Аңдатпа
Кіріспе. Жоғары сапалы арпаның жоғары өнімді сорттарын жасау Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенін дамыту жөніндегі стратегиялық міндеттерді іске асырады, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етеді, жоғары сапалы жем-шөп базасының тапшылығы проблемасын шешеді. Материалдар мен әдістер. 2024 – 2025 жылдары "А.И. Бараев атындағы АШҒӨО" ЖШС конкурстық сорт сынау питомнигінде жаздық арпаның 20 линиясы және алдын ала сорт сынау питомнигінде 40 линиясы зерттелді, олардың өнімділігі анықталды және биохимиялық бағалау жүргізілді. Нәтижелер және талқылау. Мақалада Солтүстік Қазақстанның далалы және құрғақ дала аймағының жағдайлары үшін жаздық арпа селекциясындағы зерттеулердің басым бағыты қарастырылған. Белгілер кешені бойынша жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде конкурстық сорт сынауда 7/10, 88/11-4, 52/12 линиялары және алдын ала сортты сынауда 127/14, 19/13-4, 58/10, 136/12 линиялары бөлінді. Зерттеу жылдарында КСИ-де ақуыздың максималды орташа шығымы 7/10 – 665,5 кг/га (стандартқа+ 46,3 кг/га) линиялары алынды. ПСИ-де пленкалы формалардағы ақуыздың максималды орташа шығымы 58/10 – 696,2 кг/га (стандартқа+63,7 кг/га), жалаңаш тұқымды формаларында 136/12 – 555,1 кг/га (стандартқа+11,2 кг/га) линияларынан алынды. Аминқышқылдарының құрамы бойынша екі перспективалық - 7/10 және 88/11-4 линиялары бөлінді. Аса маңызды аминқышқылдарының құрамы бойынша стандарттан 7/10 линиясы асып түсті. Қорытынды. Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде жоғары өнімділік пен астық сапасының жақсартылған көрсеткіштерін біріктіретін арпаның перспективалы селекциялық материалының генотиптері анықталды, бұл әрі қарайғы селекциялық жұмыстар үшін құнды.
Қаржыландыру немесе алғыс
01 Кіріспе
Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.
02 Әдебиеттер тізімі
- Bernád V., Al-Tamimi N., Langan P., Gillespie G., Dempsey T., Henchy J., Harty M., Ramsay L., Houston K., Macaulay M., Shaw P.D., Raubach S., Mcdonnel K.P., Russell J., Waugh R., Khodaeiaminjan M. and Negrão S. (2024). Unlocking the genetic diversity and population structure of the newly introduced two-row spring European HerItage Barley collecTion (ExHIBiT). Front. Plant Sci. 15:1268847. doi: 10.3389/fpls.2024.1268847
- Batakova O.B., Korelina V.A., Zobnina I.V. (2025). Perspektivnyj selekcionnyj material yachmenya yarovogo dlya ekstremal’nyh severnyh uslovij RF [Text] // Agrarnyj nauchnyj zhurnal. 2025. No 1. Рр. 11–16. http://dx.doi.org/10.28983/asj.y2025i1pp11-16. [in Russ.]
- Bajmuratov, A., Iskakov, A., & Sariev, B. (2024). Dostizнeniya i perspektivnye napravleniya selekcii yachmenya v kazahskom nii zemledeliya i rastenievodstva [Text] // Izdenister Natigeler, (2-1 (special), 53–65. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/539 [in Russ.]
- Capo-chichi L.J.A., Elakhdar A., Kubo T., Nyachiro J., Juskiw P., Capettini F., Slaski J.J., Ramirez G.H. and Beattie A.D. (2023). Genetic diversity and population structure assessment of Western Canadian barley cooperative trials. Front. Plant Sci. 13:1006719. doi: 10.3389/fpls.2022.1006719
- Dospekhov B.A. (1985). Metodika polevogo opyta [Text] - 5-e izd., dop. i pererab. — M.: Agropromizdat, 1985. 351 р. in Russ.]
- Doroshenko E.S., Filippov E.G., Doncova A.A., Sidorenko V.S. (2019). Izuchenie golozernyh sortov yarovogo yachmenya v usloviyah Severnogo Kavkaza [Text] - Zernobobovye i krupyanye kul’tury. 2019. № 2(30). Рр. 131-139. DOI 10.24411/2309-348X-2019-11103. – EDN PKJXAQ. [in Russ.]
- Elouadi F., Amri A., El-Baouchi A., Kehel Z., Jilal A. and Ibriz M. (2023). Genotypic and environmental effects on quality and nutritional attributes of Moroccan barley cultivars and elite breeding lines. Front. Nutr. 10:1204572. doi: 10.3389/fnut.2023.1204572
- Filippov E G., Bragin R.N., Doncova A.A., Doncov D.P. (2021). Ocenka ekologicheskoj plastichnosti i stabil’nosti sortov yarovogo yachmenya [Text] - Tavricheskij vestnik agrarnoj nauki. 2021. № 3(27). Рр. 172-179. DOI 10.33952/2542-0720-2021-3-27-172-179. EDN DWKKFC. [in Russ.]
- Lukina K.A. (2022). Golozernyj yachmen’: sistematika, selekciya i perspektivy ispol’zovaniya [Text] - Vavilovskij zhurnal genetiki i selekcii. 2022. T. 26. № 6. Рр. 524-536. DOI 10.18699/VJGB-22-64. – EDN KDBNLV. [in Russ.]
- Markevich D.V., Putyatin Yu.V., Tavrykina O.M. (2013). Sravnitel’nyj analiz sostava nezamenimyh aminokislot v osnovnoj produkcii zernovyh kul’tur [Text] // Pochvovedenie i agrohimiya. 2013. № 1(50). Рр. 178-185. EDN VJMWYJ. [in Russ.]
- Sumina A.V., Polonskij V.I. (2020). Soderzhanie cennyh veshchestv v zerne yachmenya, vyrashchennogo v kontrastnyh klimaticheskih usloviyah [Text] - Sibirskij vestnik sel’skohozyajstvennoj nauki. 2020. 50(1). 23-31. https://doi.org/10.26898/0370-8799-2020-1-3 [in Russ.]
- Minyaeva O.A. (2016). Aminokisloty, kak biologicheskie ob»ekty, v vodnyh rastvorah [Text]. Nauchnoe obozrenie. Biologicheskie nauki. 2016. № 6. Рр. 43-47. – EDN YHFBMP. [in Russ.]
- Malhotra N., Sharma P., Sood H., Chandora R., Arya M., Rana J.C. and Singh M. (2022). Agro-Morphological Characterization and Nutritional Profiling of Traditional Himalayan Crop Landraces for Their Promotion Toward Mainstream Agriculture. Front. Plant Sci. 13:898220. doi: 10.3389/fpls.2022.898220
- Mel’nikova O.V., Torikov V.E., Belous I.N., Sal’nikova I.A., Malyavko G.P., Sychev S.M. (2022). Urozhajnost’ i aminokislotnyj sostav zerna razlichnyh sortov yarovogo yachmenya v zavisimosti ot primeneniya biopreparatov. [Text] Agrarnaya nauka. 2022. (9). 137-142 https://doi.org/10.32634/0869-8155-2022-362-9-137-142 [in Russ.]
- Ob utverzhdenii metodiki provedeniya sortoispytaniya sel’skohozyajstvennyh rastenij. (2011). Prikaz i.o. Ministra sel’skogo hozyajstva Respubliki Kazahstan ot 13 maya 2011. № 06. 2/254. 164 р. [in Russ.]
- Publications. Statistics of agriculture, forestry, hunting and fishing. https://stat.gov.kz/ru/industries/business-statistics/stat-forrest-village-hunt-fish/publications/ [in Russ.]
- Sorokin O.D. (2012). Prikladnaya statistika na komp’yutere. [Text] - 2-e izd. Novosibirsk, 2012. 282 р. [in Russ.]
- Zajceva I.Yu., Shchennikova I.N., Lisicyn E.M. (2024). Iskhodnyj material dlya selekcii sortov yarovogo yachmenya s vysokim kachestvom zerna. [Text] // Trudy po prikladnoj botanike, genetike i selekcii. 2024;185(2):82-94. https://doi.org/10.30901/2227-8834-2024-2-82-94 [in Russ.]