Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

БАЯНАУЫЛ ҰЛТТЫҚ ТАБИҒИ ПАРКІНІҢ АУМАҒЫНДАҒЫ ЖЕБІРШӨПТІҢ (THYMUS SERPYLLUM L.) ГЕОХИМИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Гүлмира Асылбекова 1 , Бибігүл Жұмабекова 1 , Айжан Акмуллаева 2 , Бактигуль Раимбекова 3 , Аладдин Гадимов 4

1 Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті, Павлодар, Қазақстан; 2 Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан Республикасы; 3 Қазақ ұлттық әйелдер педагогикалық университеті, Алматы, Қазақстан; 4 Әзірбайжан Республикасы Ғылым және білім министрлігінің Ботаника институты

doi.org/10.37884/3-2026/05 Бет. 62-70 Қабылданды 21.03.2026 Жарияланды 30.06.2026

Аңдатпа

Өсімдіктер әлемі экожүйенің ең сезімтал құрамдас бөліктерінің бірі ретінде қоршаған ортаның жай-күйін бағалауда маңызды индикатор болып табылады. Бұл мақалада өсімдіктер экологиялық жағдайларды бағалау үшін қолданылатын екі өңір қарастырылады: Польшадағы Познань қаласы және Қазақстандағы Баянауыл ұлттық табиғи паркі. Зерттеу өсімдіктердің микроэлементтік құрамын талдауға негізделген, бұл табиғи және антропогендік факторлардың экожүйеге әсерін бағалауға мүмкіндік береді. Зерттеу объектісі ретінде әртүрлі климаттық және экологиялық жағдайларда өсетін, сыртқы әсерлерге төзімділігімен ерекшеленетін жебіршөп (Thymus serpyllum L.) таңдалды. Микроэлементтердің мөлшерін анықтау үшін жоғары дәлдікті қамтамасыз ететін және алынған мәліметтердің қайталанымдылығын қамтамасыз ететін рентген-спектральдық әдіс қолданылды. Нәтижелер өңірлер арасында микроэлемент концентрациясының елеулі айырмашылықтарын көрсетті. Баянауыл ұлттық табиғи паркінде көп элементтердің мөлшері жоғары болып, бұл топырақ геохимиясының ерекшеліктері мен табиғи ландшафттық жағдайларға байланысты. Ал урбанизацияланған Познань қаласында антропогендік ластанудың ізі байқалып, өсімдіктерде кремний мен скандий сияқты химиялық элементтердің жинақталуы тіркелді. Анықталған деректер өсімдіктердің химиялық құрамының қоршаған ортаның жай-күйін бағалауда сенімді индикатор бола алатынын растайды. Өсімдіктердің микроэлементтік құрамын зерттеу ластану көздерін анықтауға ғана емес, сонымен қатар экожүйелерді қорғау стратегияларын әзірлеуге және антропогендік әсерлер мен климаттық факторларға байланысты өзгерістерді мониторингтеуге де ықпал етеді.

геохимиялық құрам, экология, биомониторинг, биоиндикаторлар, ұлттық табиғи парк, биогеохимия

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Alekseenko V.A., Alekseenko A.V. 2014. Chemical elements in urban soils. — Moscow: Logos. — 372 p. [in Russ.]
  2. Assylbekova G. 2013. Estimation of chemical composition of the ashes from black poplar (Populus nigra L.) leaves in the urban ecosystem of Pavlodar. World Applied Sciences Journal. — 21(9). — Pp. 1309–1315. https://doi.org/10.5829/idosi.wasj.2013.21.9.2925 [in Eng.]
  3. Assylbekova G., Zhumabekova B., Klimenko M., Khan S.M., Aubakirova K. 2025. Technogenic effects on Scots pine generative organs: A cross-country study. Acta Biologica Sibirica. — 11. — Pp. 1–12. https://doi.org/10.5281/zenodo.14637256 [in Eng.]
  4. Baranovskaia N.V. 2003. Elemental composition of biological materials and its use for identifying anthropogenically transformed territories. — Tomsk: TPU. — 172 p. [in Russ.]
  5. Bezel V.S., Zhuikova T.V., Dulia O.V., Balyberdina N.S. 2019. Intraspecific variability of metal tolerance in Taraxacum officinale. Russian Journal of Ecology. — 50. — Pp. 331–336. [in Russ.]
  6. Bussurmanova A. 2023. The influence of pH of the environment on soil stability. Yessenov Science Journal. — 45(2). — Pp. 209–217. https://doi.org/10.56525/ISDW8081 [in Eng.]
  7. Ermakov V.V., Tyutikov S.F. 2008. Geochemical ecology of animals. — Moscow: Nauka. — 315 p. [in Russ.]
  8. Ermokhin Yu.I., Sindireva A.V., Trubina N.K., Servulia V.A. 2004. Comprehensive assessment of heavy metal transfer and impact in the “soil–plant–animal” system. Proceedings of the III International Scientific Conference. — Semipalatinsk. — Pp. 44–49. [in Russ.]
  9. Fan K.K., Chu H., Eldridge D.J., Gaitan J.J., Liu Y.R., Sokoya B., Sun W. 2023. Soil biodiversity supports the delivery of multiple ecosystem functions in urban greenspaces. Nature Ecology & Evolution. — 7(1). — Pp. 113. https://doi.org/10.1038/s41559-022-01935-4 [in Eng.]
  10. Li J., Abliz A., Nueraihemaiti B., Guo D., Liu X. 2025. Evaluation and source analysis of plant heavy metal pollution in Kalamaili Mountain Nature Reserve. Plants. — 14(10). — 1521. https://doi.org/10.3390/plants14101521 [in Eng.]
  11. Rikhvanov L.P., Arkhangelskaya T.A., Zamyatina Yu.L. 2015. Dendroradiography as a method for retrospective assessment of radioecological conditions. — Tomsk: TPU. — 148 p. [in Russ.]
  12. Satkanov M., Tazhibay D., Zhumabekova B., Assylbekova G., Abdukarimov N., Nurbekova Zh., Kulatayeva M., Aubakirova K., Alikulov Z. 2024. Method for assessing the content of molybdenum enzymes in the internal organs of fish. MethodsX. — 11. — Article 102576. https://doi.org/10.1016/j.mex.2024.102576 [in Eng.]
  13. Shaimardanova B.Kh., Assylbekova G.E., Baranovskaia N.V. 2010. Bioindication of urban ecosystems based on chemical element content in Populus nigra L. leaves. Vestnik TSU. Biology. — 338. — Pp. 212–216. [in Russ.]
  14. Shahar B., Indira A., Santosh O., Dolma N., Chongtham N. 2023. Nutritional composition and antioxidant activity of Thymus serpyllum L. Measurement: Food. — 10. — Article 100092. https://doi.org/10.1016/j.meafoo.2023.100092 [in Eng.]
  15. Shi J., Zhao D., Ren F., Huang L. 2023. Spatiotemporal variation of soil heavy metals in China: pollution status and risk assessment. Science of the Total Environment. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2023.161768 [in Eng.]
  16. World Plants. 2025. Synonymous checklist and distribution of the world flora. Available at: https://www.worldplants.de (accessed 2025). [in Eng.]
  17. Zhumabekova B., Tarasovskaya N., Klimenko M., Shakeneva D., Assylbekova G. 2025. Flora checklist in the Bayanaul State National Nature Park, Kazakhstan. Plants. — 14(7). — 1119. https://doi.org/10.3390/plants14071119 [in Eng.]
  18. Zhumadina Sh., Abilova S., Bulekbayeva L., Tarasovskaya N., Zhumadilov B. 2023. Anthropogenic impact on forest ecosystems: Bayanaul National Park case study. Polish Journal of Environmental Studies. — 32(4). — Pp. 3937–3945. https://doi.org/10.15244/pjoes/162053 [in Eng.]

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. БАЯНАУЫЛ ҰЛТТЫҚ ТАБИҒИ ПАРКІНІҢ АУМАҒЫНДАҒЫ ЖЕБІРШӨПТІҢ (THYMUS SERPYLLUM L.) ГЕОХИМИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler. 28, 3 (111) (Jun. 2026), 62–70. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2026/05.
(1)БАЯНАУЫЛ ҰЛТТЫҚ ТАБИҒИ ПАРКІНІҢ АУМАҒЫНДАҒЫ ЖЕБІРШӨПТІҢ (THYMUS SERPYLLUM L.) ГЕОХИМИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler 2026, 28 (3 (111), 62-70. https://doi.org/10.37884/3-2026/05.
БАЯНАУЫЛ ҰЛТТЫҚ ТАБИҒИ ПАРКІНІҢ АУМАҒЫНДАҒЫ ЖЕБІРШӨПТІҢ (THYMUS SERPYLLUM L.) ГЕОХИМИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(3 (111), 62-70. https://doi.org/10.37884/3-2026/05
БАЯНАУЫЛ ҰЛТТЫҚ ТАБИҒИ ПАРКІНІҢ АУМАҒЫНДАҒЫ ЖЕБІРШӨПТІҢ (THYMUS SERPYLLUM L.) ГЕОХИМИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 3 (111), p. 62–70, 2026. DOI: 10.37884/3-2026/05. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1257. Acesso em: 15 sep. 2026.
“БАЯНАУЫЛ ҰЛТТЫҚ ТАБИҒИ ПАРКІНІҢ АУМАҒЫНДАҒЫ ЖЕБІРШӨПТІҢ (THYMUS SERPYLLUM L.) ГЕОХИМИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (3 (111): 62-70. https://doi.org/10.37884/3-2026/05.
“БАЯНАУЫЛ ҰЛТТЫҚ ТАБИҒИ ПАРКІНІҢ АУМАҒЫНДАҒЫ ЖЕБІРШӨПТІҢ (THYMUS SERPYLLUM L.) ГЕОХИМИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ” (2026) Izdenister natigeler, 28(3 (111), pp. 62–70. doi:10.37884/3-2026/05.
[1]“БАЯНАУЫЛ ҰЛТТЫҚ ТАБИҒИ ПАРКІНІҢ АУМАҒЫНДАҒЫ ЖЕБІРШӨПТІҢ (THYMUS SERPYLLUM L.) ГЕОХИМИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 3 (111), pp. 62–70, Jun. 2026, doi: 10.37884/3-2026/05.
“БАЯНАУЫЛ ҰЛТТЫҚ ТАБИҒИ ПАРКІНІҢ АУМАҒЫНДАҒЫ ЖЕБІРШӨПТІҢ (THYMUS SERPYLLUM L.) ГЕОХИМИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 3 (111), June 2026, pp. 62-70, https://doi.org/10.37884/3-2026/05.
“БАЯНАУЫЛ ҰЛТТЫҚ ТАБИҒИ ПАРКІНІҢ АУМАҒЫНДАҒЫ ЖЕБІРШӨПТІҢ (THYMUS SERPYLLUM L.) ГЕОХИМИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. Izdenister natigeler 28, no. 3 (111) (June 30, 2026): 62–70. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1257.
1.БАЯНАУЫЛ ҰЛТТЫҚ ТАБИҒИ ПАРКІНІҢ АУМАҒЫНДАҒЫ ЖЕБІРШӨПТІҢ (THYMUS SERPYLLUM L.) ГЕОХИМИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];28(3 (111):62-70. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1257
1.БАЯНАУЫЛ ҰЛТТЫҚ ТАБИҒИ ПАРКІНІҢ АУМАҒЫНДАҒЫ ЖЕБІРШӨПТІҢ (THYMUS SERPYLLUM L.) ГЕОХИМИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler. 2026;28(3 (111):62-70. doi:10.37884/3-2026/05