в коллекции озимых образцов [Текст]/ Кумарбаева М.Т., Кохметова А.М., Ж.С. Кеишилов., А.А. Малышева, А.А. Болатбекова // Ізденістер, нәтижелер — Исследования, результаты, - Алматы, 2023. – №2 (98) – С.89-101https://doi.org/10.37884/2-2023/09
  20. 20. A. Arora,Quantifying stripe rust reactions in wheat using a handheld NDVI remote sensor [Текст]/ А. Arora, R.K. Sharma, M.S. Saharan, K. Venkatesh, N. Dilbaghi, I. Sharma and R. Tiwari //BGRI2013TechnicalWorkshopProceedings. NewDelhi,India.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2023. КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ТАТ АУРУЫ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА (P. STRIIFORMIS F. SP. TRITICI; P. TRITICINA F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІГІН ИММУНОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 4 (100) (Dec. 2023), 110–120. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2023/13.
(1)КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ТАТ АУРУЫ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА (P. STRIIFORMIS F. SP. TRITICI; P. TRITICINA F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІГІН ИММУНОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2023, No. 4 (100), 110-120. https://doi.org/10.37884/4-2023/13.
КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ТАТ АУРУЫ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА (P. STRIIFORMIS F. SP. TRITICI; P. TRITICINA F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІГІН ИММУНОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. (2023). Izdenister Natigeler, 4 (100), 110-120. https://doi.org/10.37884/4-2023/13
КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ТАТ АУРУЫ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА (P. STRIIFORMIS F. SP. TRITICI; P. TRITICINA F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІГІН ИММУНОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (100), p. 110–120, 2023. DOI: 10.37884/4-2023/13. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/375. Acesso em: 15 sep. 2026.
“КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ТАТ АУРУЫ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА (P. STRIIFORMIS F. SP. TRITICI; P. TRITICINA F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІГІН ИММУНОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”. 2023. Izdenister Natigeler, no. 4 (100) (December): 110-20. https://doi.org/10.37884/4-2023/13.
“КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ТАТ АУРУЫ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА (P. STRIIFORMIS F. SP. TRITICI; P. TRITICINA F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІГІН ИММУНОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ” (2023) Izdenister natigeler, (4 (100), pp. 110–120. doi:10.37884/4-2023/13.
[1]“КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ТАТ АУРУЫ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА (P. STRIIFORMIS F. SP. TRITICI; P. TRITICINA F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІГІН ИММУНОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, no. 4 (100), pp. 110–120, Dec. 2023, doi: 10.37884/4-2023/13.
“КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ТАТ АУРУЫ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА (P. STRIIFORMIS F. SP. TRITICI; P. TRITICINA F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІГІН ИММУНОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, no. 4 (100), Dec. 2023, pp. 110-2, https://doi.org/10.37884/4-2023/13.
“КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ТАТ АУРУЫ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА (P. STRIIFORMIS F. SP. TRITICI; P. TRITICINA F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІГІН ИММУНОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler, no. 4 (100) (December 6, 2023): 110–120. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/375.
1.КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ТАТ АУРУЫ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА (P. STRIIFORMIS F. SP. TRITICI; P. TRITICINA F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІГІН ИММУНОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2023 Dec. 6 [cited 2026 Sep. 15];(4 (100):110-2. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/375
1.КҮЗДІК БИДАЙ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ТАТ АУРУЫ ҚОЗДЫРҒЫШТАРЫНА (P. STRIIFORMIS F. SP. TRITICI; P. TRITICINA F. SP. TRITICI) ТӨЗІМДІЛІГІН ИММУНОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2023;(4 (100):110-120. doi:10.37884/4-2023/13