АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ АЛМҰРТ СОРТТАРЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҚ-ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІН  БАҒАЛАУ

Светлана  Алексеенко; Жанар  Кадирсизова; Сәуле Казыбаева; Бақытгүл  Қасенова

doi:10.37884/3-2023/36

Аңдатпа

Мақалада Алматы облысының топырақ‒климаттық жағдайларында орташа және кеш пісетін алмұрттың 5 (Ноябрьская, Выставочная, Бере Лигеля, Бере Боск, Ред Анжоу) және 6 (Айдана, Жаздык, Ароматная, Бостандык, Нагима, Талгарская красавица) отандық сорттарын зерттеу бойынша көпжылдық (2020-2022жж.) зерттеулердің нәтижелері келтірілген. Қыстық төзімділігі, бейімделгіштігі, орташа және максималды өнімділігі бағаланды және тұтынушылық жетілу кезінде алмұрт сорттарына дегустациялық баға берілді. Ең жақсы сорттар негізгі экономикалық құнды белгілердің қайнар көзі ретінде анықталды: ерте пісетіндігі, ауруға төзімділігі, ірі жемістілігі, тартымдылығы, жемістерінің жоғары дәмділігі, одан әрі селекциялық жұмыс үшін өнімділігі. Ең жоғары өнімділікпен қазақ селекциясының Ароматная, Жаздық, Талгарская красавица сорттары және молдаван алмұртының Ноябрьская сорттары ерекшеленді. Керемет дәмдік қасиеттерді Выставочная, Бере Лигеля сорттары және қазақстандық жаздық сорт Жаздық көрсетті. Жергілікті жағдайларға жақсы бейімделу Ноябрьская, Выставочная, Айдана, Бостандык, Ароматная сорттарында байқалды. Таңдалған сорттарды Алматы облысының бау-бақша шаруашылығы үшін тәжірибелік маңызы бар және оларды селекцияда экономикалық құнды белгілерінің донорлық сорттары ретінде және үйде өсіруге де пайдалану ұсынылады.Мақала «Био және IT-технологиялар жетістіктері негізінде жеміс-жидек, жаңғақ және жүзім дақылдарының сорттары мен будандарын құру». ҒТБ БМҚ BR 10765032 аясында даярланған.

алмұрт, бейімделгіштік, төзімділік, белгілер, сорт, селекция, бағалау, өнімділік , қысқы төзімділік, жеміс.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Минаков И. А., Куликов И. М. Проблемы и перспективы развития садоводства в России //Садоводство и виноградарство. – 2018. – №. 6. – С. 40-46.
2. Дугина Т. А., Калмыкова О. В., Калмыкова Е. В. Перспективы успешного развития садоводства на основе использования инноваций //Концепт. – 2015. – №. S21. – С. 16-20.
3. Алексеенко С.П. Оценка перспективных сортов груши по основным хозяйственно-ценным признакам//Вестник «Агропромышленный комплекс и пищевая промышленность».-А.-2013.-С.97-101.
4. Можар Н. В. Испытание новых сортов груши южноуральской селекции в условиях юга России //Плодоводство и виноградарство Юга России. – 2021. – №. 70. – С. 16-26.http://journalkubansad.ru/pdf/21/04/02.pdf
5. Долматов Е. А., Седов Е. Н. Итоги 70-летней работы по селекции груши во ВНИИСПК // Вестник Российской сельскохозяйственной науки. 2019. № 4. С. 36-41.
6. Плугатарь Ю. В. и др. Оценка сортов груши, выделенных из генофондовой коллекции Никитского ботанического сада по комплексу хозяйственно ценных признаков, с помощью микросателлитных маркеров //Вавиловский журнал генетики и селекции. – 2018. – Т. 22. – №. 1. – С. 60-68.
7. Солонкин А. В. и др. К СОЗДАНИЮ ВЫСОКОКАЧЕСТВЕННЫХ СОРТОВ ГРУШИ ОБЫКНОВЕННОЙ (PYRUS COMMUNIS L.) В НИЖНЕМ ПОВОЛЖЬЕ //Сельскохозяйственная биология. – 2022. – Т. 57. – №. 5. – С. 981-991.
8. Zhang M.-Y., Xue C., Hu H., Li J., Xue Y., Wang R., Fan J., Zou C., Tao S., Qin M., Bai B.,Li X., Gu C., Wu S., Chen X., Yang G., Liu Y., Sun M., Fei Z., Zhang S., Wu J. Genome-wideassociation studies provide insights into the genetic determination of fruit traits of pear. NatureCommunications, 2021, 12: 1144 (doi: 10.1038/s41467-021-21378-y).
9. Eremina O., Eremin V., Smirnov R. Genealogical analysis of large-fruited sweet cherry varieties in accordance with the s-locus of parental forms, and the pattern of inheritance of large-fruitedin the presence of s5 and s9 alle
10. Фазлиахметов Х.Н., Зарипова В.М. Селекция и новые сорта груши для республики Башкортостан. Известия Нижневолжского агроуниверситетского комплекса: Наука и высшее профессиональное образование, 2020, 4(60): 210-217 (doi: 10.32786/2071-9485-2020-04-20).
11. Кузнецов А. А. Новые сорта груши для условий Среднего Поволжья //ЧАСТНАЯ ГЕНЕТИКА И СЕЛЕКЦИЯ-ВЕКОВОЙ ОПЫТ В САДОВОДСТВЕ. – 2018. – С. 276-283.
12. Тарасова Г. Н., Тележинский Д. Д. Новые сорта груши для Среднего Урала //Современное садоводство–Contemporaryhorticulture. – 2018. – №. 3 (27). – С. 33-38.
13. Программа и методика сортоизучения плодовых, ягодных и орехоплодных культур /под ред. Е.Н. Седова, Т.П. Огольцовой. Орел, 1999. 606 с.
14. Программа и методика селекции плодовых, ягодных и орехоплодных культур /под ред. Е.Н. Седова. Орел, 1995. 503 с.
15. Программа Северо-Кавказского центра по селекции плодовых, ягодных, цветочно-декоративных культур и винограда на период до 2030 года / под общ. ред. Е.А. Егорова. Краснодар: СКЗНИИСиВ, 2013. 202с.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2023. АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ АЛМҰРТ СОРТТАРЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҚ-ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 3 (99) (Sep. 2023), 356–363. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2023/36.

(1)АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ АЛМҰРТ СОРТТАРЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҚ-ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2023, No. 3 (99), 356-363. https://doi.org/10.37884/3-2023/36.

АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ АЛМҰРТ СОРТТАРЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҚ-ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ. (2023). Izdenister Natigeler, 3 (99), 356-363. https://doi.org/10.37884/3-2023/36

АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ АЛМҰРТ СОРТТАРЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҚ-ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (99), p. 356–363, 2023. DOI: 10.37884/3-2023/36. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/341. Acesso em: 15 sep. 2026.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ АЛМҰРТ СОРТТАРЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҚ-ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ”. 2023. Izdenister Natigeler, no. 3 (99) (September): 356-63. https://doi.org/10.37884/3-2023/36.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ АЛМҰРТ СОРТТАРЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҚ-ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ” (2023) Izdenister natigeler, (3 (99), pp. 356–363. doi:10.37884/3-2023/36.

[1]“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ АЛМҰРТ СОРТТАРЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҚ-ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, no. 3 (99), pp. 356–363, Sep. 2023, doi: 10.37884/3-2023/36.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ АЛМҰРТ СОРТТАРЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҚ-ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (99), Sept. 2023, pp. 356-63, https://doi.org/10.37884/3-2023/36.

“АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ АЛМҰРТ СОРТТАРЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҚ-ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler, no. 3 (99) (September 29, 2023): 356–363. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/341.

1.АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ АЛМҰРТ СОРТТАРЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҚ-ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2023 Sep. 29 [cited 2026 Sep. 15];(3 (99):356-63. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/341

1.АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН ИНТРОДУКЦИЯЛАНҒАН ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ АЛМҰРТ СОРТТАРЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҚ-ҚҰНДЫ БЕЛГІЛЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2023;(3 (99):356-363. doi:10.37884/3-2023/36

[1] 1. Минаков И. А., Куликов И. М. Проблемы и перспективы развития садоводства в России //Садоводство и виноградарство. – 2018. – №. 6. – С. 40-46.

[2] 2. Дугина Т. А., Калмыкова О. В., Калмыкова Е. В. Перспективы успешного развития садоводства на основе использования инноваций //Концепт. – 2015. – №. S21. – С. 16-20.

[3] 3. Алексеенко С.П. Оценка перспективных сортов груши по основным хозяйственно-ценным признакам//Вестник «Агропромышленный комплекс и пищевая промышленность».-А.-2013.-С.97-101.

[4] 4. Можар Н. В. Испытание новых сортов груши южноуральской селекции в условиях юга России //Плодоводство и виноградарство Юга России. – 2021. – №. 70. – С. 16-26.http://journalkubansad.ru/pdf/21/04/02.pdf

[5] 5. Долматов Е. А., Седов Е. Н. Итоги 70-летней работы по селекции груши во ВНИИСПК // Вестник Российской сельскохозяйственной науки. 2019. № 4. С. 36-41.

[6] 6. Плугатарь Ю. В. и др. Оценка сортов груши, выделенных из генофондовой коллекции Никитского ботанического сада по комплексу хозяйственно ценных признаков, с помощью микросателлитных маркеров //Вавиловский журнал генетики и селекции. – 2018. – Т. 22. – №. 1. – С. 60-68.

[7] 7. Солонкин А. В. и др. К СОЗДАНИЮ ВЫСОКОКАЧЕСТВЕННЫХ СОРТОВ ГРУШИ ОБЫКНОВЕННОЙ (PYRUS COMMUNIS L.) В НИЖНЕМ ПОВОЛЖЬЕ //Сельскохозяйственная биология. – 2022. – Т. 57. – №. 5. – С. 981-991.

[8] 8. Zhang M.-Y., Xue C., Hu H., Li J., Xue Y., Wang R., Fan J., Zou C., Tao S., Qin M., Bai B.,Li X., Gu C., Wu S., Chen X., Yang G., Liu Y., Sun M., Fei Z., Zhang S., Wu J. Genome-wideassociation studies provide insights into the genetic determination of fruit traits of pear. NatureCommunications, 2021, 12: 1144 (doi: 10.1038/s41467-021-21378-y).

[9] 9. Eremina O., Eremin V., Smirnov R. Genealogical analysis of large-fruited sweet cherry varieties in accordance with the s-locus of parental forms, and the pattern of inheritance of large-fruitedin the presence of s5 and s9 alle

[10] 10. Фазлиахметов Х.Н., Зарипова В.М. Селекция и новые сорта груши для республики Башкортостан. Известия Нижневолжского агроуниверситетского комплекса: Наука и высшее профессиональное образование, 2020, 4(60): 210-217 (doi: 10.32786/2071-9485-2020-04-20).

[11] 11. Кузнецов А. А. Новые сорта груши для условий Среднего Поволжья //ЧАСТНАЯ ГЕНЕТИКА И СЕЛЕКЦИЯ-ВЕКОВОЙ ОПЫТ В САДОВОДСТВЕ. – 2018. – С. 276-283.

[12] 12. Тарасова Г. Н., Тележинский Д. Д. Новые сорта груши для Среднего Урала //Современное садоводство–Contemporaryhorticulture. – 2018. – №. 3 (27). – С. 33-38.

[13] 13. Программа и методика сортоизучения плодовых, ягодных и орехоплодных культур /под ред. Е.Н. Седова, Т.П. Огольцовой. Орел, 1999. 606 с.

[14] 14. Программа и методика селекции плодовых, ягодных и орехоплодных культур /под ред. Е.Н. Седова. Орел, 1995. 503 с.

[15] 15. Программа Северо-Кавказского центра по селекции плодовых, ягодных, цветочно-декоративных культур и винограда на период до 2030 года / под общ. ред. Е.А. Егорова. Краснодар: СКЗНИИСиВ, 2013. 202с.