Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ БОЙЫНША, ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫ

Салтанат Дубекова 1 , Шынболат Рсалиев 2 , Айдархан Есеркенов 1 , Бакыт Айнебекова 1

1 Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми зерттеу институты, Алмалыбак, Қазақстан; 2 Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми зерттеу институты, Алмалыбақ, Қазақстан

doi.org/10.37884/1-2026/08 Бет. 74-82 Қабылданды 15.01.2026 Жарияланды 27.02.2026

Аңдатпа

Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету, негізінен жоғары өнімділігімен, фитопатогендерге төзімділігімен және қолайсыз абиотикалық орта факторларына беріктігімен ерекшеленетін бидай сорттарын шығаруға бағытталған. Осыған байланысты ауруға төзімділігіне бағытталған  ғылыми жұмыстар, заманауи селекциялық бағдарламаларда жетекші орын алады, себебі перспективті сорттар - өнім тұрақтылығы мен дән сапасын қамтамасыз ететін, шаруашылық-құнды белгілер кешенімен ұштастырылуы тиіс. Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймағында күздік бидай егістеріне тат ауруларының (Puccinia) және қаракүйенің (Tilletia) қоздырғыштары айтарлықтай зиян келтіреді. Бұл ретте зерттелген сорт үлгілерінің басым бөлігі аталған патогендерге сезімтал болып табылады. Осыған байланысты жаңа төзімділік көздерін анықтау, бағалау және пайдалану селекциялық жұмыстың өзекті міндеттері болып қала береді.

Аталған зерттеудің мақсаты күздік бидайдың селекциялық линияларының негізгі саңырауқұлақ ауруларына төзімділігін бағалап, іріктеу болды. Иммунологиялық зерттеулер жасанды инфекциялық фон жағдайында (N 43.238193°, E 76.696753°) Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының тәжірибелік егістігінде жүргізілді. Жұмыста селекциялық материалға фитопатологиялық бағалау жүргізу және төзімді үлгілерді іріктеу нәтижелері ұсынылған. Зерттеу қорытындысы бойынша сары татқа және қатты қаракүйеге төзімді (R) линиялар анықталып, олар одан әрі селекция үшін иммунологиялық тұрғыдан құнды материал ретінде үсынылады. Жоғары өнімділікті ауруларға төзімділікпен үйлестіру, дәнді дақылдар өсірілетін аймақтар үшін бәсекеге қабілетті сорттарды жедел шығарудың шешуші факторы болып табылады.

күздік бидай тат қаракүйе төзімділік селекция иммунитет

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Abugalieva, A. I., Savin, T. V., Kozhahmetov, K. K., & Morgounov, A. (2021). Registration of wheat germplasm originating from wide crosses with superior agronomic performance and disease resistance. Plant Registry, 15, e20105. https://doi.org/10.1002/plr2.20105
  2. CIMMYT. (1986). Rust scoring guide. Mexico, D.F., Mexico: International Maize and Wheat Improvement Center. http://hdl.handle.net/10883/1109
  3. Dubekova, S. B., Sarbaev, A. T., Yesimbekova, M. A., & Yeserkenov, A. K. (2023). Effectiveness of Yr genes in Kazakhstan: Identification of resistance sources in winter wheat. Izdenister, Natizheler – Research, Results, 4, 73–80. https://doi.org/10.37884/4-2023/09 [in Eng.]
  4. Dubekova, S. B., Sarbaev, A. T., Ydyrys, A. A., Eserkenov, A. K., & Bastaubaeva, Sh. O. (2021). Immunological characteristics of winter wheat lines with resistance to rust diseases in Kazakhstan. OnLine Journal of Biological Sciences, 21(4), 356–365. https://doi.org/10.3844/ojbsci.2021.356.365
  5. Dubekova, S., Sarbaev, A., Yessimbekova, M., Morgounov, A., & Yesserkenov, A. (2023). Winter wheat resistance to yellow rust in southeast Kazakhstan. SABRAO Journal of Breeding and Genetics, 55(6), 1910–1919. https://doi.org/10.54910/sabrao2023.55.6.5
  6. Dutbayev, Ye. B., Kuresbek, A., Sarbaev, A. T., Kuldubayev, N. M., & Sultanova, N. Zh. (2020). Impact of genotype and common bunt intensity on winter wheat productivity in southeastern Kazakhstan. In Current state, problems and prospects of the development of agrarian science (pp. 119–121). Simferopol, Russia. https://doi.org/10.33952/2542-0720-2020-5-9-10-58
  7. Koishybayev, M. K. (2018). Wheat diseases. Ankara: Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). 240 p. [in Eng.]
  8. Krivchenko, V. I. (1987). Study of smut resistance in cereal crops: Methodological guidelines. Leningrad: N. I. Vavilov Institute of Plant Industry (VIR). 11 p. [in Eng.]
  9. Lunzer, M., Dumalasová, V., Pfaftrisch, K., Buerstmayr, H., & Grausgruber, H. (2023). Common bunt in organic wheat: Unravelling infection characteristics relevant for resistance breeding. Frontiers in Plant Science, 14, 1264458. https://doi.org/10.3389/fpls.2023.1264458
  10. Madenova, A., Sapakhova, Z., Bakirov, S., Galymbek, K., Yernazarova, G., Kokhmetova, A., & Keishilov, Z. (2021). Screening of wheat genotypes for common bunt resistance genes. Saudi Journal of Biological Sciences, 28, 2976–2984. https://doi.org/10.1016/j.sjbs.2021.02.013
  11. Maulenbay, A., & Rsaliyev, A. (2024). Tolerance and durability of resistance in wheat. Plants, 13, 1820. https://doi.org/10.3390/plants13141820
  12. Maulenbay, A., & Rsaliyev, A. (2025). Assessing stem rust tolerance in commercial wheat varieties: Insights from field trials in Kazakhstan. Plant Protection Science, 61, 333–349. https://doi.org/10.17221/219/2024-PPS
  13. Mohan, R., Singh, V. K., Chetan, K. K., Rani, L. U., Sameriya, K. K., Kumar, S., Bainsla, N. K., Senthilraja, G., & Saharan, M. S. (2025). Multiple patho-phenotyping and molecular analysis to characterize wide-spectrum durable leaf rust resistance in wheat collections from India. Frontiers in Microbiology, 16, 1596282. https://doi.org/10.3389/fmicb.2025.1596282
  14. Motsnyi, I., Lytvynenko, M., Golub, E., Nargan, T., Nakonechnyy, M., Lyfenko, S., Molodchenkova, O., Fanin, Y., Mishchenko, I., Smertenko, A., & Mishchenko, L. (2022). Disease resistance and adaptation of winter wheat lines derived from wide hybridisation under arid environments. Zemdirbyste-Agriculture, 109(3), 227–236. https://doi.org/10.13080/z-a.2022.109.029
  15. Peterson, R. F., Campbell, A. B., & Hannah, A. E. (1948). A diagrammatic scale for estimating rust intensity of leaves and stem of cereals. Canadian Journal of Research, 26, 496–500. https://doi.org/10.1139/cjr48c-033
  16. Roelfs, A. P., Singh, R. P., & Saari, E. E. (1992). Rust diseases of wheat: Concepts and methods of disease management. Mexico, D.F.: CIMMYT. http://hdl.handle.net/10883/1153
  17. Rsaliyev, S., Gultyaeva, E., Baranova, O., Kokhmetova, A., Urazaliev, R., Shaydayuk, E., Abdikadyrova, A., & Abugali, G. (2025). Characterizing the genetic basis of winter wheat rust resistance in southern Kazakhstan. Plants, 14, 1146. https://doi.org/10.3390/plants14071146
  18. Rsaliyev, S., Rsaliyev, A., Urazaliev, R., Dubekova, S., & Serikbaykyzy, A. (2025). Population composition and virulence of Puccinia striiformis f. sp. tritici in Kazakhstan. Plant Protection Science, 61, 152–161. https://doi.org/10.17221/16/2024-PPS
  19. Sudnikova, V. P., Zeleneva, Yu. V., Gusev, I. V., Konkova, E. A., & Kovalenko, N. M. (2025). New sources and donors with high potential for complex resistance to especially dangerous diseases for wheat breeding. Sel’skokhozyaistvennaya Biologiya (Agricultural Biology), 60(1), 3–20. https://doi.org/10.15389/agrobiology.2025.1.3eng

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ БОЙЫНША, ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫ. Izdenister natigeler. 28, 1(109) (Feb. 2026), 74–82. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2026/08.
(1)САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ БОЙЫНША, ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫ. Izdenister natigeler 2026, 28 (1(109), 74-82. https://doi.org/10.37884/1-2026/08.
САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ БОЙЫНША, ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(1(109), 74-82. https://doi.org/10.37884/1-2026/08
САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ БОЙЫНША, ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 1(109), p. 74–82, 2026. DOI: 10.37884/1-2026/08. Disponível em: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1212. Acesso em: 15 sep. 2026.
“САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ БОЙЫНША, ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (1(109): 74-82. https://doi.org/10.37884/1-2026/08.
“САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ БОЙЫНША, ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫ” (2026) Izdenister natigeler, 28(1(109), pp. 74–82. doi:10.37884/1-2026/08.
[1]“САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ БОЙЫНША, ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 1(109), pp. 74–82, Feb. 2026, doi: 10.37884/1-2026/08.
“САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ БОЙЫНША, ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 1(109), Feb. 2026, pp. 74-82, https://doi.org/10.37884/1-2026/08.
“САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ БОЙЫНША, ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫ”. Izdenister natigeler 28, no. 1(109) (February 27, 2026): 74–82. Accessed September 15, 2026. https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1212.
1.САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ БОЙЫНША, ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Feb. 27 [cited 2026 Sep. 15];28(1(109):74-82. Available from: https://natsus.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1212
1.САҢЫРАУҚҰЛАҚ АУРУЛАРЫНА ТӨЗІМДІЛІГІ БОЙЫНША, ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ КҮЗДІК БИДАЙ СЕЛЕКЦИЯСЫ. Izdenister natigeler. 2026;28(1(109):74-82. doi:10.37884/1-2026/08