ҚЫЗЫЛОРДА ҚАЛАСЫ МЫСАЛЫНДА ТӨГІНДІ СУЛАРДЫ  АУЫЛШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ПАЙДАЛАНУДЫ ҒЫЛЫМИ-ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ  ТҰРҒЫДАН ЗЕРТТЕУ

Өркен Баймаханов; Малохат Абдукадирова; Кайрат Акылбаев; Абзал Шегенбаев; Аксауле Олжабаева

doi:10.37884/3-2026/11

Аңдатпа

Қызылорда облысы Қазақстан Республикасының экологиялық тұрғыдан ең осал аймақтарының бірі болып саналады. Арал теңізінің сарқылуы, замануи тазарту технологияларының жетіспеушілігі сонымен қатар антропогендік жүктемелердің артуы салдарынан туындаған теріс үдерістер халықтың денсаулығына, өңір экономикасы мен су ресурстары саласына айтарлықтай кері әсерін тигізуде. Қалалардың тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығының, сондай-ақ агроөнеркәсіп кешенінің дамуы мен антропогендік жүктемелер төгінді сулардың орасан зор көлемде жиналуына әкелді. Бұл қалалар маңындағы қоршаған ортаның ластану қаупін күшейтіп, онсыз да өсіп келе жатқан экологиялық жағдайды одан әрі ушықтыруда. Осы жағымсыз үдерістерді басшылыққа алып Қызылорда қаласы мысалында төгінді суларды кәдеге жарату тұрғысында ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілуде. Тәжірибе жұмыстары Қызылорда қаласы, Тасбөгет кентіндегі модульдік биологиялық тазарту станциясында (МБТС) орындалды. МБТС- ның өнімділігі тәулігіне 6400 м³, қамтылған халық саны – 120,6 мың адамды құрайды. Нақты төгінді сулар көлемі: орташа - тәулігіне 2000 м³, ең жоғары - тәулігіне 5200 м³, тозу деңгейі – 18 %-ды құрап отыр. Кәріз желісінің жалпы ұзындығы - 1871 км, халықты қамту деңгейі – 30 %-ыз.Төгінді сулар жиналатын тоған ауданы 55 гектар, тереңдігі – 1,5 метрді құрайды. Ғылыми-зерттеу жұмысытары 100 м2 құрайтын аумақта жүргізілді. Қазахстан-16, Самур-68, Могар-КазНИИЗиР-80 малазықтық сұрыптары төгінді суларды қосымша тазарту арқылы суарылды.

төгінді су, жаһандық жылыну, су тапшылығы, қосымша тазарту, малазықтық дақылдар

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

Bajmakhanov,O., Umirzakov, S., Begaliev K., Baimanov Zh., Akylbaev K., Shegenbaev A., Musirep A. (2025). Kazakstandyk-Aral onirinin ar turli agroekologiyalyk zhagdailarinda taza zhane togindi sularmen kant kumayi dakylyn suarudyn tiimdi tekhnologiyasyn zertteu // Izdenister, Natizheler, 2025. (1 (105). Рр. 255–268. https://doi.org/10.37884/1-2025/30;[in Kazakh]
Bajmakhanov O.,Umirzakov S., M.N.Abdukodırova, K.I. Akylbaev, Shegenbaev A.T., Daldabaeva G.T., Bulanbaeva P.U. (2025). Togindi sulardyn zher asty sularyna zhane malazyqtyq daqyldardyn quramyna aseri // Izdenister, natizheler, 2025. – №2 (106), https://doi.org/10.37884/2-2025/45;[in Kazakh]
Bajmakhanov O.S., Omirzakov S.I., Akylbaev K.I., Daldabaeva G.T., ShegenbaevA.T., Shalabaeva G.A. (2025). Kyzylorda kalasy mysalynda togindi sulardy agash ekpeleri men malazyktyk dakyldardy suaru ushin gylymi demonstratsiyalyk alandy daiyndau men su sapasyn bagalau. Korkyt Ata atyndagy KU Khabarshysy. 2025. № 3–1 (74). Рр. 81–93.https://doi.org/10.52081/bkaku.2025.v74.i3-1.317 ;[in Kazakh]
María del Pilar Salazar-Vargas, Yosune Miquel ajauregui, Hilda Guerrero-Garcia-Rojas (2026). Unveiling the Evolution of Adaptation Economics // A Systematic and Bibliometric Review of Collaborations, Methodologies, and Research Frontiers 2010–2023, MDPI Climate, 2026. 14. 68, https://doi.org/10.3390/cli14030068;
Manhong Wang, Irshad Ahmad, Bin Qin, Lei Chen (2025). Identification and Comprehensive Evaluation of Drought Tolerance in Sorghum During Germination and Seedling Stages, Plants 2025, 14. 1793, https://doi.org/10.3390/plants14121793;
Nicoleta Ungureanu, Valentin Vlădut, Gheorghe Voicu (2020). Water Scarcity and Wastewater Reusein Crop Irrigation, MDPI Sustainability 2020, 12, 9055, doi:10.3390/su12219055;
Perizat Bulanbayeva, Asylkhan Shomantayev, Orken Baimakhanov (2025). Optimization and evaluation of wastewater and groundwater blending for irrigation in Arid Regions of Kazakhstan // Eurasian Journal of Soil Science. Volume 14. Issue 4, Oct 2025, Pages 359-375, DOI: 10.18393/ejss.1753346;
Rasheed A. Abdulraheem, Ralph N. Martins, Prashant Bharadwaj, Zhaoyu Li, Ranil Coorey (2024). Nutrients and polyphenols-rich Sorghum bicolor genotypes as complementary therapy for Alzheimer’s disease // Phytochem Rev (2024) 23:1889–1912, https://doi.org/10.1007/s11101-024-09942-y;
Ruidong Zhang, JiarongChang, Haiyun Chen, Jiaqi Li, Kun Huang (2024). Transcriptomic Insights into Drought Survival Strategy of Sorghum bicolor (L.) Moench during Early Growth under Polyethylene Glycol-Simulated Conditions // Agronomy 2024, 14, 2364. https://doi.org/10.3390/agronomy14102364;
Yixian Chen, Sofie De Geeter, Jean Poesen (2026). Global patterns of gully occurrence and their sensitivity to environmental changes // International Soil and Water Conservation Research 14 (2026) 100572, https://doi.org/10.1016/j.iswcr.2025.09.004;
Xiling Chang, Shuangxing Zhang, Changyu Cao, Jianfei Zhou (2024). Transcriptome analysis and characteristics of drought resistance related genes in four varieties of foxtail millet [Setariaitalica], Heliyon 10 (2024) e38083, https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e38083.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. ҚЫЗЫЛОРДА ҚАЛАСЫ МЫСАЛЫНДА ТӨГІНДІ СУЛАРДЫ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ПАЙДАЛАНУДЫ ҒЫЛЫМИ-ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 28, 3 (111) (Jun. 2026), 136–146. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2026/11.

(1)ҚЫЗЫЛОРДА ҚАЛАСЫ МЫСАЛЫНДА ТӨГІНДІ СУЛАРДЫ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ПАЙДАЛАНУДЫ ҒЫЛЫМИ-ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (3 (111), 136-146. https://doi.org/10.37884/3-2026/11.

ҚЫЗЫЛОРДА ҚАЛАСЫ МЫСАЛЫНДА ТӨГІНДІ СУЛАРДЫ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ПАЙДАЛАНУДЫ ҒЫЛЫМИ-ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН ЗЕРТТЕУ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(3 (111), 136-146. https://doi.org/10.37884/3-2026/11

ҚЫЗЫЛОРДА ҚАЛАСЫ МЫСАЛЫНДА ТӨГІНДІ СУЛАРДЫ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ПАЙДАЛАНУДЫ ҒЫЛЫМИ-ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 3 (111), p. 136–146, 2026. DOI: 10.37884/3-2026/11. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1243. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ ҚЫЗЫЛОРДА ҚАЛАСЫ МЫСАЛЫНДА ТӨГІНДІ СУЛАРДЫ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ПАЙДАЛАНУДЫ ҒЫЛЫМИ-ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН ЗЕРТТЕУ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (3 (111): 136-46. https://doi.org/10.37884/3-2026/11.

“ ҚЫЗЫЛОРДА ҚАЛАСЫ МЫСАЛЫНДА ТӨГІНДІ СУЛАРДЫ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ПАЙДАЛАНУДЫ ҒЫЛЫМИ-ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН ЗЕРТТЕУ” (2026) Izdenister natigeler, 28(3 (111), pp. 136–146. doi:10.37884/3-2026/11.

[1]“ ҚЫЗЫЛОРДА ҚАЛАСЫ МЫСАЛЫНДА ТӨГІНДІ СУЛАРДЫ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ПАЙДАЛАНУДЫ ҒЫЛЫМИ-ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН ЗЕРТТЕУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 3 (111), pp. 136–146, Jun. 2026, doi: 10.37884/3-2026/11.

“ ҚЫЗЫЛОРДА ҚАЛАСЫ МЫСАЛЫНДА ТӨГІНДІ СУЛАРДЫ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ПАЙДАЛАНУДЫ ҒЫЛЫМИ-ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН ЗЕРТТЕУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 3 (111), June 2026, pp. 136-4, https://doi.org/10.37884/3-2026/11.

“ ҚЫЗЫЛОРДА ҚАЛАСЫ МЫСАЛЫНДА ТӨГІНДІ СУЛАРДЫ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ПАЙДАЛАНУДЫ ҒЫЛЫМИ-ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН ЗЕРТТЕУ”. Izdenister natigeler 28, no. 3 (111) (June 30, 2026): 136–146. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1243.

1.ҚЫЗЫЛОРДА ҚАЛАСЫ МЫСАЛЫНДА ТӨГІНДІ СУЛАРДЫ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ПАЙДАЛАНУДЫ ҒЫЛЫМИ-ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];28(3 (111):136-4. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1243

1.ҚЫЗЫЛОРДА ҚАЛАСЫ МЫСАЛЫНДА ТӨГІНДІ СУЛАРДЫ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ПАЙДАЛАНУДЫ ҒЫЛЫМИ-ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 2026;28(3 (111):136-146. doi:10.37884/3-2026/11

[1] Bajmakhanov,O., Umirzakov, S., Begaliev K., Baimanov Zh., Akylbaev K., Shegenbaev A., Musirep A. (2025). Kazakstandyk-Aral onirinin ar turli agroekologiyalyk zhagdailarinda taza zhane togindi sularmen kant kumayi dakylyn suarudyn tiimdi tekhnologiyasyn zertteu // Izdenister, Natizheler, 2025. (1 (105). Рр. 255–268. https://doi.org/10.37884/1-2025/30;[in Kazakh]

[2] Bajmakhanov O.,Umirzakov S., M.N.Abdukodırova, K.I. Akylbaev, Shegenbaev A.T., Daldabaeva G.T., Bulanbaeva P.U. (2025). Togindi sulardyn zher asty sularyna zhane malazyqtyq daqyldardyn quramyna aseri // Izdenister, natizheler, 2025. – №2 (106), https://doi.org/10.37884/2-2025/45;[in Kazakh]

[3] Bajmakhanov O.S., Omirzakov S.I., Akylbaev K.I., Daldabaeva G.T., ShegenbaevA.T., Shalabaeva G.A. (2025). Kyzylorda kalasy mysalynda togindi sulardy agash ekpeleri men malazyktyk dakyldardy suaru ushin gylymi demonstratsiyalyk alandy daiyndau men su sapasyn bagalau. Korkyt Ata atyndagy KU Khabarshysy. 2025. № 3–1 (74). Рр. 81–93.https://doi.org/10.52081/bkaku.2025.v74.i3-1.317 ;[in Kazakh]

[4] María del Pilar Salazar-Vargas, Yosune Miquel ajauregui, Hilda Guerrero-Garcia-Rojas (2026). Unveiling the Evolution of Adaptation Economics // A Systematic and Bibliometric Review of Collaborations, Methodologies, and Research Frontiers 2010–2023, MDPI Climate, 2026. 14. 68, https://doi.org/10.3390/cli14030068;

[5] Manhong Wang, Irshad Ahmad, Bin Qin, Lei Chen (2025). Identification and Comprehensive Evaluation of Drought Tolerance in Sorghum During Germination and Seedling Stages, Plants 2025, 14. 1793, https://doi.org/10.3390/plants14121793;

[6] Nicoleta Ungureanu, Valentin Vlădut, Gheorghe Voicu (2020). Water Scarcity and Wastewater Reusein Crop Irrigation, MDPI Sustainability 2020, 12, 9055, doi:10.3390/su12219055;

[7] Perizat Bulanbayeva, Asylkhan Shomantayev, Orken Baimakhanov (2025). Optimization and evaluation of wastewater and groundwater blending for irrigation in Arid Regions of Kazakhstan // Eurasian Journal of Soil Science. Volume 14. Issue 4, Oct 2025, Pages 359-375, DOI: 10.18393/ejss.1753346;

[8] Rasheed A. Abdulraheem, Ralph N. Martins, Prashant Bharadwaj, Zhaoyu Li, Ranil Coorey (2024). Nutrients and polyphenols-rich Sorghum bicolor genotypes as complementary therapy for Alzheimer’s disease // Phytochem Rev (2024) 23:1889–1912, https://doi.org/10.1007/s11101-024-09942-y;

[9] Ruidong Zhang, JiarongChang, Haiyun Chen, Jiaqi Li, Kun Huang (2024). Transcriptomic Insights into Drought Survival Strategy of Sorghum bicolor (L.) Moench during Early Growth under Polyethylene Glycol-Simulated Conditions // Agronomy 2024, 14, 2364. https://doi.org/10.3390/agronomy14102364;

[10] Yixian Chen, Sofie De Geeter, Jean Poesen (2026). Global patterns of gully occurrence and their sensitivity to environmental changes // International Soil and Water Conservation Research 14 (2026) 100572, https://doi.org/10.1016/j.iswcr.2025.09.004;

[11] Xiling Chang, Shuangxing Zhang, Changyu Cao, Jianfei Zhou (2024). Transcriptome analysis and characteristics of drought resistance related genes in four varieties of foxtail millet [Setariaitalica], Heliyon 10 (2024) e38083, https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e38083.