Аңдатпа
Кіріспе. А.И. Бараев атындағы Астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығының аумағында қорғаныш орман белдеулерін құру тарихына арналған экскурсия ұсынылды. Ақмола облысының құрғақ дала жағдайында экологиялық жағдайды жақсартуда желден қорғайтын орман белдеулерінің маңызы қарастырылады. Бұл микроклиматтың қалыптасуынан, жел жүктемесінің төмендеуінен, қардың мол жиналуынан, су эрозиясының азаюынан және өсімдіктерге өолжетімді ылғал қорының артуынан көрінеді. Аталған факторлар, сайып келгенде, өсірілетін дақылдардың өнімділігін арттыруға ықпал етеді. Зерттеудің мақсаты – қорғаныш орман белдеулерінің әртүрлі дәнді дақыл дардың өнімділігіне деңгейіне әсерін анықтау. Әр түрлі дақылдар мен сорттардың өсу жағдайларын жақсартуға жауап беру ерекшеліктерін бағалау және олардың әлеуетті өнімділігін анықтаңыз. Қолайлы жағдайларда ең құнды және перспективалы сорттардың бастапқы тұқым шаруашылығын ұйымда стыру арқылы олардың тұқымын көбейту үдірісін жеделдету. Материалдар мен әдістер. Қорғаныш орман белдеулерінің микроклиматтық әсерін бағалау жөніндегі тәжірибелер үш дақылда жүргізілді: жаздық жұмсақ бидай, қарақұмық және тары. Зерттеу питомниктері ауданы 25 м2 болатын учаскелерде төрт қайталаныммен конкурстық сорт сынау әдісі бойынша орналастырылды. Жаздық жұмсақ бидай бойынша Астана, Ақмола 2 және Шортанды 95 жақсартылған сорттары стандарт ретінде пайдаланылды. Қарақұмық пен тары бойынша Шортанды ірі дәнді және Шортанды 7 сорттары бақылау сорттары ретінде пайдаланылды. Нәтижелер және талқылау. Жаздық жұмсақ бидай, қарақұмық және тары өнімділігінің артуы мысалында қорғаныш орман белдеулерінде дәнді дақылдарды өсірудің жоғары тиімділігі көрсетілген. Кәдімгі агротехнологиялық жағдайларда жаздық жұмсақ бидайдың ең жақсы үлгілерінің өнімділігі 24,4–28,8 ц/га, қарақұмықтікі 17,8–19,4 ц/га, тарыныкі 20,9–22,5 ц/га болды. Ал қорғаныш орман белдеулерінің ықпал ету аймағында өсірген кезде бидай өнімділігі 37,8–53,9 ц/га, қарақұмықтікі 22,1–25,1 ц/га құрады, ал тарыныкі 26,5–28,2 ц/га болды. Қорытындылар. Атмосфера лық және топырақ құрғақшылығының тұрақты байқалуына қарамастан, үш жылдық сынақ барысында қорғаныш орман белдеулерінің өсірілген дақылдардың өнімділігіне оң әсері ететіні анықталды. Өсіру жағдайларының фоны бақылау сорттары мен селекциялық желілердің өнімділігіне айтарлықтай әсер етті. Зерттеудің екі өсіру фонын қолдану конкурстық сорт сынау кезеңінде селекциялық материалды құрғақшылыққа төзімділігі, өсуі мен дамуының жақсаруына жауап беру қабілеті және бейімделгіштігі бойынша объективті бағалауға мүмкіндік береді.
Қаржыландыру немесе алғыс
01 Кіріспе
Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.
02 Әдебиеттер тізімі
- Bochkarev, N.P., Kudryavtsev, M.A., Lobanov, I.I., Vavilin, D.A. & Surodeev, M.S. (2025). Sravnitel’nyi analiz vliyaniya nasazhdenii i vetrozashchitnykh polos na sostoyanie agrogeosistem na primere Belgorodskoi oblasti [Comparative analysis of the influence of plantations and windbreaks on the state of agrogeosystems using the Belgorod Region as an example]. Izvestiya Dagestanskogo gosudarstvennogo pedagogicheskogo universiteta. Estestvennye i tochnye nauki, 19(2), 41–49. https://doi.org/10.31161/1995-0675-2025-19-2-41-49 [in Russ.]
- Baisholanov, S., Akshalov, K., Mukanov, Y., Zhumabek, B. & Karakulov, E. (2024). Agro-climatic zoning of the territory of Northern Kazakhstan for zoning of agricultural crops under conditions of climate change. Climate, 13(1), 3. https://doi.org/10.3390/cli13010003
- Cheverdina, Y., Bespalova, V. & Titova, V. (2023). Changes in parameters of effective soil fertility in the Kamennaya Steppe under the effect of forest shelter belts allocated to various landscapes // Moscow University Soil Science Bulletin, 78(Suppl. 1), 18–27. https://doi.org/10.3103/S0147687423060030
- Driscoll, E. & de Beurs, K. (2024). Using satellite imagery to track the development of the Green Belt of Astana, Kazakhstan: A remote sensing perspective on artificial forestry development. Remote Sensing Applications: Society and Environment, 38(3), 101543. https://doi.org/10.1016/j.rsase.2025.101543
- Huiliang, L., Yongdong, W., Shengyu, L., Aikedai, A. & Haifeng, W. (2022). Efficiency of various shelterbelt configurations: A wind tunnel study. Atmosphere, 13(7), 1022. https://doi.org/10.3390/atmos13071022
- Konishcheva, A.V. & Klochkova, N.L. (2021). Lesozashchitnye polosy, ikh rol’ v sokhranenii plodorodiya, vidy i naznachenie [Protective forest belts, their role in preserving soil fertility, types and purposes] // Sbornik statei Mezhdunarodnoi nauchno-prakticheskoi konferentsii «World Science: Problems and Innovations». Penza, 124–126. [in Russ.]
- Vasil’chenko, N.I., Zvyagin, G.A. & Petrova, A.A. (2020). Vliyanie polezashchitnykh lesopolos na osnovnye pokazateli plodorodiya chernozemov yuzhnogo Severnogo Kazakhstana [The influence of field-protective forest belts on the main fertility indicators of chernozems in southern Northern Kazakhstan] // Vestnik Ryazanskogo gosudarstvennogo agrotekhnologicheskogo universiteta im. P.A. Kostycheva, 1, 9–15. https://doi.org/10.36508/RSATU.2020.45.1.002 [in Russ.]
- Primakov, N.V. (2021). Vliyanie polezashchitnykh lesnykh polos na mikroklimat i strukturu agrolandshaftov [The influence of field protective forest belts on the microclimate and structure of agricultural landscapes] // Polythematic Online Scientific Journal of Kuban State Agrarian University, 11(3), 54–77. https://doi.org/10.31774/2712-9357-2021-11-3-54-77 [in Russ.]
- Romanovskaya, Yu.A. (2023). Dinamika ekosistem lesozashchitnykh polos v zasushlivykh regionakh [Dynamics of forest shelterbelt ecosystems in arid regions] // Izvestiya Rossiiskoi akademii nauk. Seriya geograficheskaya, 87(4), 780–792. https://doi.org/10.31857/S2587556623040118 [in Russ.]
- Savenkova, I.V. & Pashkov, S.V. (2020). Sovremennoe sostoyanie zashchitnykh lesopolos Severnogo Kazakhstana [Current state of protective forest belts in Northern Kazakhstan]. Vestnik MGPU. Seriya «Estestvennye nauki», 1(37), 57–67. https://doi.org/10.25688/2076-9091.2020.37.1.7 [in Russ.]
- Sarsekova, D.N., Kentbaev, E.Zh. & Danchenko, M.A. (2024). Monitoring polezashchitnykh lesnykh polos na sel’skokhozyaistvennykh ugod’yakh Akmolinskoi oblasti i modelirovanie prudov-nakopitelei talykh vod [Monitoring of field-protective forest belts on agricultural lands in Akmola Region and modeling of meltwater storage ponds]. Research, Results, 2(102), 295–304. https://doi.org/10.52578/2305-9397-2025-2-3-35-47 [in Russ.]
- Shinkarenko, S.S. (2022). Sravnitel’nyi analiz sokhrannosti gosudarstvennykh zashchitnykh i polezashchitnykh lesnykh polos [Comparative analysis of the preservation status of state-protected and field-protective forest belts] // Izvestiya Nizhnevolzhskogo agrouniversitetskogo kompleksa: Nauka i vysshee professional’noe obrazovanie, 4(68), 65–79. https://doi.org/10.32786/2071-9485-2022-04-08 [in Russ.]
- Sarsekova, D., Perzadayeva, A., Kitaibekova, S. & Ayan, S. (2021). Recommendations for sustainable greening of urbanized ecosystems in dry-steppe zones of Akmola Region, Kazakhstan // Alinteri Journal of Agricultural Sciences, 36(1), 99–108. https://doi.org/10.47059/alinteri/V36I1/AJAS21016
- Smagulov, Y.N. (2021). Spatial differentiation of the impact of climate change on agriculture in Akmola Oblast. Arid Ecosystems, 11, 279–286. https://doi.org/10.1134/S2079096121030124
- Treshchevskaya, E.I., Tikhonova, E.N. & Golyadkina, I.V. (2025). Zashchitnye lesnye polosy kak sostavnaya chast’ meropriyatii po biologicheskoi rekul’tivatsii tekhnogenno narushennykh zemel’ [Protective forest belts as an integral part of biological reclamation measures for technologically disturbed lands]. Biosfera, 17(2), 22–39. https://doi.org/10.21266/2079-4304.2025.252.22-39 [in Russ.]
- Yapiyev, V., Skrzypek, G., Verhoef, A., Macdonald, D. & Sagin, Z. (2020). Between boreal Siberia and arid Central Asia–Stable isotope hydrology and water budget of Burabay National Nature Park ecotone (Northern Kazakhstan) // Journal of Hydrology: Regional Studies, 27, 100644. https://doi.org/10.1016/j.ejrh.2019.100644
- Zamiusskaya, E.V., Koza, V.A. & Kramareva, T.N. (2021). Sostoyanie polezashchitnykh polos v usloviyakh stepnoi zony Voronezhskoi oblasti [The state of field-protective forest belts under the conditions of the steppe zone of the Voronezh Region]. Materialy Vserossiiskoi molodezhnoi nauchno-prakticheskoi konferentsii «Sovremennye problemy ekologii zhivotnogo i rastitel’nogo mira», 15–19. https://doi.org/10.34220/MPEAPW2021_ [in Russ.]